“အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ — သုံးစကားကို ရွတ်ခြင်းမဟုတ်၊ ဖြစ်စဉ်ကို မှန်ကန်စွာမြင်ခြင်း”

 “အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ — သုံးစကားကို ရွတ်ခြင်းမဟုတ်၊ ဖြစ်စဉ်ကို မှန်ကန်စွာမြင်ခြင်း” 

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

တရားနာပရိသတ်အပေါင်း သူတော်ကောင်းတို့၊ ယောဂီသူတော်စင်တို့... ယနေ့သည် လာမည့် အောက်တိုဘာလ (၁) ရက်နေ့တွင် စတင်မည့် ဝိပဿနာအလုပ်ပေးတရားစဉ် (၁၂၁) ရက်တာ ခရီးအတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ရမည့် သတ္တမမြောက်နေ့ (Day P07) ဖြစ်ပါသည်။

မနေ့က (Day P06) တွင် အာရုံတစ်ခုကို တွေ့မြင်လိုက်ရသည့်အခါ ထိတွေ့မှု (ဖဿ) မှသည် ခံစားမှု (ဝေဒနာ)၊ ထိုမှတစ်ဆင့် လိုချင်တပ်မက်မှု၊ တွန်းထုတ်လိုမှု (တဏှာ) ဆီသို့ မည်သို့မည်ပုံ အကြောင်းမီ၍ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်သွားသည်ကို လေ့လာခဲ့ကြပြီး ဖြစ်ပါသည်။ သာမန်အားဖြင့် “ငါ ဒေါသထွက်တယ်”၊ “ငါ လိုချင်တယ်” ဟု လုံးထွေးသိမြင်နေမှုမှသည် အကြောင်းအကျိုး ဖြစ်စဉ်တစ်ခုအဖြစ် စတင်ခွဲခြားကြည့်တတ်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။

ယနေ့တွင်မူ ယောဂီတို့အနေဖြင့် ထိုဖြစ်စဉ်များကို တကယ်တမ်း စောင့်ကြည့်လာသည့်အခါ မလွဲမသွေ ကြုံတွေ့ရမည့်၊ ဝိပဿနာတရား၏ အနှစ်သာရဖြစ်သော “အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ” ဟူသော သဘောတရားများကို မည်သို့ မှန်ကန်စွာ နားလည်ရမည်နည်း ဟူသည်ကို ရှင်းလင်းဟောကြားသွားပါမည်။ ယနေ့တရားတော်၏ ခေါင်းစဉ်မှာ “အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ — သုံးစကားကို ရွတ်ခြင်းမဟုတ်၊ ဖြစ်စဉ်ကို မှန်ကန်စွာမြင်ခြင်း” ပင် ဖြစ်ပါသည်။

တိလက္ခဏာ (Tilakkhaṇa) ဆိုသည်မှာ အဘယ်နည်း

အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဟူသော သဘောတရားသုံးပါးကို ပါဠိလို “တိလက္ခဏာ (လက္ခဏာရေးသုံးပါး)” ဟု ခေါ်ဆိုပါသည်။ ယောဂီအများစုသည် တရားထိုင်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် မိမိ၏ စိတ်ထဲမှနေ၍ “အနိစ္စ၊ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ ဒုက္ခ” ဟု အတင်းအကျပ် ရွတ်ဆိုနေတတ်ကြသည်။ သို့မဟုတ် မြင်သမျှ၊ ကြားသမျှ အာရုံတိုင်းကို “ဒါ အနတ္တပဲ” ဟု အတင်းအကျပ် ခေါင်းစဉ်တပ် (Labeling) တတ်ကြသည်။

ယောဂီသူတော်ကောင်းတို့... အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဆိုတာ စိတ်ထဲက ရွတ်ပြီး အတင်းတပ်ရမည့် Label သုံးခု မဟုတ်ပါ။ အတင်းအကျပ် ယုံကြည်ရမည့် ဆောင်ပုဒ်များ (Slogans) လည်း မဟုတ်ပါ။ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ ဓမ္မတွေကို အကြောင်းအခြေအနေအလိုက် မှန်မှန်ကန်ကန် စောင့်ကြည့်လာတဲ့အခါ သဘာဝကျကျ တဖြည်းဖြည်း နားလည်လာရမည့် မှန်ဘီလူးများ (Lenses) သာ ဖြစ်ပါသည်။

အနိစ္စ (Anicca) — “အရာအားလုံး ပြောင်းလဲတယ်” ဟူသော စကားထက် ပိုပါသည်

အနိစ္စကို မြန်မာလို အလွယ်တကူ ဘာသာပြန်သည့်အခါ “မမြဲခြင်း” သို့မဟုတ် “အရာအားလုံး ပြောင်းလဲနေတယ် (Everything changes)” ဟု ပြန်ဆိုလေ့ရှိကြသည်။ ပန်းတွေ နွမ်းသွားတယ်၊ ရာသီဥတုတွေ ပြောင်းလဲတယ်၊ လူတွေ အိုမင်းသွားတယ်၊ ပိုက်ဆံတွေ ရလာပြီး ပြန်ကုန်သွားတယ် — ဤအရာများသည် ပြောင်းလဲခြင်းသဘောတရားများ ဖြစ်သည်မှာ မှန်ပါသည်။ သို့သော် ဤမျှလောက် သာမန် မျက်စိဖြင့်မြင်ရသော ပြောင်းလဲမှု (Conceptual change) များကို သိနေရုံဖြင့် ဝိပဿနာဉာဏ် (Insight into Anicca) ဖြစ်မလာနိုင်သေးပါ။

သံယုတ္တနိကာယ်၊ ခန္ဓသံယုတ် ပါဠိတော်တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်က “ရူပံ ဘိက္ခဝေ အနိစ္စံ၊ ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခ (ရဟန်းတို့၊ ရုပ်သည် မမြဲပေ။ အကြင်အရာသည် မမြဲ၊ ထိုအရာသည် ဆင်းရဲ၏)”¹ ဟု ဟောကြားတော်မူပါသည်။ ဤနေရာတွင် အနိစ္စ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်၌ အကြောင်းတရားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာပြီး၊ ထိုအကြောင်းတရား ကုန်ဆုံးသွားသည်နှင့် ချက်ချင်း ပျက်စီးသွားသော၊ တစ်ခဏမျှပင် ခိုင်မြဲစွာ ရပ်တည်နိုင်စွမ်းမရှိသော မတည်ငြိမ်မှု (Instability and arising/passing away) ကို ဆိုလိုပါသည်။

လက်တွေ့ဘဝ ဥပမာဖြင့် အနိစ္စကို ရှုမြင်ခြင်း

အနိစ္စကို နားလည်ရန် ဝေးဝေးရှာစရာ မလိုပါ။ မိမိ၏ လက်တွေ့ဘဝကိုသာ ကြည့်ပါ။ ဒေါသတစ်ခု ထွက်လာသည် ဆိုပါစို့။ ထိုဒေါသသည် တစ်နေကုန်၊ တစ်နှစ်ပတ်လုံး အတိအကျ တူညီသော ပြင်းအားဖြင့် ရှိနေပါသလား။ မရှိပါ။ အသံတစ်ခု ကြားလိုက်၍ ဒေါသထွက်လာသည် (ဖြစ်ပေါ်ခြင်း)၊ ထို့နောက် အခြားအာရုံတစ်ခုကို ပြောင်းတွေးလိုက်သောအခါ ဒေါသ အနည်းငယ် လျော့သွားသည် (ပြောင်းလဲခြင်း)၊ ထပ်မံတွေးမိသောအခါ ပြန်တက်လာသည်၊ နောက်ဆုံးတွင် ပျောက်ကွယ်သွားသည် (ချုပ်ငြိမ်းခြင်း)။

ထို့အတူပင် သာယာဖွယ် ခံစားမှုလေးတစ်ခု ပေါ်လာသည်။ ခဏကြာလျှင် ပျောက်သွားသည်။ နာကျင်မှုတစ်ခု ပေါ်လာသည်။ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့လျားသွားသည်။ ဤကဲ့သို့ မိမိခန္ဓာနှင့် စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အာရုံတို့၏ ဖြစ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်း၊ မတည်ငြိမ်ခြင်းကို စာသားရွတ်ဆိုနေခြင်းမပါဘဲ (Without forced labeling) အရှိကိုအရှိတိုင်း အကဲခတ်ကြည့်ရှုခြင်းသည်သာလျှင် အနိစ္စကို တိုက်ရိုက် မြင်ခြင်း (Direct observation of Anicca) ဖြစ်ပါသည်။²

ဒုက္ခ (Dukkha) — စိတ်ဖိစီးမှု (Stress) သက်သက် မဟုတ်ပါ

ဒုက္ခဟူသော စကားလုံးကို ယနေ့ခေတ်တွင် စိတ်ဖိစီးမှု (Stress)၊ ဝမ်းနည်းမှု၊ စိတ်ညစ်မှု၊ နာကျင်မှု ဟုသာ အလွယ်တကူ နားလည်တတ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ သာမန်အားဖြင့် ခံစားရသော ဒုက္ခဝေဒနာ (Painful feeling) ပိုင်းဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်သက်သက်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဝိပဿနာတွင် ရှုမြင်ရမည့် ဒုက္ခ၏ သဘောတရား (Dukkhatā) မှာ ဤမျှမက ကျယ်ဝန်းပါသည်။

အနိစ္စသုတ်တော်တွင် မြတ်စွာဘုရားက “ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ (မမြဲသောအရာသည် ဆင်းရဲ၏)”³ ဟု ဆက်စပ် ဟောကြားထားပါသည်။ အဘယ်ကြောင့် မမြဲသောအရာသည် ဆင်းရဲဖြစ်ရသနည်း။ မိမိတို့သည် မတည်မြဲသော၊ အမြဲတမ်း ပြောင်းလဲပျက်စီးနေသော သင်္ခါရတရားများကို “ငါ့ဟာ၊ ငါ့အာရုံ၊ အမြဲတမ်း ဒီအတိုင်းလေး ရှိနေရမယ်” ဟု သွားရောက် ဆုပ်ကိုင် (Clinging) ထားသောကြောင့် ဖြစ်ပါသည်။

ကပ်ငြိမှုနှင့် ဒုက္ခ (Clinging and Dukkha)

ဥပမာအားဖြင့် လူတစ်ဦးက မိမိကို ချီးမွမ်းလိုက်သည် ဆိုပါစို့။ ချီးမွမ်းသံသည် ပေါ်လာပြီး ပျက်သွားပြီ ဖြစ်သည် (အနိစ္စ)။ သို့သော် ထိုချီးမွမ်းခံရခြင်းကို မိမိက သာယာပြီး “သူ ငါ့ကို အမြဲတမ်း ဒီလိုပဲ ချီးမွမ်းနေရမယ်၊ အခြားသူတွေထက် ငါ ပိုသာနေရမယ်” ဟု ဆုပ်ကိုင်ထားလိုက်သည်။ နောက်တစ်နေ့တွင် ထိုသူက မိမိကို မချီးမွမ်းတော့ဘဲ အခြားသူတစ်ဦးကို ချီးမွမ်းလိုက်သောအခါ၊ မိမိ၏ စိတ်ထဲတွင် မကျေနပ်မှု၊ သဝန်တိုမှု၊ ပူလောင်မှုများ ချက်ချင်း ပေါ်လာပါတော့သည်။ ဤသည်ပင်လျှင် မမြဲသောအရာ (Instability) အပေါ်တွင် သွားရောက် ကပ်ငြိမျှော်လင့်ထားခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆင်းရဲခြင်း (Unsatisfactoriness under clinging) ပင် ဖြစ်ပါသည်။

