“အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ — သုံးစကားကို ရွတ်ခြင်းမဟုတ်၊ ဖြစ်စဉ်ကို မှန်ကန်စွာမြင်ခြင်း”

 “အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ — သုံးစကားကို ရွတ်ခြင်းမဟုတ်၊ ဖြစ်စဉ်ကို မှန်ကန်စွာမြင်ခြင်း” 

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

တရားနာပရိသတ်အပေါင်း သူတော်ကောင်းတို့၊ ယောဂီသူတော်စင်တို့... ယနေ့သည် လာမည့် အောက်တိုဘာလ (၁) ရက်နေ့တွင် စတင်မည့် ဝိပဿနာအလုပ်ပေးတရားစဉ် (၁၂၁) ရက်တာ ခရီးအတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ရမည့် သတ္တမမြောက်နေ့ (Day P07) ဖြစ်ပါသည်။

မနေ့က (Day P06) တွင် အာရုံတစ်ခုကို တွေ့မြင်လိုက်ရသည့်အခါ ထိတွေ့မှု (ဖဿ) မှသည် ခံစားမှု (ဝေဒနာ)၊ ထိုမှတစ်ဆင့် လိုချင်တပ်မက်မှု၊ တွန်းထုတ်လိုမှု (တဏှာ) ဆီသို့ မည်သို့မည်ပုံ အကြောင်းမီ၍ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်သွားသည်ကို လေ့လာခဲ့ကြပြီး ဖြစ်ပါသည်။ သာမန်အားဖြင့် “ငါ ဒေါသထွက်တယ်”၊ “ငါ လိုချင်တယ်” ဟု လုံးထွေးသိမြင်နေမှုမှသည် အကြောင်းအကျိုး ဖြစ်စဉ်တစ်ခုအဖြစ် စတင်ခွဲခြားကြည့်တတ်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။

ယနေ့တွင်မူ ယောဂီတို့အနေဖြင့် ထိုဖြစ်စဉ်များကို တကယ်တမ်း စောင့်ကြည့်လာသည့်အခါ မလွဲမသွေ ကြုံတွေ့ရမည့်၊ ဝိပဿနာတရား၏ အနှစ်သာရဖြစ်သော “အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ” ဟူသော သဘောတရားများကို မည်သို့ မှန်ကန်စွာ နားလည်ရမည်နည်း ဟူသည်ကို ရှင်းလင်းဟောကြားသွားပါမည်။ ယနေ့တရားတော်၏ ခေါင်းစဉ်မှာ “အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ — သုံးစကားကို ရွတ်ခြင်းမဟုတ်၊ ဖြစ်စဉ်ကို မှန်ကန်စွာမြင်ခြင်း” ပင် ဖြစ်ပါသည်။

တိလက္ခဏာ (Tilakkhaṇa) ဆိုသည်မှာ အဘယ်နည်း

အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဟူသော သဘောတရားသုံးပါးကို ပါဠိလို “တိလက္ခဏာ (လက္ခဏာရေးသုံးပါး)” ဟု ခေါ်ဆိုပါသည်။ ယောဂီအများစုသည် တရားထိုင်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် မိမိ၏ စိတ်ထဲမှနေ၍ “အနိစ္စ၊ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ ဒုက္ခ” ဟု အတင်းအကျပ် ရွတ်ဆိုနေတတ်ကြသည်။ သို့မဟုတ် မြင်သမျှ၊ ကြားသမျှ အာရုံတိုင်းကို “ဒါ အနတ္တပဲ” ဟု အတင်းအကျပ် ခေါင်းစဉ်တပ် (Labeling) တတ်ကြသည်။

ယောဂီသူတော်ကောင်းတို့... အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဆိုတာ စိတ်ထဲက ရွတ်ပြီး အတင်းတပ်ရမည့် Label သုံးခု မဟုတ်ပါ။ အတင်းအကျပ် ယုံကြည်ရမည့် ဆောင်ပုဒ်များ (Slogans) လည်း မဟုတ်ပါ။ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ ဓမ္မတွေကို အကြောင်းအခြေအနေအလိုက် မှန်မှန်ကန်ကန် စောင့်ကြည့်လာတဲ့အခါ သဘာဝကျကျ တဖြည်းဖြည်း နားလည်လာရမည့် မှန်ဘီလူးများ (Lenses) သာ ဖြစ်ပါသည်။