ထို့အတူ မိမိ၏ ခန္ဓာကိုယ်သည်လည်း အမြဲတမ်း ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲနေပါသည်။ နာကျင်တတ်သည်၊ အိုမင်းတတ်သည်၊ အားနည်းတတ်သည်။ ဤခန္ဓာကိုယ်ကို “အမြဲတမ်း ကျန်းမာရမယ်၊ နုပျိုရမယ်” ဟု ဆုပ်ကိုင်ထားသမျှ ကာလပတ်လုံး ကြောက်ရွံ့မှု၊ သောကနှင့် ဒုက္ခကို ခံစားနေရမည်သာ ဖြစ်ပါသည်။ ဤသည်မှာ ခန္ဓာကိုယ်ကို မုန်းတီးခိုင်းခြင်း (Pessimism / Body-hatred) မဟုတ်ပါ။ မတည်မြဲသော အရာများ၏ အပြစ်အန္တရာယ်ကို ရှင်းလင်းစွာ သိမြင်၍ ကပ်ငြိမှုမှ ကင်းလွတ်အောင် လေ့ကျင့်ခြင်းသာ ဖြစ်ပါသည်။

အနတ္တ (Anattā) — “ဘာမှမရှိဘူး၊ ဘယ်သူမှမရှိဘူး” ဟု ဆိုလိုခြင်း မဟုတ်ပါ

အလွဲမှားဆုံးနှင့် အန္တရာယ်အများဆုံး သဘောတရားမှာ အနတ္တ ဖြစ်ပါသည်။ အချို့က အနတ္တကို “ငါဆိုတာ လုံးဝမရှိဘူး၊ ဘယ်သူမှမရှိဘူး၊ ဘာမှမရှိဘူး (Nobody exists / Nothing exists)” ဟု အစွန်းရောက် သုညဝါဒ (Nihilism) သဘောမျိုး အဓိပ္ပာယ်ကောက်ယူတတ်ကြသည်။

“ငါမရှိဘူး၊ ဒါကြောင့် ငါဘာလုပ်လုပ် အပြစ်မဖြစ်ဘူး၊ တာဝန်ယူစရာ မလိုဘူး” ဟူသော အတွေးမျိုးသည် ကိုယ်ကျင့်တရားကို ပျက်စီးစေသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အမြင်မှားသာ ဖြစ်ပါသည်။ အနတ္တကို နားလည်ခြင်းသည် ကိုယ်ကျင့်တရား တာဝန်မဲ့ခြင်း (Moral irresponsibility) ကို ဖြစ်စေရန် မဟုတ်ဘဲ၊ မှန်ကန်သော ဉာဏ်ပညာ (Wisdom) နှင့် စောင့်ရှောက်ခြင်းကိုသာ ဖြစ်စေရပါမည်။

ထို့အပြင် တရားထိုင်စဉ် စိတ်ထဲတွင် ဟာလာဟင်းလင်းကြီး ဖြစ်သွားခြင်း၊ မိမိကိုယ်ကို သူစိမ်းတစ်ယောက်လို ခံစားရခြင်း (Depersonalization)၊ ခန္ဓာကိုယ်ကြီး ပျောက်သွားသကဲ့သို့ ထုံသေနေခြင်း (Dissociation-like experience) များကို အနတ္တဉာဏ်အစစ်အမှန်ဟု အလွယ်တကူ မသတ်မှတ်ရပါ။

အနတ္တ၏ အစစ်အမှန်သဘော (Anattā and Control)

အနတ္တလက္ခဏသုတ်တော်ကြီးတွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်က အနတ္တ၏ သဘောတရားကို အစိုးမရခြင်း (Lack of complete mastery/control) ဟူသော ရှုထောင့်မှ အတိအလင်း ဟောကြားတော်မူခဲ့ပါသည်။ “ရူပံ ဘိက္ခဝေ အနတ္တ... (ရဟန်းတို့၊ ရုပ်သည် အတ္တမဟုတ်ပေ။ အကယ်၍ ရုပ်သည် အတ္တဖြစ်ခဲ့ပါမူ ရောဂါဘေးဒဏ်သို့ မကျရောက်ရာ။ ငါ၏ ရုပ်သည် ဤသို့ ဖြစ်စေ၊ ဤသို့ မဖြစ်စေလင့် ဟုလည်း တောင့်တ၍ ရကောင်းရာ၏)”⁴ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ပါသည်။

ကျွန်ုပ်တို့သည် “ငါ့ခန္ဓာကိုယ်” ဟု ပြောကြသည်။ သို့သော် ထိုခန္ဓာကိုယ်ကို “ဘယ်တော့မှ မအိုပါနဲ့၊ မနာပါနဲ့” ဟု အမိန့်ပေး၍ ရပါသလား။ မရပါ။

“ငါ့စိတ်” ဟု ပြောကြသည်။ သို့သော် တရားထိုင်သောအခါ “ငါ့စိတ်၊ အခုချက်ချင်း ငြိမ်နေစမ်း၊ ဘယ်မှ မလွင့်နဲ့” ဟု အမိန့်ပေး၍ ရပါသလား။ မရပါ။ စိတ်သည် အကြောင်းတရားရှိလျှင် လွင့်သွားမည်သာ ဖြစ်သည်။ ခံစားမှုကိုလည်း “အမြဲတမ်း ပျော်ရွှင်နေစမ်း” ဟု အမိန့်ပေး၍ မရပါ။

ဤသို့ မိမိအလိုအတိုင်း အကြွင်းမဲ့ အမိန့်ပေး ကြိုးကိုင်ခြယ်လှယ်နိုင်သော အရှင်သခင် (A permanently controllable essence) မရှိခြင်း၊ အကြောင်းတရားပေါ်တွင်သာ မှီခိုနေရခြင်း (Conditioned dependence) ကိုသာလျှင် “အနတ္တ” ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ လောကဝေါဟာရအားဖြင့် “ငါ့ကိုယ်၊ ငါ့စိတ်” ဟု သုံးစွဲခြင်း (Conventional language) သည် ဆက်သွယ်ရေးအတွက် မှန်ကန်သော်လည်း၊ ပရမတ္ထသဘောအရ ၎င်းတို့သည် အကြောင်းတရားကြောင့်သာ ဖြစ်ပျက်နေသော သဘာဝဖြစ်စဉ်များသာ ဖြစ်ကြပါသည်။

သီအိုရီအသိနှင့် လက်တွေ့မြင်ခြင်း (Conceptual Understanding vs Direct Seeing)

ယောဂီသူတော်ကောင်းတို့... “အရာအားလုံးဟာ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ပါပဲ” ဟု စာအုပ်ဖတ်၍၊ သို့မဟုတ် တရားနာ၍ သိထားသော အသိ (Intellectual understanding) သည် အလွန်တန်ဖိုးရှိပါသည်။ သို့သော် ထိုအသိသက်သက်မျှဖြင့် ဝိပဿနာပညာ အစစ် ဖြစ်မလာသေးပါ။

ဥပမာ- လူတစ်ဦးသည် “ဒေါသဆိုတာ အနတ္တပါ၊ အစိုးမရပါဘူး” ဟု သီအိုရီအရ သိထားသည်။ သို့သော် သူတစ်ပါးက သူ့ကို စော်ကားလိုက်သောအခါ၊ ထိုသူသည် ချက်ချင်းပင် ဒေါသအကြီးအကျယ်ထွက်ပြီး၊ ထိုဒေါသကို “ငါပဲ” ဟု အပြည့်အဝ ဆုပ်ကိုင်ကာ ရန်ပြန်တွေ့ပါတော့သည်။ ဤသည်မှာ အသိနှင့် လက်တွေ့ (Knowledge vs. Seeing) တလွဲစီ ဖြစ်နေခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ လက်တွေ့ဝိပဿနာ၌ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဆိုသည်မှာ အာရုံတစ်ခု ပေါ်လာသည့်အခိုက် (ဥပမာ- ဒေါသပေါ်လာသည့်အခိုက်)၊ ထိုဒေါသ၏ ပူလောင်မှု၊ မငြိမ်သက်မှု၊ မိမိအလိုအတိုင်း ထိန်းချုပ်မရမှုကို ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်၌ အကဲခတ် စောင့်ကြည့်နိုင်ခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။⁵

အတွေ့အကြုံများကို လိုက်လံမရှာဖွေပါနှင့် (Experience Hunting)

ဤသို့ လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို ရှုမှတ်ရာတွင် အလွန်သတိထားရမည့် အချက်တစ်ခု ရှိပါသည်။ ယောဂီအချို့သည် တရားစာအုပ်များ ဖတ်ထားပြီး “အနိစ္စကို မြင်ရင် အရာအားလုံး မြန်မြန်ဆန်ဆန် ပျက်သွားတာကို မြင်ရမယ်”၊ “ဘင်္ဂဉာဏ်ရောက်ရင် ခန္ဓာကိုယ်ကြီး တုန်ခါသွားရမယ်”၊ “ဘယဉာဏ်ရောက်ရင် အလွန်ကြောက်စရာကောင်းတာတွေ ကြုံရမယ်” ဟု ကြိုတင် မျှော်လင့်ထားတတ်ကြသည်။ (Expectation in meditation).