အနိစ္စ (Anicca) — “အရာအားလုံး ပြောင်းလဲတယ်” ဟူသော စကားထက် ပိုပါသည်

အနိစ္စကို မြန်မာလို အလွယ်တကူ ဘာသာပြန်သည့်အခါ “မမြဲခြင်း” သို့မဟုတ် “အရာအားလုံး ပြောင်းလဲနေတယ် (Everything changes)” ဟု ပြန်ဆိုလေ့ရှိကြသည်။ ပန်းတွေ နွမ်းသွားတယ်၊ ရာသီဥတုတွေ ပြောင်းလဲတယ်၊ လူတွေ အိုမင်းသွားတယ်၊ ပိုက်ဆံတွေ ရလာပြီး ပြန်ကုန်သွားတယ် — ဤအရာများသည် ပြောင်းလဲခြင်းသဘောတရားများ ဖြစ်သည်မှာ မှန်ပါသည်။ သို့သော် ဤမျှလောက် သာမန် မျက်စိဖြင့်မြင်ရသော ပြောင်းလဲမှု (Conceptual change) များကို သိနေရုံဖြင့် ဝိပဿနာဉာဏ် (Insight into Anicca) ဖြစ်မလာနိုင်သေးပါ။

သံယုတ္တနိကာယ်၊ ခန္ဓသံယုတ် ပါဠိတော်တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်က “ရူပံ ဘိက္ခဝေ အနိစ္စံ၊ ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခ (ရဟန်းတို့၊ ရုပ်သည် မမြဲပေ။ အကြင်အရာသည် မမြဲ၊ ထိုအရာသည် ဆင်းရဲ၏)”¹ ဟု ဟောကြားတော်မူပါသည်။ ဤနေရာတွင် အနိစ္စ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်၌ အကြောင်းတရားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာပြီး၊ ထိုအကြောင်းတရား ကုန်ဆုံးသွားသည်နှင့် ချက်ချင်း ပျက်စီးသွားသော၊ တစ်ခဏမျှပင် ခိုင်မြဲစွာ ရပ်တည်နိုင်စွမ်းမရှိသော မတည်ငြိမ်မှု (Instability and arising/passing away) ကို ဆိုလိုပါသည်။

လက်တွေ့ဘဝ ဥပမာဖြင့် အနိစ္စကို ရှုမြင်ခြင်း

အနိစ္စကို နားလည်ရန် ဝေးဝေးရှာစရာ မလိုပါ။ မိမိ၏ လက်တွေ့ဘဝကိုသာ ကြည့်ပါ။ ဒေါသတစ်ခု ထွက်လာသည် ဆိုပါစို့။ ထိုဒေါသသည် တစ်နေကုန်၊ တစ်နှစ်ပတ်လုံး အတိအကျ တူညီသော ပြင်းအားဖြင့် ရှိနေပါသလား။ မရှိပါ။ အသံတစ်ခု ကြားလိုက်၍ ဒေါသထွက်လာသည် (ဖြစ်ပေါ်ခြင်း)၊ ထို့နောက် အခြားအာရုံတစ်ခုကို ပြောင်းတွေးလိုက်သောအခါ ဒေါသ အနည်းငယ် လျော့သွားသည် (ပြောင်းလဲခြင်း)၊ ထပ်မံတွေးမိသောအခါ ပြန်တက်လာသည်၊ နောက်ဆုံးတွင် ပျောက်ကွယ်သွားသည် (ချုပ်ငြိမ်းခြင်း)။

ထို့အတူပင် သာယာဖွယ် ခံစားမှုလေးတစ်ခု ပေါ်လာသည်။ ခဏကြာလျှင် ပျောက်သွားသည်။ နာကျင်မှုတစ်ခု ပေါ်လာသည်။ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့လျားသွားသည်။ ဤကဲ့သို့ မိမိခန္ဓာနှင့် စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အာရုံတို့၏ ဖြစ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်း၊ မတည်ငြိမ်ခြင်းကို စာသားရွတ်ဆိုနေခြင်းမပါဘဲ (Without forced labeling) အရှိကိုအရှိတိုင်း အကဲခတ်ကြည့်ရှုခြင်းသည်သာလျှင် အနိစ္စကို တိုက်ရိုက် မြင်ခြင်း (Direct observation of Anicca) ဖြစ်ပါသည်။²

ဒုက္ခ (Dukkha) — စိတ်ဖိစီးမှု (Stress) သက်သက် မဟုတ်ပါ

ဒုက္ခဟူသော စကားလုံးကို ယနေ့ခေတ်တွင် စိတ်ဖိစီးမှု (Stress)၊ ဝမ်းနည်းမှု၊ စိတ်ညစ်မှု၊ နာကျင်မှု ဟုသာ အလွယ်တကူ နားလည်တတ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ သာမန်အားဖြင့် ခံစားရသော ဒုက္ခဝေဒနာ (Painful feeling) ပိုင်းဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်သက်သက်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဝိပဿနာတွင် ရှုမြင်ရမည့် ဒုက္ခ၏ သဘောတရား (Dukkhatā) မှာ ဤမျှမက ကျယ်ဝန်းပါသည်။

အနိစ္စသုတ်တော်တွင် မြတ်စွာဘုရားက “ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ (မမြဲသောအရာသည် ဆင်းရဲ၏)”³ ဟု ဆက်စပ် ဟောကြားထားပါသည်။ အဘယ်ကြောင့် မမြဲသောအရာသည် ဆင်းရဲဖြစ်ရသနည်း။ မိမိတို့သည် မတည်မြဲသော၊ အမြဲတမ်း ပြောင်းလဲပျက်စီးနေသော သင်္ခါရတရားများကို “ငါ့ဟာ၊ ငါ့အာရုံ၊ အမြဲတမ်း ဒီအတိုင်းလေး ရှိနေရမယ်” ဟု သွားရောက် ဆုပ်ကိုင် (Clinging) ထားသောကြောင့် ဖြစ်ပါသည်။

ကပ်ငြိမှုနှင့် ဒုက္ခ (Clinging and Dukkha)

ဥပမာအားဖြင့် လူတစ်ဦးက မိမိကို ချီးမွမ်းလိုက်သည် ဆိုပါစို့။ ချီးမွမ်းသံသည် ပေါ်လာပြီး ပျက်သွားပြီ ဖြစ်သည် (အနိစ္စ)။ သို့သော် ထိုချီးမွမ်းခံရခြင်းကို မိမိက သာယာပြီး “သူ ငါ့ကို အမြဲတမ်း ဒီလိုပဲ ချီးမွမ်းနေရမယ်၊ အခြားသူတွေထက် ငါ ပိုသာနေရမယ်” ဟု ဆုပ်ကိုင်ထားလိုက်သည်။ နောက်တစ်နေ့တွင် ထိုသူက မိမိကို မချီးမွမ်းတော့ဘဲ အခြားသူတစ်ဦးကို ချီးမွမ်းလိုက်သောအခါ၊ မိမိ၏ စိတ်ထဲတွင် မကျေနပ်မှု၊ သဝန်တိုမှု၊ ပူလောင်မှုများ ချက်ချင်း ပေါ်လာပါတော့သည်။ ဤသည်ပင်လျှင် မမြဲသောအရာ (Instability) အပေါ်တွင် သွားရောက် ကပ်ငြိမျှော်လင့်ထားခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆင်းရဲခြင်း (Unsatisfactoriness under clinging) ပင် ဖြစ်ပါသည်။