ထိုမျှော်လင့်ချက်များဖြင့် တရားထိုင်သောအခါ လျင်မြန်သော တုန်ခါမှုများ (Rapid sensations or vibration) ကို အတင်းလိုက်လံရှာဖွေခြင်း၊ ဖန်တီးခြင်းများ ပြုလုပ်လာကြသည်။ ယောဂီတို့ သေချာစွာ မှတ်သားထားပါ — ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း၌ တုန်ခါမှုများ၊ လျင်မြန်သော အပြောင်းအလဲများကို ခံစားရတိုင်း ၎င်းသည် ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ် (Udayabbayañāṇa) သို့မဟုတ် ဘင်္ဂဉာဏ် (Bhaṅgañāṇa) ဖြစ်သည်ဟု အလိုအလျောက် သက်သေမပြနိုင်ပါ။ (Rapid change ≠ Ñāṇa certification). ထိုသို့သော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အတွေ့အကြုံများသည် သမာဓိကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ စိတ်အာရုံစူးစိုက်မှုကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သောကြောင့်၊ မိမိကိုယ်ကို ဉာဏ်စဉ်အဆင့်များ တက်နေပြီဟု အလွယ်တကူ သတ်မှတ်ခြင်း (Self-diagnosis) ကို ရှောင်ကြဉ်ရပါမည်။⁶

ရိုးရှင်းသော လက်တွေ့အကြို လေ့ကျင့်မှု (Simple Practical Investigation)

ယခု အကြိုကာလတွင် အောက်ပါ ရိုးရှင်းသော လေ့ကျင့်မှုကို နေ့စဉ်ဘဝတွင် စမ်းသပ်ကြည့်ပါ။

၁။ အာရုံတစ်ခုကို ရွေးချယ်ပါ။ (ဥပမာ - အသံတစ်ခု၊ ခန္ဓာကိုယ်မှ နာကျင်မှုတစ်ခု၊ သို့မဟုတ် အတွေးတစ်ခု)။

၂။ ထိုအရာ ပေါ်လာသလား (Arising)။

၃။ ထိုအရာသည် အတိအကျ တစ်ပုံစံတည်း အမြဲတမ်း တည်ရှိနေသလား၊ သို့မဟုတ် ပြောင်းလဲသွားသလား (Change/Instability)။

၄။ ထိုအရာကို “အမြဲတမ်း ဤအတိုင်း ရှိနေပါ” ဟု မိမိက အမိန့်ပေး၍ ရသလား (Lack of control)။

၅။ ထိုအရာအပေါ်တွင် ကြိုက်ခြင်း/မကြိုက်ခြင်း ပေါ်လာသလား။ စိတ်က သွားရောက် ဆုပ်ကိုင်သလား (Grasping)။

၆။ ထိုသို့ အကဲခတ်ပြီးလျှင် ရပ်လိုက်ပါ။

ဤနေရာတွင် မိမိကိုယ်ကို “ဒါ အနိစ္စ၊ ဒါ ဒုက္ခ၊ ဒါ အနတ္တ” ဟု အတင်းအကျပ် Label မတပ်ပါနှင့်။ ဤသည်မှာ တရားသဘောကို သဘာဝကျကျ စူးစမ်းလေ့လာခြင်း (Investigation) သာ ဖြစ်သည်။ အရာရာတိုင်းကို တွေးတောဝေဖန်ခြင်း (Over-analyzing) မလုပ်ပါနှင့်။ သက်သောင့်သက်သာဖြင့် အရှိကိုအရှိတိုင်းသာ သိနေပေးပါ။

သစ္စာလေးပါးသို့ သဘာဝကျကျ ဆိုက်ရောက်ခြင်း (Natural Sacca Descent)

တရားနာပရိသတ်တို့... တိလက္ခဏာကို နားလည်ခြင်းသည် သစ္စာလေးပါးကို နားလည်ခြင်းသို့ သဘာဝကျကျ ဦးတည်သွားပါသည်။ ကျွန်ုပ်တို့သည် အမြဲတမ်း ပြောင်းလဲပျက်စီးနေသော၊ မိမိအလိုအတိုင်း မဖြစ်သော ခန္ဓာ၊ အာရုံများကို “ငါ့ဟာ၊ တည်မြဲတယ်၊ သုခပဲ” ဟု မှားယွင်းစွာ ယူဆပြီး ဆုပ်ကိုင်ထားကြသည်။ (သမုဒယသစ္စာ)။ ထိုသို့ တည်မြဲခိုင်မာမှု မရှိသောအရာများကို ဆုပ်ကိုင်ထားသောကြောင့်၊ ၎င်းတို့ ပြောင်းလဲပျက်စီးသွားသောအခါ ပူလောင်မှု၊ သောက၊ ပရိဒေဝ ဟူသော ဆင်းရဲဒုက္ခကို ခံစားကြရသည်။ (ဒုက္ခသစ္စာ)။

အကယ်၍ ဝိပဿနာ သမ္မာဒိဋ္ဌိဉာဏ် (မဂ္ဂသစ္စာ) ဖြင့် ဤခန္ဓာ၊ ဤအာရုံတို့၏ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ သဘောအမှန်ကို အရှိကိုအရှိတိုင်း ထိုးထွင်းသိမြင်လာပါက၊ “ဒါတွေကို ဆုပ်ကိုင်ထားလို့ မရပါလား၊ ဆုပ်ကိုင်ထားရင် ဆင်းရဲမှာပါလား” ဟု သဘောပေါက်လာပြီး၊ တပ်မက်မှု၊ ကပ်ငြိမှုများ တဖြည်းဖြည်း လျော့ကျလာပါမည်။ ထိုတပ်မက်မှု၊ ကပ်ငြိမှု (တဏှာ) အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်းသွားခြင်းသည်ပင်လျှင် လွတ်မြောက်မှု နိဗ္ဗာန် (နိရောဓသစ္စာ) သို့ မျက်မှောက်ပြုခြင်း ဖြစ်ပါသည်။⁷

*(မှတ်ချက် - ဤနေရာတွင် နိရောဓသစ္စာ ဟူသည် အရာအားလုံး ပျောက်ကွယ်သွားခြင်း (Annihilationism) သို့မဟုတ် စိတ်ကို ဘာမှမသိအောင် အတင်းလုပ်ထားခြင်း (Blank mind) လုံးဝ မဟုတ်ပါ။ တဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာ ကင်းစင်သွားခြင်းကြောင့် ရရှိလာသော အေးငြိမ်းမှုအစစ်သာ ဖြစ်ကြောင်းကို ရှင်းလင်းစွာ ခွဲသိရပါမည်။)*⁸

၁၂၁ ရက်တာ ခရီးစဉ်အတွက် အဘယ်ကြောင့် အရေးကြီးသနည်း

လာမည့် အောက်တိုဘာ (၁) ရက်နေ့မှစတင်မည့် ၁၂၁ ရက်တာ သင်ရိုးတစ်ခုလုံးတွင် ဤအနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဟူသော သဘောတရားများသည် နေရာတိုင်းတွင် ပါဝင်နေမည့် မှန်ဘီလူးများ (Cross-cutting lenses) ဖြစ်ကြပါသည်။ သို့သော် သင်ရိုး၏ နေ့တိုင်းတွင် “ဒီနေ့တော့ အနိစ္စကို ရှုပါ၊ မနက်ဖြန်တော့ ဒုက္ခကို ရှုပါ” ဟု စက်ရုပ်ဆန်ဆန် ညွှန်ကြားသွားမည် မဟုတ်ပါ။ နေ့အလိုက် သတ်မှတ်ထားသော သက်ဆိုင်ရာ အာရုံနှင့် ဖြစ်စဉ်များ (ဥပမာ - အာယတန၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်) ကို လေ့လာရင်းဖြင့်၊ ထိုဖြစ်စဉ်များအတွင်း၌ တိလက္ခဏာ သဘောတရားကို သဘာဝကျကျ အသုံးချသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

လက်တွေ့ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် နောက်နေ့အတွက် အကူး (Transition to P08)

ယနေ့တရားတော်ကို နာယူပြီးနောက် ယောဂီတို့အနေဖြင့် “အနိစ္စဆိုတာ ပြောင်းလဲတယ်လို့ စကားတစ်ခွန်း သိထားရုံမဟုတ်ဘူး။ ဒုက္ခဆိုတာ စိတ်ဖိစီးမှုတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘူး။ အနတ္တဆိုတာ ဘာမှမရှိဘူးလို့ ငြင်းဆိုခြင်း မဟုတ်ဘူး။ ဝိပဿနာလေ့ကျင့်မှုမှာ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တကို အတင်းရွတ်တပ်ဖို့ မဟုတ်ဘဲ၊ အကြောင်းမီဖြစ်ပေါ်တဲ့ ဓမ္မတွေကို တဖြည်းဖြည်း ပိုမှန်ကန်စွာကြည့်နိုင်ဖို့ ဖြစ်တယ်” ဟူသော အဓိက သဘောတရားကို ရှင်းလင်းစွာ နားလည်သွားကြပြီ ဖြစ်ပါသည်။ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဟူသည် စကားလုံးများ မဟုတ်၊ လက်တွေ့ မြင်ရမည့် သဘာဝများသာ ဖြစ်သည်။

ဤသို့ တိလက္ခဏာကို နားလည်ပြီးသောအခါ နောက်ထပ် ကြုံတွေ့ရမည့် အန္တရာယ်တစ်ခု ရှိလာပါသည်။ ယောဂီအများစုသည် ဝိပဿနာဉာဏ်စဉ်များအကြောင်း စာအုပ်များ ဖတ်ရှုပြီးနောက်၊ မိမိ၏ လက်တွေ့ အတွေ့အကြုံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ကာ “ငါ ဘယ်အဆင့် ရောက်နေပြီလဲ” ဟု အလိုအလျောက် သတ်မှတ်တတ်ကြသည်။ ထိုပြဿနာကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် မနက်ဖြန် အဋ္ဌမမြောက်နေ့ (Day P08) တွင် “လမ်းညွှန်မြေပုံနဲ့ တကယ်လျှောက်ရတဲ့လမ်း — ဝိသုဒ္ဓိ၊ ဉာဏ်စဉ်နှင့် အတွေ့အကြုံကို မမှားစေရန်” ဟူသော ခေါင်းစဉ်ဖြင့် ဆက်လက်၍ ရှင်းလင်းဟောကြားသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

နိဂုံးချုပ် (Formal Conclusion)

ယနေ့ ဤအကြိုလမ်းညွှန် တရားတော်ကို နာယူဆင်ခြင်ရသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကြောင့် ယောဂီသူတော်စင်အပေါင်းတို့သည် မိမိတို့ ခန္ဓာတွင် အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပျက်နေသော ရုပ်နာမ်ဓမ္မ သင်္ခါရတရားတို့အပေါ်၌ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဟူသော လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို အရှိကိုအရှိတိုင်း မှန်ကန်စွာ ထိုးထွင်းသိမြင်ကာ၊ ကပ်ငြိမှုအပေါင်းမှ ကင်းဝေးသော သူတော်ကောင်းများ ဖြစ်ကြပါစေသတည်း။

FOOTNOTES

¹ CAN, Saṃyutta Nikāya, Khandhavagga, Anicca Sutta (SN 22.43). "Rūpaṃ bhikkhave aniccaṃ, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā..." This core canonical formula links the three characteristics, showing that instability (anicca) under conditions of clinging leads directly to unsatisfactoriness (dukkha), proving the absence of a controllable essence (anattā).

² CAN, Majjhima Nikāya, Mūlapaṇṇāsa, Satipaṭṭhāna Sutta (MN 10). "Samudayadhammānupassī vā... vayadhammānupassī vā..." Direct observation of arising and passing away phenomena is the method, not the mental repetition of the word 'anicca'.

³ CAN, Saṃyutta Nikāya, Khandhavagga, Anattalakkhaṇa Sutta (SN 22.59). The Buddha establishes that because the aggregates are impermanent, they are dukkha (unsatisfactory/incapable of providing lasting security).