ထို့အတူ မိမိ၏ ခန္ဓာကိုယ်သည်လည်း အမြဲတမ်း ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲနေပါသည်။ နာကျင်တတ်သည်၊ အိုမင်းတတ်သည်၊ အားနည်းတတ်သည်။ ဤခန္ဓာကိုယ်ကို “အမြဲတမ်း ကျန်းမာရမယ်၊ နုပျိုရမယ်” ဟု ဆုပ်ကိုင်ထားသမျှ ကာလပတ်လုံး ကြောက်ရွံ့မှု၊ သောကနှင့် ဒုက္ခကို ခံစားနေရမည်သာ ဖြစ်ပါသည်။ ဤသည်မှာ ခန္ဓာကိုယ်ကို မုန်းတီးခိုင်းခြင်း (Pessimism / Body-hatred) မဟုတ်ပါ။ မတည်မြဲသော အရာများ၏ အပြစ်အန္တရာယ်ကို ရှင်းလင်းစွာ သိမြင်၍ ကပ်ငြိမှုမှ ကင်းလွတ်အောင် လေ့ကျင့်ခြင်းသာ ဖြစ်ပါသည်။

အနတ္တ (Anattā) — “ဘာမှမရှိဘူး၊ ဘယ်သူမှမရှိဘူး” ဟု ဆိုလိုခြင်း မဟုတ်ပါ

အလွဲမှားဆုံးနှင့် အန္တရာယ်အများဆုံး သဘောတရားမှာ အနတ္တ ဖြစ်ပါသည်။ အချို့က အနတ္တကို “ငါဆိုတာ လုံးဝမရှိဘူး၊ ဘယ်သူမှမရှိဘူး၊ ဘာမှမရှိဘူး (Nobody exists / Nothing exists)” ဟု အစွန်းရောက် သုညဝါဒ (Nihilism) သဘောမျိုး အဓိပ္ပာယ်ကောက်ယူတတ်ကြသည်။

“ငါမရှိဘူး၊ ဒါကြောင့် ငါဘာလုပ်လုပ် အပြစ်မဖြစ်ဘူး၊ တာဝန်ယူစရာ မလိုဘူး” ဟူသော အတွေးမျိုးသည် ကိုယ်ကျင့်တရားကို ပျက်စီးစေသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အမြင်မှားသာ ဖြစ်ပါသည်။ အနတ္တကို နားလည်ခြင်းသည် ကိုယ်ကျင့်တရား တာဝန်မဲ့ခြင်း (Moral irresponsibility) ကို ဖြစ်စေရန် မဟုတ်ဘဲ၊ မှန်ကန်သော ဉာဏ်ပညာ (Wisdom) နှင့် စောင့်ရှောက်ခြင်းကိုသာ ဖြစ်စေရပါမည်။

ထို့အပြင် တရားထိုင်စဉ် စိတ်ထဲတွင် ဟာလာဟင်းလင်းကြီး ဖြစ်သွားခြင်း၊ မိမိကိုယ်ကို သူစိမ်းတစ်ယောက်လို ခံစားရခြင်း (Depersonalization)၊ ခန္ဓာကိုယ်ကြီး ပျောက်သွားသကဲ့သို့ ထုံသေနေခြင်း (Dissociation-like experience) များကို အနတ္တဉာဏ်အစစ်အမှန်ဟု အလွယ်တကူ မသတ်မှတ်ရပါ။

အနတ္တ၏ အစစ်အမှန်သဘော (Anattā and Control)

အနတ္တလက္ခဏသုတ်တော်ကြီးတွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်က အနတ္တ၏ သဘောတရားကို အစိုးမရခြင်း (Lack of complete mastery/control) ဟူသော ရှုထောင့်မှ အတိအလင်း ဟောကြားတော်မူခဲ့ပါသည်။ “ရူပံ ဘိက္ခဝေ အနတ္တ... (ရဟန်းတို့၊ ရုပ်သည် အတ္တမဟုတ်ပေ။ အကယ်၍ ရုပ်သည် အတ္တဖြစ်ခဲ့ပါမူ ရောဂါဘေးဒဏ်သို့ မကျရောက်ရာ။ ငါ၏ ရုပ်သည် ဤသို့ ဖြစ်စေ၊ ဤသို့ မဖြစ်စေလင့် ဟုလည်း တောင့်တ၍ ရကောင်းရာ၏)”⁴ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ပါသည်။

ကျွန်ုပ်တို့သည် “ငါ့ခန္ဓာကိုယ်” ဟု ပြောကြသည်။ သို့သော် ထိုခန္ဓာကိုယ်ကို “ဘယ်တော့မှ မအိုပါနဲ့၊ မနာပါနဲ့” ဟု အမိန့်ပေး၍ ရပါသလား။ မရပါ။

“ငါ့စိတ်” ဟု ပြောကြသည်။ သို့သော် တရားထိုင်သောအခါ “ငါ့စိတ်၊ အခုချက်ချင်း ငြိမ်နေစမ်း၊ ဘယ်မှ မလွင့်နဲ့” ဟု အမိန့်ပေး၍ ရပါသလား။ မရပါ။ စိတ်သည် အကြောင်းတရားရှိလျှင် လွင့်သွားမည်သာ ဖြစ်သည်။ ခံစားမှုကိုလည်း “အမြဲတမ်း ပျော်ရွှင်နေစမ်း” ဟု အမိန့်ပေး၍ မရပါ။

ဤသို့ မိမိအလိုအတိုင်း အကြွင်းမဲ့ အမိန့်ပေး ကြိုးကိုင်ခြယ်လှယ်နိုင်သော အရှင်သခင် (A permanently controllable essence) မရှိခြင်း၊ အကြောင်းတရားပေါ်တွင်သာ မှီခိုနေရခြင်း (Conditioned dependence) ကိုသာလျှင် “အနတ္တ” ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ လောကဝေါဟာရအားဖြင့် “ငါ့ကိုယ်၊ ငါ့စိတ်” ဟု သုံးစွဲခြင်း (Conventional language) သည် ဆက်သွယ်ရေးအတွက် မှန်ကန်သော်လည်း၊ ပရမတ္ထသဘောအရ ၎င်းတို့သည် အကြောင်းတရားကြောင့်သာ ဖြစ်ပျက်နေသော သဘာဝဖြစ်စဉ်များသာ ဖြစ်ကြပါသည်။

သီအိုရီအသိနှင့် လက်တွေ့မြင်ခြင်း (Conceptual Understanding vs Direct Seeing)

ယောဂီသူတော်ကောင်းတို့... “အရာအားလုံးဟာ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ပါပဲ” ဟု စာအုပ်ဖတ်၍၊ သို့မဟုတ် တရားနာ၍ သိထားသော အသိ (Intellectual understanding) သည် အလွန်တန်ဖိုးရှိပါသည်။ သို့သော် ထိုအသိသက်သက်မျှဖြင့် ဝိပဿနာပညာ အစစ် ဖြစ်မလာသေးပါ။

ဥပမာ- လူတစ်ဦးသည် “ဒေါသဆိုတာ အနတ္တပါ၊ အစိုးမရပါဘူး” ဟု သီအိုရီအရ သိထားသည်။ သို့သော် သူတစ်ပါးက သူ့ကို စော်ကားလိုက်သောအခါ၊ ထိုသူသည် ချက်ချင်းပင် ဒေါသအကြီးအကျယ်ထွက်ပြီး၊ ထိုဒေါသကို “ငါပဲ” ဟု အပြည့်အဝ ဆုပ်ကိုင်ကာ ရန်ပြန်တွေ့ပါတော့သည်။ ဤသည်မှာ အသိနှင့် လက်တွေ့ (Knowledge vs. Seeing) တလွဲစီ ဖြစ်နေခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ လက်တွေ့ဝိပဿနာ၌ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဆိုသည်မှာ အာရုံတစ်ခု ပေါ်လာသည့်အခိုက် (ဥပမာ- ဒေါသပေါ်လာသည့်အခိုက်)၊ ထိုဒေါသ၏ ပူလောင်မှု၊ မငြိမ်သက်မှု၊ မိမိအလိုအတိုင်း ထိန်းချုပ်မရမှုကို ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်၌ အကဲခတ် စောင့်ကြည့်နိုင်ခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။⁵