⁴ CAN, Saṃyutta Nikāya, Khandhavagga, Anattalakkhaṇa Sutta (SN 22.59). "Rūpañca hidaṃ bhikkhave attā abhavissa, nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyya..." The explicit canonical definition of anattā is grounded in the lack of mastery/control over phenomena, not in existential nihilism.

⁵ CAN, Saṃyutta Nikāya, Khandhavagga, Samanupassanā Sutta (SN 22.47). The Buddha explains that true insight involves observing how the assumption of self is constructed upon the aggregates, differentiating direct observation from mere conceptual reflection.

⁶ VIS, Visuddhimagga, Maggāmaggañāṇadassanavisuddhi. The classical manual explicitly warns against mistaking meditation phenomena (upakkilesa) such as rapid sensory changes or light for actual path attainment.

⁷ CAN, Saṃyutta Nikāya, Mahāvagga, Dhammacakkappavattana Sutta (SN 56.11). Outlines the natural progression where understanding the Noble Truth of Dukkha leads to abandoning Samudaya and realizing Nirodha through the Path.

⁸ CAN, Saṃyutta Nikāya, Nidānavagga, Kaccānagotta Sutta (SN 12.15). Prevents the reduction of Nirodha to annihilationism (uccheda diṭṭhi), clarifying that liberation is the cessation of conditioned suffering, not the destruction of an existing 'self'.

REFERENCES

Myanmar Chaṭṭha Saṅgāyana Pāḷi Tipiṭaka (Majjhima Nikāya, Saṃyutta Nikāya).

Visuddhimagga (Classical Manual).

BIBLIOGRAPHY

Majjhima Nikāya, Mūlapaṇṇāsa, Myanmar Chaṭṭha Saṅgāyana Edition.

Saṃyutta Nikāya, Nidānavagga, Khandhavagga & Mahāvagga, Myanmar Chaṭṭha Saṅgāyana Edition.

Visuddhimagga, Maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, Myanmar Chaṭṭha Saṅgāyana Edition.

“အာရုံထိတွေ့မှုမှ တပ်မက်မှုအထိ — ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ တဏှာကို ကိုယ့်ဘဝထဲမှာ စတင်တွေ့မြင်ခြင်း”

 “အာရုံထိတွေ့မှုမှ တပ်မက်မှုအထိ — ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ တဏှာကို ကိုယ့်ဘဝထဲမှာ စတင်တွေ့မြင်ခြင်း”

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

တရားနာပရိသတ်အပေါင်း သူတော်ကောင်းတို့၊ ယောဂီသူတော်စင်တို့... ယနေ့သည် လာမည့် အောက်တိုဘာလ (၁) ရက်နေ့တွင် စတင်မည့် ဝိပဿနာအလုပ်ပေးတရားစဉ် (၁၂၁) ရက်တာ ခရီးအတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ရမည့် ဆဋ္ဌမမြောက်နေ့ (Day P06) ဖြစ်ပါသည်။ ယနေ့ဟောကြားမည့် တရားတော်၏ ခေါင်းစဉ်မှာ “အာရုံထိတွေ့မှုမှ တပ်မက်မှုအထိ — ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ တဏှာကို ကိုယ့်ဘဝထဲမှာ စတင်တွေ့မြင်ခြင်း” ဟူ၍ ဖြစ်ပါသည်။

မနေ့က တရားမှတစ်ဆင့် ရှေ့သို့ဆက်ခြင်း (Link from P05)

မနေ့က ပဉ္စမမြောက်နေ့ (P05) တွင် ကျွန်ုပ်တို့သည် အတွေ့အကြုံများ မည်သည့်တံခါးမှ ဝင်လာသနည်း (အာယတန)၊ မည်သည့်အာရုံနှင့် ဆက်သွယ်သနည်း၊ မည်သို့သော သိမှု (ဝိညာဏ်) ဖြစ်လာသနည်း ဟူသော အချက်များကို “ငါမြင်တယ်၊ ငါကြားတယ်” ဟု ချက်ချင်း ပုဂ္ဂိုလ်စွဲ (Identity) မတင်မီ ကြိုတင်၍ သတိထား အကဲခတ်တတ်ရန် လေ့လာခဲ့ကြပြီး ဖြစ်ပါသည်။ မြင်ခြင်း၊ ကြားခြင်း၊ နံခြင်း၊ စားခြင်း၊ ထိတွေ့ခြင်း၊ တွေးတောခြင်းတို့သည် လောကကြီးနှင့် ကျွန်ုပ်တို့ ဆက်သွယ်ရာ တံခါးပေါက်များ ဖြစ်ကြသည်။

ယနေ့တွင်မူ ယောဂီတို့အနေဖြင့် နောက်ထပ် အလွန်အရေးကြီးသော မေးခွန်းတစ်ခုကို ဆက်လက် မေးမြန်းရပါမည်။ ၎င်းမှာ— “အာရုံတစ်ခု ရောက်လာပြီးနောက် ဘာဆက်ဖြစ်သလဲ။ ဘယ်အချိန်မှာ ခံစားမှု (ဝေဒနာ) ဖြစ်လာသလဲ။ ဘယ်အချိန်မှာ ကြိုက်တယ်၊ မကြိုက်ဘူး၊ လိုချင်တယ်၊ တွန်းထုတ်ချင်တယ် ဆိုတဲ့ တုံ့ပြန်မှုတွေ စတင်လာသလဲ” ဟူသော မေးခွန်းပင် ဖြစ်ပါသည်။

သာမန်အားဖြင့် ကျွန်ုပ်တို့သည် “ငါ ဒေါသထွက်တယ်”၊ “ငါ မုန်းတယ်”၊ “ငါ လိုချင်တယ်” ဟု အကြီးစား ပေါက်ကွဲမှု၊ သို့မဟုတ် အကြီးစား စိတ်ခံစားမှုကြီး ဖြစ်သွားမှသာလျှင် သိလေ့ရှိကြသည်။ ထိုသို့ ဒေါသ၊ လောဘ အကြီးအကျယ် ဖြစ်မလာမီ ရှေ့ပိုင်းတွင် မည်သို့သော အကြောင်းတရားများ အဆင့်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်သွားသည်ကို သတိမပြုမိကြပါ။ ထိုဖြစ်စဉ်ကို အရှိကိုအရှိတိုင်း လက်တွေ့ ခွဲခြမ်းသိမြင်ရန် ဖဿ (Contact)၊ ဝေဒနာ (Feeling) နှင့် တဏှာ (Craving) ဟူသော အဆင့်များကို ကိုယ့်ဘဝထဲတွင် စတင်တွေ့မြင်တတ်ရန် လိုအပ်လှပါသည်။

ဖဿ (Phassa) ဆိုသည်မှာ အဘယ်နည်း

ပထမဆုံး နားလည်ရမည့် စကားလုံးမှာ “ဖဿ” ဖြစ်ပါသည်။ ဖဿဆိုသည်ကို မြန်မာလို “ထိတွေ့မှု” ဟု ဘာသာပြန်လေ့ရှိကြသည်။ သို့သော် ဝိပဿနာအလုပ်တွင် ဖဿဆိုသည်မှာ ရုပ်ဝတ္ထုနှစ်ခု (ဥပမာ- လက်နှင့် စားပွဲ) ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ထိခိုက်မိခြင်း (Physical touching) သက်သက်ကို ဆိုလိုသည် မဟုတ်ပါ။ အတွေ့အကြုံပိုင်းဆိုင်ရာ ထိတွေ့ပေါင်းဆုံမှု (Experiential contact) ကို ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ ဆဆက္ကသုတ်တော်တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်က “တိဏ္ဏံ သင်္ဂတိ ဖဿော” (သုံးပါးတို့၏ ပေါင်းဆုံမိခြင်းသည် ဖဿမည်၏)¹ ဟု တိကျစွာ ဖွင့်ဆိုတော်မူခဲ့ပါသည်။

မျက်စိတံခါး (စက္ခု)

အဆင်းအာရုံ (ရူပ)

မြင်သိစိတ် (စက္ခုဝိညာဏ)

ဤသုံးခု ပေါင်းဆုံသွားခြင်းသည် စက္ခုသမ္ဖဿ (မျက်စိ၌ ထိတွေ့မှု) ဖြစ်သည်။

ထို့အတူ နား၊ အသံ၊ ကြားသိစိတ် သုံးခု ပေါင်းဆုံခြင်းသည် ကြားမှုဆိုင်ရာ ထိတွေ့မှု (သောတသမ္ဖဿ) ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် စိတ်တံခါး (မန) ၌ အတွေး (ဓမ္မာရုံ) နှင့် သိစိတ် (မနောဝိညာဏ်) တို့ ပေါင်းဆုံခြင်းသည်လည်း မနောသမ္ဖဿ (စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ထိတွေ့မှု) ပင် ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဖဿကို ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အထိအတွေ့သက်သက်အဖြစ် အဓိပ္ပာယ် မကျဉ်းမြောင်းစေဘဲ၊ အတွေ့အကြုံတစ်ခု စတင်ဖြစ်ပေါ်လာမှု အခိုက်အတန့်အဖြစ် နားလည်ထားရပါမည်။

ဝေဒနာ (Vedanā) ကို နားလည်ခြင်း

ဖဿဖြစ်ပေါ်လာလျှင် ထိုဖဿကို အကြောင်းပြု၍ “ဝေဒနာ” ဆက်လက် ဖြစ်ပေါ်လာပါသည်။ သံယုတ္တနိကာယ်၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒသုတ်တော်တွင် “ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ” (ဖဿဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်၏)² ဟု ဟောကြားတော်မူပါသည်။

ဤနေရာတွင် အထူးသတိပြုရမည့် အချက်ရှိပါသည်။ ယနေ့ခေတ် သုံးနှုန်းနေကြသော ဝေါဟာရများတွင် “ဝေဒနာ” ကို စိတ်လှုပ်ရှားမှု (Emotion) ဟု အလွယ်တကူ ဘာသာပြန်တတ်ကြသည်။ ဝေဒနာသည် ဒေါသ၊ ဝမ်းနည်းမှု၊ သဝန်တိုမှု၊ စိတ်ဓာတ်ကျမှု (Depression) ဟူသော ရှုပ်ထွေးသည့် စိတ်လှုပ်ရှားမှုများနှင့် တစ်ထပ်တည်း မဟုတ်ပါ။ (Vedanā ≠ Emotion by identity). ဝေဒနာဟူသည် အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားခြင်း (Feeling tone) သက်သက်သာ ဖြစ်ပါသည်။³

ဝေဒနာ သုံးမျိုးရှိပါသည်။

၁။ သုခဝေဒနာ (Pleasant feeling) — သာယာဖွယ်ကောင်းသော၊ နှစ်သက်ဖွယ်ကောင်းသော ခံစားမှု။ (ဥပမာ- အရသာရှိသော အစာကို စားရခြင်း၊ ချီးမွမ်းခံရခြင်း၊ သက်တောင့်သက်သာ ရှိခြင်း။)