အတွေ့အကြုံများကို လိုက်လံမရှာဖွေပါနှင့် (Experience Hunting)

ဤသို့ လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို ရှုမှတ်ရာတွင် အလွန်သတိထားရမည့် အချက်တစ်ခု ရှိပါသည်။ ယောဂီအချို့သည် တရားစာအုပ်များ ဖတ်ထားပြီး “အနိစ္စကို မြင်ရင် အရာအားလုံး မြန်မြန်ဆန်ဆန် ပျက်သွားတာကို မြင်ရမယ်”၊ “ဘင်္ဂဉာဏ်ရောက်ရင် ခန္ဓာကိုယ်ကြီး တုန်ခါသွားရမယ်”၊ “ဘယဉာဏ်ရောက်ရင် အလွန်ကြောက်စရာကောင်းတာတွေ ကြုံရမယ်” ဟု ကြိုတင် မျှော်လင့်ထားတတ်ကြသည်။ (Expectation in meditation).

ထိုမျှော်လင့်ချက်များဖြင့် တရားထိုင်သောအခါ လျင်မြန်သော တုန်ခါမှုများ (Rapid sensations or vibration) ကို အတင်းလိုက်လံရှာဖွေခြင်း၊ ဖန်တီးခြင်းများ ပြုလုပ်လာကြသည်။ ယောဂီတို့ သေချာစွာ မှတ်သားထားပါ — ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း၌ တုန်ခါမှုများ၊ လျင်မြန်သော အပြောင်းအလဲများကို ခံစားရတိုင်း ၎င်းသည် ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ် (Udayabbayañāṇa) သို့မဟုတ် ဘင်္ဂဉာဏ် (Bhaṅgañāṇa) ဖြစ်သည်ဟု အလိုအလျောက် သက်သေမပြနိုင်ပါ။ (Rapid change ≠ Ñāṇa certification). ထိုသို့သော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အတွေ့အကြုံများသည် သမာဓိကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ စိတ်အာရုံစူးစိုက်မှုကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သောကြောင့်၊ မိမိကိုယ်ကို ဉာဏ်စဉ်အဆင့်များ တက်နေပြီဟု အလွယ်တကူ သတ်မှတ်ခြင်း (Self-diagnosis) ကို ရှောင်ကြဉ်ရပါမည်။⁶

ရိုးရှင်းသော လက်တွေ့အကြို လေ့ကျင့်မှု (Simple Practical Investigation)

ယခု အကြိုကာလတွင် အောက်ပါ ရိုးရှင်းသော လေ့ကျင့်မှုကို နေ့စဉ်ဘဝတွင် စမ်းသပ်ကြည့်ပါ။

၁။ အာရုံတစ်ခုကို ရွေးချယ်ပါ။ (ဥပမာ - အသံတစ်ခု၊ ခန္ဓာကိုယ်မှ နာကျင်မှုတစ်ခု၊ သို့မဟုတ် အတွေးတစ်ခု)။

၂။ ထိုအရာ ပေါ်လာသလား (Arising)။

၃။ ထိုအရာသည် အတိအကျ တစ်ပုံစံတည်း အမြဲတမ်း တည်ရှိနေသလား၊ သို့မဟုတ် ပြောင်းလဲသွားသလား (Change/Instability)။

၄။ ထိုအရာကို “အမြဲတမ်း ဤအတိုင်း ရှိနေပါ” ဟု မိမိက အမိန့်ပေး၍ ရသလား (Lack of control)။

၅။ ထိုအရာအပေါ်တွင် ကြိုက်ခြင်း/မကြိုက်ခြင်း ပေါ်လာသလား။ စိတ်က သွားရောက် ဆုပ်ကိုင်သလား (Grasping)။