၂။ ဒုက္ခဝေဒနာ (Unpleasant feeling) — မသာယာဖွယ်၊ ဆင်းရဲသော ခံစားမှု။ (ဥပမာ- နာကျင်ခြင်း၊ ဆဲဆိုခံရခြင်း၊ အပူလောင်ခြင်း။)

၃။ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ / ဥပေက္ခာဝေဒနာ (Neutral feeling) — ဆင်းရဲခြင်းလည်းမဟုတ်၊ ချမ်းသာခြင်းလည်းမဟုတ်သော အလယ်အလတ် ခံစားမှု။ (မှတ်ချက် - ဤသာမန် ဥပေက္ခာဝေဒနာကို ဝိပဿနာဉာဏ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အဆင့်မြင့် သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်နှင့် မရောထွေးစေရပါ။)

ဝေဒနာသည် အဘယ်ကြောင့် အရေးကြီးသနည်း။ အကြောင်းမှာ ကျွန်ုပ်တို့၏ ဘဝတွင် ဖြစ်ပေါ်သမျှသော တုံ့ပြန်မှု (Reactions) အားလုံးသည် ဤဝေဒနာများအပေါ်တွင် အခြေခံ၍ စတင် ကြီးထွားလာသောကြောင့် ဖြစ်ပါသည်။

တဏှာ (Taṇhā) ဆိုသည်မှာ အဘယ်နည်း

ဝေဒနာဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက် “တဏှာ” ဆက်လက် ဖြစ်ပေါ်တတ်ပါသည်။ (ဝေဒနာပစ္စယာ တဏှာ)။⁴ တဏှာကို မြန်မာလို “လိုချင်တပ်မက်မှု” ဟု ဘာသာပြန်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် ရိုးရိုး “တစ်ခုခုကို လိုချင်ခြင်း (Wanting something)” ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သက်သက်မျှ မကပါ။ အာရုံများအပေါ်တွင် ကပ်ငြိခြင်း၊ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်လိုခြင်း၊ သို့မဟုတ် တွန်းထုတ်ဖျောက်ဖျက်ပစ်လိုခြင်း သဘောတရားများ အားလုံး ပါဝင်ပါသည်။⁵

တဏှာ သုံးမျိုးရှိပါသည်။

၁။ ကာမတဏှာ (Kāma-taṇhā) — အဆင်း၊ အသံ၊ အနံ့၊ အရသာ၊ အတွေ့အထိ ဟူသော ကာမဂုဏ်အာရုံများအပေါ် နှစ်သက်သာယာမှု၊ လိုချင်မှု၊ ဆက်လက် ရယူလိုမှု။

၂။ ဘဝတဏှာ (Bhava-taṇhā) — ဖြစ်တည်မှု၊ မိမိ၏ အမည်နာမ (Identity)၊ ဂုဏ်သတင်းတို့အပေါ် ကပ်ငြိမှု၊ တည်မြဲလိုမှု။

၃။ ဝိဘဝတဏှာ (Vibhava-taṇhā) — မနှစ်သက်သော အခြေအနေ၊ မနှစ်သက်သော အာရုံကို ပျောက်ကွယ်သွားစေလိုမှု၊ ငြင်းဆန်တွန်းထုတ်လိုမှု။

ဝေဒနာတိုင်း တဏှာဖြစ်သလား (Feeling vs. Craving)

ဤနေရာတွင် ကျမ်းအလွှာများကို သေချာစွာ ဂရုပြုရပါမည်။ “သာယာဖွယ် (သုခ) ဝေဒနာ ပေါ်လာတိုင်း တဏှာ အလိုအလျောက် ဖြစ်ရမည်” ဟု တယူသန် အဓိပ္ပာယ် မကောက်ရပါ။ ဝေဒနာနှင့် တဏှာသည် တရားကိုယ် သီးခြားစီ ဖြစ်ကြသည်။ (Vedanā ≠ Taṇhā).

သုခဝေဒနာ ပေါ်လာသော်လည်း သတိ၊ ပညာဖြင့် ရှုမှတ်သိမြင်နေပါက ထိုဝေဒနာသည် တဏှာသို့ မကူးပြောင်းပါ။ ထို့အတူ ဒုက္ခဝေဒနာ ပေါ်လာတိုင်းလည်း အလိုအလျောက် ဒေါသ (ဝိဘဝတဏှာ) ဖြစ်ရမည်ဟု မဆိုလိုပါ။ ဝေဒနာသည် အကြောင်းတရားတစ်ခု (Condition) သာဖြစ်ပြီး၊ ထိုအပေါ်တွင် အဝိဇ္ဇာ (မသိမှု) ဖြင့် လွတ်လပ်စွာ တုံ့ပြန်ခွင့်ပြုလိုက်မှသာလျှင် တဏှာ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်ပါသည်။⁶ ထို့ကြောင့် ရိုးရိုး နှစ်သက်မှု/မနှစ်သက်မှု (Liking/Disliking) လေးများကို တဏှာအစစ်အဖြစ် အလွယ်တကူ ခေါင်းစဉ်မတပ်ဘဲ၊ ၎င်းတို့သည် တဏှာဖြစ်လာနိုင်သည့် သဘောထားများ (Tendencies) အဖြစ် သတိပြု အကဲခတ်တတ်ရန် လိုအပ်ပါသည်။

နေ့စဉ်ဘဝ ဥပမာ (၁) — ကဲ့ရဲ့ခံရခြင်း (Criticism)

ဤအချက်များကို ရှင်းလင်းသွားစေရန် နေ့စဉ်ဘဝ ဥပမာတစ်ခုဖြင့် ကြည့်ကြပါစို့။ လူတစ်ဦးက မိမိအား ကြမ်းတမ်းသောစကားဖြင့် ဆဲဆိုကဲ့ရဲ့လိုက်သည် ဆိုပါစို့။

၁။ အသံနှင့် နား တိုက်မိသည်။ ကြားသိစိတ် ပေါ်လာသည်။ (ဤသည်မှာ ဖဿ ဖြစ်သည်။)

၂။ ထိုဖဿကြောင့် ရင်ထဲတွင် မနှစ်မြို့ဖွယ်၊ ပူလောင်သော ခံစားမှု ချက်ချင်း ပေါ်လာသည်။ (ဤသည်မှာ ဒုက္ခဝေဒနာ ဖြစ်သည်။)

၃။ ထိုအချိန်တွင် အတိတ်က မှတ်ဉာဏ်များ၊ အဓိပ္ပာယ်ကောက်ယူမှုများ (သညာ၊ သင်္ခါရ) ဝင်လာပြီး “ဒီခံစားမှုကို ငါမလိုချင်ဘူး၊ ဒီအသံကို ရပ်ပစ်ချင်တယ်” ဟူသော တွန်းထုတ်လိုမှု (ဝိဘဝတဏှာ / ဒေါသ) ချက်ချင်း ပေါ်လာသည်။

၄။ ထိုမှတစ်ဆင့် “သူ ငါ့ကို တမင်ပြောတာပဲ၊ ငါ မခံနိုင်ဘူး၊ ငါ ပြန်ပြောမှရမယ်” ဟူ၍ မိမိကိုယ်ကို ကာကွယ်လိုသော ဇာတ်လမ်းများ၊ အတ္တများ ကြီးထွားလာပါတော့သည်။

"ငါ့ဒေါသ" နှင့် "အကြောင်းအကျိုးဖြစ်စဉ်" (My Anger vs. Conditioned Process)

လောကဝေါဟာရအားဖြင့် ဤအခြေအနေကို “ငါ ဒေါသထွက်တယ် (I am angry)” ဟု သုံးနှုန်းကြပါသည်။ ဤသည်မှာ ပညတ်အားဖြင့် မှန်ကန်ပါသည်။ သို့သော် ဝိပဿနာအမြင်ဖြင့် ကြည့်ပါက “ငါ” ဆိုသော အတ္တကွက်လပ်ကြီးက ဒေါသထွက်သွားခြင်း မဟုတ်ဘဲ— အသံ၊ ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ မကျေနပ်မှု၊ တွန်းထုတ်မှု ဟူသော အဆင့်ဆင့် ဆက်စပ်ဖြစ်ပေါ်နေသည့် အကြောင်းအကျိုး ဖြစ်စဉ် (Conditioned process) သာလျှင် ရှိကြောင်းကို ပိုင်းခြားသိမြင်နိုင်ပါသည်။

ဤသို့ ပိုင်းခြားသိမြင်လိုက်ခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ “ဒါဟာ အကြောင်းတရားကြောင့် ဖြစ်တာပဲ၊ ငါမှ မဟုတ်တာ၊ ဒါကြောင့် ငါ ပြန်ဆဲတာ ငါ့တာဝန်မရှိဘူး” ဟု မိမိအပြစ်ကို ကာကွယ်ရန်၊ ကိုယ်ကျင့်တရား တာဝန်မဲ့စေရန် (Removing ethical responsibility) လုံးဝ မဟုတ်ပါ။ ဤသို့ အမှားမယူရပါ။ အကြောင်းအကျိုး ဖြစ်စဉ်ကို နားလည်လာခြင်းသည် မိမိ၏ နှုတ်ထွက်စကား၊ အပြုအမူများကို ပိုမို သတိထားထိန်းချုပ်နိုင်ရန် (Restraint) နှင့် မလိုအပ်သော ဒေါသများ မပွားများစေရန် ကာကွယ်ပေးခြင်းသာ ဖြစ်ပါသည်။

နေ့စဉ်ဘဝ ဥပမာ (၂) — ချီးမွမ်းခံရခြင်း (Praise)

အခြားဥပမာတစ်ခု ကြည့်ကြပါစို့။ လူတစ်ဦးက မိမိကို ချီးမွမ်းစကား ပြောလိုက်သည်။

၁။ အသံနှင့် နားတိုက်မိ၍ ဖဿ ဖြစ်သည်။

၂။ ကြည်နူးဖွယ်ကောင်းသော သုခဝေဒနာ ပေါ်လာသည်။

၃။ “ဒီစကားမျိုး ထပ်ကြားချင်သေးတယ်၊ ငါတော်လို့ ပြောတာ” ဟူသော သာယာကပ်ငြိမှု (ကာမတဏှာ၊ ဘဝတဏှာ) ဖြစ်လာသည်။

၄။ ထိုမှတစ်ဆင့် “ငါဟာ အတော်ဆုံးပဲ” ဟူသော မာန၊ အတ္တများ ဆက်လက် ကြီးထွားလာတော့သည်။

ချီးမွမ်းခြင်းသည် မကောင်းဘူးဟု ဆိုလိုခြင်း မဟုတ်ပါ။ ချီးမွမ်းသံ ကြားရသည့်အခါ အတွေ့အကြုံ (Experience) မှသည် ကပ်ငြိမှု (Attachment) သို့ မည်သို့ ကူးပြောင်းသွားသည်ကို သတိထား စောင့်ကြည့်တတ်စေရန် ဖြစ်ပါသည်။

နေ့စဉ်ဘဝ ဥပမာ (၃) — ဖုန်း Notification အသံ (Phone Notification)

ခေတ်သစ်လူသားတို့အတွက် အလွန်ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ ဖုန်းမှ Notification အသံ မြည်လာခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

၁။ အသံကြားလိုက်သည် (ဖဿ)။

၂။ စိတ်လှုပ်ရှားမှုလေး တစ်ခု ဖြစ်သွားသည် (ဝေဒနာ)။

၃။ “ဘာ message လဲ၊ ဘယ်သူပို့တာလဲ” ဟု ချက်ချင်း သိချင်၊ ကြည့်ချင်သော စိတ်စွဲလမ်းမှု ဝင်လာသည် (တဏှာ)။

၄။ အလုပ်လုပ်နေရင်းမှ ချက်ချင်း ဖုန်းကို ယူကြည့်မိသည် (တုံ့ပြန်မှု)။

ဤသည်မှာ နည်းပညာကို အပြစ်တင်ရန် မဟုတ်ပါ။ မိမိ၏ စိတ်သည် ဖဿ၊ ဝေဒနာမှတစ်ဆင့် လိုချင်မှု (Urge) သို့ မည်မျှ လျင်မြန်စွာ ကူးပြောင်းသွားသည်ကို အကဲခတ်နိုင်ရန် အလွန်ကောင်းသော လေ့ကျင့်ခန်း ဖြစ်ပါသည်။

နေ့စဉ်ဘဝ ဥပမာ (၄) နှင့် (၅) — အစားအစာနှင့် နာကျင်မှု

အရသာရှိသော အစားအစာကို မြင်သောအခါ သို့မဟုတ် အနံ့ရသောအခါ သာယာသော ဝေဒနာ ပေါ်လာပြီး၊ ချက်ချင်း စားချင်သော တဏှာ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ စားနေစဉ်တွင်လည်း ထပ်မံစားလိုသော ဆန္ဒများ အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်နေသည်။

ထို့အတူ ခန္ဓာကိုယ်၌ နာကျင်မှု (ဥပမာ- ခေါင်းကိုက်ခြင်း၊ ခြေထောက်နာခြင်း) ပေါ်လာသောအခါ ဒုက္ခဝေဒနာ ခံစားရသည်။ ထိုအခါ “ဒီနာကျင်မှုကြီး ချက်ချင်း ပျောက်သွားစေချင်တယ်၊ ငါ မခံနိုင်တော့ဘူး” ဟူ၍ တွန်းထုတ်လိုသော ဒေါသ (ဝိဘဝတဏှာ) ချက်ချင်း ပေါ်လာသည်။ ဤနေရာတွင် သံယုတ္တနိကာယ်၊ သလ္လသုတ်တော် လမ်းညွှန်ချက်အရ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ နာကျင်မှု (Physical discomfort) နှင့် ထိုနာကျင်မှုကို လက်မခံဘဲ တွန်းထုတ်နေသော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဆင်းရဲမှု (Mental resistance) တို့သည် တစ်ထပ်တည်း မဟုတ်ကြောင်း ခွဲခြားသိမြင်ရပါမည်။⁷ ရုပ်နာကျင်မှု ရှိနေသော်လည်း၊ စိတ်က အတင်းအကျပ် မတွန်းထုတ်ပါက စိတ်ဆင်းရဲမှု (ဒုတိယမြား) ကို ကာကွယ်နိုင်ပါသည်။

(မှတ်ချက် - ဤနေရာတွင် ပြင်းထန်သော ရောဂါဝေဒနာများ၊ လတ်တလော ထိခိုက်ဒဏ်ရာများကို "တရားနဲ့ပဲ ကြည့်ရမယ်၊ ဆေးမကုဘဲ သည်းခံရမယ်" ဟု လွဲမှားစွာ အဓိပ္ပာယ် မကောက်ရပါ။ ကိုယ်တွင်းနာကျင်မှုကို ဝိပဿနာအာရုံအဖြစ် ရှုမှတ်နိုင်သော်လည်း၊ ကျန်းမာရေးအတွက် လိုအပ်သော ကုသမှု ခံယူခြင်းသည် ဝိပဿနာနှင့် မဆန့်ကျင်ပါ။)

အဘယ်ကြောင့် ရှေ့ပိုင်းအဆင့်များကို မသိလိုက်ကြသနည်း (Why we miss the early stages)

ယောဂီသူတော်ကောင်းတို့... အထက်ပါ ဥပမာများကို ကြည့်လျှင် သာမန်အချိန်များတွင် ကျွန်ုပ်တို့သည် အဘယ်ကြောင့် ဖဿနှင့် ဝေဒနာကို မသိလိုက်ဘဲ၊ ဒေါသထွက်မှ၊ လိုချင်မှုပြင်းပြမှသာ သိကြသနည်း။ အကြောင်းမှာ သတိ၊ သမ္ပဇဉ် အားနည်းသောကြောင့် ဖြစ်ပါသည်။ သတိကင်းလွတ်နေသောအခါ စိတ်သည် အာရုံများနောက်သို့ လျင်မြန်စွာ ပြေးလွှားနေပြီး၊ အဆုံးသတ် ဇာတ်လမ်းများ၊ အကြီးစား ပေါက်ကွဲမှုများ (Final dramatic states) ရောက်မှသာလျှင် သတိထားမိကြသည်။ တရားအားထုတ်ခြင်း (Practice) ဖြင့် တဖြည်းဖြည်း လေ့ကျင့်သွားပါက၊ ထိတွေ့မှု (Contact)၊ ခံစားမှု (Feeling) နှင့် တုံ့ပြန်မှု (Reaction) တို့အကြားရှိ သိမ်မွေ့သော အကူးအပြောင်းလေးများကို ပိုမို ရှင်းလင်းစွာ မြင်လာနိုင်ပါလိမ့်မည်။

စောင့်ကြည့်ခြင်းသည် ဖိနှိပ်ချုပ်ချယ်ခြင်း မဟုတ်ပါ (Observation is not suppression)

ယောဂီသူတော်ကောင်းတို့... ဤသို့ ဖဿမှ ဝေဒနာ၊ ဝေဒနာမှ တဏှာသို့ ကူးပြောင်းသွားပုံကို သတိထား စောင့်ကြည့်ရမည်ဟု ဆိုရာတွင် အချို့ယောဂီများသည် “ငါ ဘာမှ မခံစားရအောင် နေရမယ်၊ ဘာကိုမှ မကြိုက်ရဘူး၊ ဘာကိုမှ မမုန်းရဘူး၊ တဏှာကို အတင်းအကျပ် သတ်ပစ်ရမယ်” ဟု အထင်အမြင်လွဲမှားကာ မိမိစိတ်ကို အတင်းအကျပ် ဖိနှိပ်ချုပ်ချယ် (Suppression) တတ်ကြသည်။

ဝိပဿနာ၏ ပထမဆုံးတာဝန်သည် ခံစားမှုကို ဖျောက်ဖျက်ပစ်ရန် မဟုတ်ပါ။ ပေါ်လာသော ခံစားမှု၊ လိုချင်မှု သို့မဟုတ် မကျေနပ်မှုတို့ကို “အော်... လိုချင်မှုလေး ပေါ်လာတယ်၊ မကျေနပ်မှုလေး ပေါ်လာတယ်” ဟု အရှိကိုအရှိတိုင်း မှန်ကန်စွာ အသိအမှတ်ပြု လက်ခံပေးရန် (Recognition) သာ ဖြစ်ပါသည်။ အရှိအတိုင်း သိမြင်ခြင်း (Observation) သည် အတင်းအကျပ် ဖိနှိပ်ခြင်း (Repression) နှင့် လုံးဝ မတူညီပါ။

လွန်ကဲစွာ တွေးတောဝေဖန်ခြင်း မဟုတ်ပါ (Observation is not analytical overthinking)

ထို့အတူပင် ယောဂီသည် အာရုံတစ်ခု ပေါ်လာတိုင်း စိတ်ထဲမှနေ၍ “ဒါက ဖဿပဲ၊ ဒါက ဝေဒနာပဲ၊ ဒါက တဏှာ၊ ဒါက ဥပါဒါန်ပဲ” ဟု စာအုပ်ထဲက စာသားများအတိုင်း လိုက်လံ အမည်တပ် တွေးတောဝေဖန်နေရန် (Analytical overthinking) မလိုအပ်ပါ။ သီအိုရီ အမည်နာမများ တပ်ခြင်းသည် အစပိုင်းတွင် သင်ယူမှုကို အထောက်အကူ ပြုနိုင်သော်လည်း၊ လက်တွေ့တရားအားထုတ်မှု (Practice) သည် အမည်နာမများ တပ်နေခြင်းထက်၊ တိုက်ရိုက်သဘောတရားကို အကဲခတ်ခြင်းသာ ဖြစ်ပါသည်။ စကားလုံးများဖြင့် အမည်တပ်နေခြင်း (Conceptual labeling) သည် တိုက်ရိုက်ထိုးထွင်းသိမြင်သော ဝိပဿနာဉာဏ် အစစ် မဟုတ်ပါ။⁸

အကြောင်းအကျိုးကို နားလည်လာခြင်း (Introduction to Conditionality)

ဤသို့ အကဲခတ်လာသောအခါ တရားအားထုတ်မှုသည် “ဘာဖြစ်နေသလဲ (What is happening?)” ဟူသော မေးခွန်းသက်သက်မှသည်၊ “မည်သည့် အခြေအနေ၊ အကြောင်းတရားများကြောင့် ဤအရာ ဖြစ်ပေါ်လာရသနည်း (Under what conditions does this happen?)” ဟူသော အကြောင်းအကျိုး (Conditionality) ကို စူးစမ်းလေ့လာသည့် အဆင့်သို့ တက်လှမ်းလာပါသည်။

ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်နှင့် ဥပါဒါန် အကြိုမိတ်ဆက် (Paṭiccasamuppāda and Upādāna Preview)

ယခု ရှင်းလင်းပြသခဲ့သော ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ တဏှာ ဟူသော အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှုသည် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် တရားတော်ကြီး၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ ထိုတဏှာ (လိုချင်မှု) ကို သတိမကပ်ဘဲ ထပ်ခါတလဲလဲ အားပေးလိုက်သောအခါ၊ ထိုတဏှာသည် ပိုမိုအားကောင်းလာပြီး “ငါ့ဟာပဲ၊ ငါ့အာရုံပဲ” ဟု ခိုင်မြဲစွာ ဆုပ်ကိုင်ထားသော ဥပါဒါန် (Upādāna - Clinging) အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားပါသည်။⁹

သို့သော် ဤနေရာတွင် အထူးသတိပြုရန်မှာ ယနေ့ ရှင်းလင်းခဲ့သော “ဖဿမှ ဝေဒနာ၊ တဏှာ၊ ဥပါဒါန်” ဟူသော အလွယ်တကူ ရှုမှတ်နိုင်သည့် ဖြစ်စဉ်လေးသည် နက်နဲကျယ်ဝန်းလှသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် တရားတော်ကြီး တစ်ခုလုံးကို ကိုယ်စားပြုသည် (Exhaustive claim) ဟု မယူဆရပါ။ ဤသည်မှာ လက်တွေ့ဘဝတွင် အလွယ်ကူဆုံး စတင်လေ့လာနိုင်မည့် တံခါးပေါက် (Practical doorway) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါသည်။ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အင်္ဂါ (၁၂) ပါး အပြည့်အစုံကို လာမည့် သင်ရိုး၏ (Day 031 - 042) တွင် သီးသန့် အသေးစိတ် လေ့လာကြမည် ဖြစ်ပါသည်။¹⁰

တရားအားထုတ်စဉ်အတွင်း၌ပင် တဏှာနှင့် ဒေါသ ဝင်လာတတ်ပုံ (Craving and Aversion inside Meditation)

ယောဂီသူတော်ကောင်းတို့... အလွန်သိမ်မွေ့သော အချက်တစ်ခုကို ထပ်မံသတိပေးလိုပါသည်။ တဏှာနှင့် ဒေါသသည် လောကီအာရုံများပေါ်တွင်သာ ဖြစ်တတ်သည်မဟုတ်ဘဲ၊ တရားအားထုတ်နေစဉ် တရားခွင်အတွင်း၌ပင် လိမ္မာပါးနပ်စွာ ဝင်ရောက်လာတတ်ပါသည်။

တရားထိုင်နေစဉ် စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်သွားသည်၊ အလင်းရောင်များ မြင်ရသည်၊ ပီတိများ ဖြစ်ပေါ်လာသည် ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ ထိုသာယာသော တရားအတွေ့အကြုံများအပေါ်တွင် “ကောင်းလိုက်တာ၊ ဒီအတိုင်းလေး ဆက်ရှိနေရင် ကောင်းမယ်၊ မနက်ဖြန်လည်း ဒီလိုမျိုး ထပ်ရချင်တယ်” ဟု လိုချင်တပ်မက်မှု (Dhammarāga / Craving for meditation states) ဖြစ်ပေါ်လာတတ်ပါသည်။ ဤသည်မှာ တရားအားထုတ်နေရင်း တဏှာ ဝင်လာခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။¹¹

ထို့အတူ တရားထိုင်စဉ် ခြေထောက်နာလာသည့်အခါ၊ စိတ်များ ပြန့်ကျဲနေသည့်အခါ “ဒီနာကျင်မှုကြီး ချက်ချင်းပျောက်သွားစေချင်တယ်၊ အတွေးတွေ ရပ်သွားစေချင်တယ်၊ ဒီအချိန်ကြီး မြန်မြန်ကုန်သွားရင် ကောင်းမယ်” ဟု မိမိ၏ လက်ရှိအခြေအနေကို တွန်းထုတ်ငြင်းဆန်လိုမှု (Aversion) ချက်ချင်း ဖြစ်ပေါ်လာပါသည်။ ဤသည်မှာလည်း တရားအားထုတ်နေရင်း ဒေါသ (ဝိဘဝတဏှာ) ဝင်လာခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။ မိမိ၏ တရားအတွေ့အကြုံများအပေါ် ဤကဲ့သို့ တဏှာ၊ ဒေါသ ဝင်လာသည်ကို မိမိကိုယ်ကို အပြစ်မတင်ဘဲ (Without self-condemnation) သတိဖြင့် အသာအယာ အသိအမှတ်ပြု အကဲခတ်ပေးရပါမည်။

ရိုးရှင်းသော လက်တွေ့အကြို လေ့ကျင့်မှု (Simple Practical Observation)

ယနေ့ အကြိုကာလအတွက် မိမိ၏ နေ့စဉ်ဘဝတွင် အောက်ပါ ရိုးရှင်းသော အလေ့အကျင့်လေးကို စမ်းသပ်ကြည့်ပါ—

၁။ နေ့စဉ်ဘဝတွင် မြင်ခြင်း၊ ကြားခြင်း၊ တွေးခြင်း စသည့် အဖြစ်အပျက် (Event) တစ်ခု ပေါ်လာတိုင်း သတိပြုမိအောင် ကြိုးစားပါ။

၂။ ထိုအာရုံအပေါ်တွင် သာယာဖွယ် (Pleasant)၊ မသာယာဖွယ် (Unpleasant) သို့မဟုတ် သာမန် (Neutral) ခံစားမှုလေးတစ်ခု ပေါ်လာသည်ကို ခွဲခြားသိမြင်ကြည့်ပါ။

၃။ ထိုခံစားမှုနောက်တွင် “လိုချင်တယ်”၊ “တွန်းထုတ်ချင်တယ်”၊ သို့မဟုတ် “မသိလိုက်မသိဘာ နေလိုက်တယ်” ဟူသော တုံ့ပြန်မှုတစ်ခုခုဆီသို့ ရွေ့လျားသွားခြင်း ရှိ/မရှိ ကို အကဲခတ်ပါ။

၄။ ထိုသို့ အကဲခတ်မိသောအခါ မိမိကိုယ်ကို အပြစ်မတင်ပါနှင့်၊ ချက်ချင်း အမည်မတပ်ပါနှင့်။ ရှင်းလင်းစွာ သိနေသော သတိ (Clear knowing) ဆီသို့သာ ဖြည်းညှင်းစွာ ပြန်လာပါ။

(မှတ်ချက် - ဤသည်မှာ ယောဂီသစ်များအတွက် ဘေးကင်းသော အကြိုလမ်းညွှန် လေ့ကျင့်ခန်းမျှသာ ဖြစ်ပြီး၊ မည်သည့်ဆရာစဉ်၏ သီးခြားကမ္မဋ္ဌာန်း ပုံသေကားကျ ညွှန်ကြားချက်မျှ မဟုတ်ပါ။)

အရာအားလုံးကို အမိအရ ဖမ်းရန်မလိုပါ (No need to catch every link)

ဤသို့ လေ့ကျင့်ရာတွင် အစုံလင်ဆုံး၊ အပြည့်စုံဆုံး ဖြစ်ရမည် ဟူသော စိတ်ဖိစီးမှု (Perfectionism) ကို ဖယ်ရှားထားပါ။ ယောဂီများအနေဖြင့် “ငါ ဖဿကို မသိလိုက်ဘူး၊ ဝေဒနာကို လွတ်သွားတယ်၊ တဏှာကို မဖမ်းမိလိုက်ဘူး၊ ငါ့တရားတော့ ပျက်ပြီ” ဟု စိုးရိမ်ပူပန်စရာ မလိုပါ။ အဏုမြူခွဲသကဲ့သို့ အဆင့်တိုင်းကို လိုက်လံ ဖမ်းဆုပ်နေရန် မလိုပါ။ လွတ်သွားလျှင် လွတ်သွားမှန်းသိပြီး၊ တဖြည်းဖြည်းချင်း အလေ့အကျင့်လုပ်ကာ သိမြင်လာခြင်း (Gradual recognition) သည်သာလျှင် အရေးကြီးဆုံး ဖြစ်ပါသည်။

ကိုယ်ကျင့်သီလနှင့် ဆက်စပ်မှု (Ethical Relevance)

ဤသို့ အာရုံနှင့် တုံ့ပြန်မှုကို သတိထားနိုင်စွမ်း ရှိလာခြင်းသည် ပိုမိုကောင်းမွန်သော ကိုယ်ကျင့်တရား (Sīla) ကို တည်ဆောက်ရန် အလွန် အထောက်အကူ ပြုပါသည်။ ဥပမာ- သူတစ်ပါးက မိမိကို စိတ်ဆိုးအောင် ပြောလိုက်သောအခါ၊ ထိုအသံကြောင့် မသာယာသော ဝေဒနာပေါ်လာသည်၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဒေါသဖြစ်လာပြီး၊ ပြန်လည်၍ ကြမ်းတမ်းစွာ တုံ့ပြန်ပြောဆိုလိုသော ဆန္ဒ ပေါ်လာသည်။ ထိုဆန္ဒကို နှုတ်မှ အပြင်သို့ မထွက်မီ၊ စိတ်ထဲ၌ပင် ကြိုတင်၍ သတိထားမိလိုက်ပါက (Moment for restraint) မိမိ၏ အပြောအဆို၊ အပြုအမူကို ထိန်းချုပ်နိုင်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤသည်မှာ သတိ၊ သမ္ပဇဉ်နှင့် ကိုယ်ကျင့်သီလတို့ လက်တွေ့ ချိတ်ဆက်သွားခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။¹²

တိလက္ခဏာ အကြိုမိတ်ဆက် နှင့် အနတ္တဘေးကင်းရေး (Tilakkhaṇa Preview and Anattā Safety)

ဤသို့ အာရုံ၊ ထိတွေ့မှု၊ ခံစားမှု၊ တုံ့ပြန်မှု၊ လိုချင်မှုတို့သည် အကြောင်းအခြေအနေများကြောင့်သာ ပေါ်လာရကြောင်းကို မိမိကိုယ်တိုင် လက်တွေ့ ပိုမိုမြင်လာသောအခါ၊ ၎င်းတို့သည် မမြဲသောသဘော (အနိစ္စ)၊ ဆင်းရဲသောသဘော (ဒုက္ခ)၊ မိမိအလိုအတိုင်း အစိုးမရသော သဘော (အနတ္တ) များဖြစ်ကြောင်းကို သဘာဝကျကျ ရှင်းလင်းစွာ နားလည်လာပါလိမ့်မည်။

ဤနေရာတွင် အထူးသတိပြုရမည့် အနတ္တဘေးကင်းရေး (Anattā Safety) ရှိပါသည်။ အနတ္တကို နားလည်သည်ဆိုရာ၌ “လောကကြီးမှာ ဘာမှမရှိဘူး၊ ငါဆိုတဲ့ လူ လုံးဝမရှိဘူး၊ ဒါကြောင့် ဘာလုပ်လုပ် တာဝန်မရှိဘူး” ဟူသော အစွန်းရောက် သုညဝါဒ (Nihilism) သို့မဟုတ် မိမိကိုယ်ကို ကင်းကွာသွားသကဲ့သို့ ခံစားရသော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရောဂါ (Dissociation) များနှင့် လုံးဝ မရောထွေးစေရပါ။¹³ အနတ္တဟူသည်မှာ ဖြစ်စဉ်များကို အကြွင်းမဲ့ ပိုင်စိုးပိုင်နင်း ကြိုးကိုင်ခြယ်လှယ်နိုင်သော အရှင်သခင် (Complete personal control) မရှိကြောင်းကိုသာ မှန်ကန်စွာ သိမြင်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

သစ္စာလေးပါးသို့ သဘာဝကျကျ ဆိုက်ရောက်ခြင်း (Natural Sacca Descent)

တရားနာပရိသတ်တို့... ကျွန်ုပ်တို့သည် သာယာသော အတွေ့အကြုံလေးများကို ဆုပ်ကိုင်ထားမိသောအခါ၊ ထိုအရာများ ပျောက်ကွယ်သွားမည်ကို ကြောက်ရွံ့သော သောကကို ခံစားရသည်။ မသာယာသော အတွေ့အကြုံများကို တွန်းထုတ်ငြင်းဆန်သောအခါ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများကို ခံစားရသည်။ သာမန် အတွေ့အကြုံများကို လျစ်လျူရှုထားသောအခါ မေ့လျော့ခြင်း အဝိဇ္ဇာ 속에 နစ်မွန်းရသည်။ ဤသည်မှာ အာရုံကို တပ်မက်ခြင်း၊ ကပ်ငြိခြင်း (သမုဒယသစ္စာ) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆင်းရဲဒုက္ခ (ဒုက္ခသစ္စာ) ပင် ဖြစ်ပါသည်။

ထိုသို့ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်နေသော ဖြစ်စဉ်များကို အရှိကိုအရှိတိုင်း မှန်ကန်စွာ ပိုင်းခြားသိမြင်ခြင်းသည် မဂ္ဂသစ္စာကို ပွားများခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုမဂ္ဂသစ္စာကို ပွားများလာသည်နှင့်အမျှ တပ်မက်မှု၊ ကပ်ငြိမှုများသည် တဖြည်းဖြည်း ချုပ်ငြိမ်းသွားပြီး၊ ဒုက္ခအားလုံးတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းရာ နိရောဓသစ္စာသို့ မျက်မှောက်ပြုနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

ဤနေရာတွင် နိရောဓသစ္စာကို အထင်အမြင် မလွဲမှားစေရန် သတိပေးလိုပါသည်။ နိရောဓဆိုသည်မှာ ခံစားမှုအားလုံးကို အတင်းအကျပ် ပျောက်ကွယ်သွားအောင် ဖိနှိပ်ပစ်ခြင်း (Suppression)၊ စိတ်ကို ဘာမှမသိတော့အောင် အတင်းလုပ်ထားခြင်း (Blank mind) သို့မဟုတ် ပြဿနာများကို ယာယီရှောင်ပြေးခြင်း (Ordinary problem resolution) မဟုတ်ပါ။ တဏှာကင်းစင်သွားခြင်းကြောင့် ရရှိလာသော အေးငြိမ်းမှုအစစ် (Taṇhakkhayo) သာလျှင် ဖြစ်ပါသည်။¹⁴

၁၂၁ ရက်တာ ခရီးစဉ်အတွက် အဘယ်ကြောင့် အရေးကြီးသနည်း

ယောဂီသူတော်ကောင်းတို့... လာမည့် အောက်တိုဘာ (၁) ရက်နေ့မှစတင်၍ (၁၂၁) ရက်တာ သင်ရိုးကို အာယတန (တံခါးပေါက်များ) မှ စတင်၍ လေ့လာကြမည် ဖြစ်ပါသည်။ အဆင့်မြင့် ဉာဏ်စဉ်များ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်တို့ကို မဆွေးနွေးမီ၊ ယခုကဲ့သို့ အတွေ့အကြုံများ မည်သို့ဝင်ရောက်လာသည်၊ ထိတွေ့မှု၊ ခံစားမှု၊ တုံ့ပြန်မှုများ မည်သို့ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ဆက်စပ်ဖြစ်ပေါ်လာသည်ကို အရင်ဦးစွာ နားလည်ထားရန် အလွန်အရေးကြီးလှပါသည်။ သို့မှသာလျှင် “ဖြစ်ပြီးသား ဒေါသကြီးကိုသာ မကြည့်ဘဲ၊ ဒေါသ မကြီးထွားခင် အတွေ့အကြုံ ဘယ်လို ဆက်လာသလဲ” ဆိုသည်ကို လက်တွေ့ စတင်ကြည့်တတ်မည် ဖြစ်ပါသည်။

လက်တွေ့ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် နောက်နေ့အတွက် အကူး (Transition to P07)

ယနေ့တရားတော်တွင် အာရုံတွေ့သည်၊ ခံစားသည်၊ လိုချင်သည်၊ တွန်းထုတ်သည်၊ ဆုပ်ကိုင်သည် ဟူသော သဘာဝဖြစ်စဉ်များအကြောင်းကို ရှင်းလင်းစွာ သိမြင်နားလည်ခဲ့ကြပြီ ဖြစ်ပါသည်။ မိမိတို့၏ နေ့စဉ်ဘဝတွင် ဤဖြစ်စဉ်များကို အကဲခတ်တတ်ရန် ယနေ့မှစ၍ သတိပြု လေ့ကျင့်ကြပါ။

ဤသို့ လေ့ကျင့်လာသောအခါ နောက်ထပ် ပေါ်ထွက်လာမည့် အရေးကြီးသော မေးခွန်းတစ်ခု ရှိပါသည်။ ၎င်းမှာ— “ဒီဖြစ်စဉ်တွေကို တကယ်ကြည့်လာတဲ့အခါ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဆိုတာ ဘယ်လို နားလည်ရမလဲ” ဟူသော မေးခွန်းပင် ဖြစ်ပါသည်။

ထိုမေးခွန်းအတွက် မနက်ဖြန် သတ္တမမြောက်နေ့ (Day P07) တွင် “အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ — သုံးစကားကို ရွတ်ခြင်းမဟုတ်၊ ဖြစ်စဉ်ကို မှန်ကန်စွာမြင်ခြင်း” ဟူသော ခေါင်းစဉ်ဖြင့် လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို မှန်ကန်စွာ လက်တွေ့အသုံးချပုံအကြောင်း ဆက်လက် ရှင်းလင်းဟောကြားသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

နိဂုံးချုပ် (Formal Conclusion)

ယနေ့ ဤအကြိုလမ်းညွှန် ဩဝါဒကထာ တရားတော်ကို နာယူဆင်ခြင်ရသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကြောင့် ယောဂီသူတော်စင်အပေါင်းတို့သည် မိမိတို့၏ ခန္ဓာတွင် အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်နေသော ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ တဏှာ၊ ဥပါဒါန် အကြောင်းအကျိုး ဖြစ်စဉ်များကို ‘ငါ’ ဟူသော အတ္တအစွဲဖြင့် မရှုမြင်ဘဲ၊ သတိ၊ သမ္ပဇဉ် ပညာဖြင့် မှန်ကန်စွာ ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်သော သူတော်ကောင်းများ ဖြစ်ကြပါစေသတည်း။

FOOTNOTES 

¹ CAN, Majjhima Nikāya, Uparipaṇṇāsa, Chachakka Sutta (MN 148). "Tiṇṇaṃ saṅgati phasso." The meeting of the three (base, object, consciousness) is contact.

² CAN, Saṃyutta Nikāya, Nidānavagga, Paṭiccasamuppāda Sutta (SN 12.1). "Phassapaccayā vedanā." Feeling arises conditionally based on sensory contact.

³ CAN, Majjhima Nikāya, Mūlapaṇṇāsa, Cūḷavedalla Sutta (MN 44). Ven. Dhammadinnā explains the three types of feeling (sukha, dukkha, adukkhamasukha), strictly defining them as affective tones rather than complex emotions.

⁴ CAN, Saṃyutta Nikāya, Nidānavagga, Paṭiccasamuppāda Sutta (SN 12.1). "Vedanāpaccayā taṇhā." Craving is conditionally tied to feeling.

⁵ CAN, Saṃyutta Nikāya, Mahāvagga, Dhammacakkappavattana Sutta (SN 56.11). Defines Taṇhā in three forms: kāma-taṇhā, bhava-taṇhā, vibhava-taṇhā.

⁶ ATT, Sāratthappakāsinī (Saṃyutta Nikāya Aṭṭhakathā). Explains that vedanā is an inevitable result of contact (vipāka), but taṇhā only arises if avijjā (ignorance) is present. They are not deterministically identical.

⁷ CAN, Saṃyutta Nikāya, Saḷāyatanavagga, Salla Sutta (SN 36.6). The Salla Sutta describes the two arrows: the physical/sensory contact (first arrow) and the mental reactivity/aversion (second arrow).

⁸ CAN, Saṃyutta Nikāya, Khandhavagga, Samanupassanā Sutta (SN 22.47). Conceptual labeling (paññatti) is distinguished from direct experiential observation of arising and passing away.

⁹ CAN, Saṃyutta Nikāya, Nidānavagga, Paṭiccasamuppāda Sutta (SN 12.1). "Taṇhāpaccayā upādānaṃ." Craving naturally conditions clinging when unaccompanied by mindfulness and clear comprehension.

¹⁰ CAN, Saṃyutta Nikāya, Nidānavagga, Paṭiccasamuppāda Sutta (SN 12.1). The full twelve-link formula reveals the comprehensive architecture of Dukkha, extending beyond a simple present-moment psychological model.

¹¹ ATT, Visuddhimagga, Maggāmaggañāṇadassanavisuddhi. Discusses Dhammarāga (attachment to Dhamma/meditation experiences such as light, joy, and tranquillity) as a corruption of insight (upakkilesa).

¹² CAN, Majjhima Nikāya, Mūlapaṇṇāsa, Satipaṭṭhāna Sutta (MN 10). Emphasizes Sati and Sampajañña in all daily postures and activities, serving as the foundation for ethical restraint (Sīla).

¹³ CAN, Saṃyutta Nikāya, Khandhavagga, Anattalakkhaṇa Sutta (SN 22.59). Anattā is explicitly defined not as non-existence, but as the lack of absolute ownership and control over the aggregates ("form cannot be commanded: 'let my form be thus'").

¹⁴ CAN, Saṃyutta Nikāya, Mahāvagga, Dhammacakkappavattana Sutta (SN 56.11). Nirodhasacca is defined as the remainderless fading away and cessation of that same craving (yo tassāyeva taṇhāya asesa-virāga-nirodho).

REFERENCES

Myanmar Chaṭṭha Saṅgāyana Pāḷi Tipiṭaka (Majjhima Nikāya, Saṃyutta Nikāya, Khuddaka Nikāya).

Visuddhimagga (Classical Manual).

Papañcasūdanī (Majjhima Nikāya Aṭṭhakathā).

Sāratthappakāsinī (Saṃyutta Nikāya Aṭṭhakathā).

BIBLIOGRAPHY

Majjhima Nikāya, Mūlapaṇṇāsa & Uparipaṇṇāsa, Myanmar Chaṭṭha Saṅgāyana Edition.

Saṃyutta Nikāya, Nidānavagga, Khandhavagga, Saḷāyatanavagga & Mahāvagga, Myanmar Chaṭṭha Saṅgāyana Edition.

Khuddaka Nikāya, Udāna, Myanmar Chaṭṭha Saṅgāyana Edition.

Visuddhimagga, Maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, Myanmar Chaṭṭha Saṅgāyana Edition.

Papañcasūdanī, Majjhima Nikāya Aṭṭhakathā, Myanmar Chaṭṭha Saṅgāyana Edition.

Sāratthappakāsinī, Saṃyutta Nikāya Aṭṭhakathā, Myanmar Chaṭṭha Saṅgāyana Edition.