၆။ ထိုသို့ အကဲခတ်ပြီးလျှင် ရပ်လိုက်ပါ။

ဤနေရာတွင် မိမိကိုယ်ကို “ဒါ အနိစ္စ၊ ဒါ ဒုက္ခ၊ ဒါ အနတ္တ” ဟု အတင်းအကျပ် Label မတပ်ပါနှင့်။ ဤသည်မှာ တရားသဘောကို သဘာဝကျကျ စူးစမ်းလေ့လာခြင်း (Investigation) သာ ဖြစ်သည်။ အရာရာတိုင်းကို တွေးတောဝေဖန်ခြင်း (Over-analyzing) မလုပ်ပါနှင့်။ သက်သောင့်သက်သာဖြင့် အရှိကိုအရှိတိုင်းသာ သိနေပေးပါ။

သစ္စာလေးပါးသို့ သဘာဝကျကျ ဆိုက်ရောက်ခြင်း (Natural Sacca Descent)

တရားနာပရိသတ်တို့... တိလက္ခဏာကို နားလည်ခြင်းသည် သစ္စာလေးပါးကို နားလည်ခြင်းသို့ သဘာဝကျကျ ဦးတည်သွားပါသည်။ ကျွန်ုပ်တို့သည် အမြဲတမ်း ပြောင်းလဲပျက်စီးနေသော၊ မိမိအလိုအတိုင်း မဖြစ်သော ခန္ဓာ၊ အာရုံများကို “ငါ့ဟာ၊ တည်မြဲတယ်၊ သုခပဲ” ဟု မှားယွင်းစွာ ယူဆပြီး ဆုပ်ကိုင်ထားကြသည်။ (သမုဒယသစ္စာ)။ ထိုသို့ တည်မြဲခိုင်မာမှု မရှိသောအရာများကို ဆုပ်ကိုင်ထားသောကြောင့်၊ ၎င်းတို့ ပြောင်းလဲပျက်စီးသွားသောအခါ ပူလောင်မှု၊ သောက၊ ပရိဒေဝ ဟူသော ဆင်းရဲဒုက္ခကို ခံစားကြရသည်။ (ဒုက္ခသစ္စာ)။

အကယ်၍ ဝိပဿနာ သမ္မာဒိဋ္ဌိဉာဏ် (မဂ္ဂသစ္စာ) ဖြင့် ဤခန္ဓာ၊ ဤအာရုံတို့၏ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ သဘောအမှန်ကို အရှိကိုအရှိတိုင်း ထိုးထွင်းသိမြင်လာပါက၊ “ဒါတွေကို ဆုပ်ကိုင်ထားလို့ မရပါလား၊ ဆုပ်ကိုင်ထားရင် ဆင်းရဲမှာပါလား” ဟု သဘောပေါက်လာပြီး၊ တပ်မက်မှု၊ ကပ်ငြိမှုများ တဖြည်းဖြည်း လျော့ကျလာပါမည်။ ထိုတပ်မက်မှု၊ ကပ်ငြိမှု (တဏှာ) အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်းသွားခြင်းသည်ပင်လျှင် လွတ်မြောက်မှု နိဗ္ဗာန် (နိရောဓသစ္စာ) သို့ မျက်မှောက်ပြုခြင်း ဖြစ်ပါသည်။⁷

*(မှတ်ချက် - ဤနေရာတွင် နိရောဓသစ္စာ ဟူသည် အရာအားလုံး ပျောက်ကွယ်သွားခြင်း (Annihilationism) သို့မဟုတ် စိတ်ကို ဘာမှမသိအောင် အတင်းလုပ်ထားခြင်း (Blank mind) လုံးဝ မဟုတ်ပါ။ တဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာ ကင်းစင်သွားခြင်းကြောင့် ရရှိလာသော အေးငြိမ်းမှုအစစ်သာ ဖြစ်ကြောင်းကို ရှင်းလင်းစွာ ခွဲသိရပါမည်။)*⁸

၁၂၁ ရက်တာ ခရီးစဉ်အတွက် အဘယ်ကြောင့် အရေးကြီးသနည်း

လာမည့် အောက်တိုဘာ (၁) ရက်နေ့မှစတင်မည့် ၁၂၁ ရက်တာ သင်ရိုးတစ်ခုလုံးတွင် ဤအနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဟူသော သဘောတရားများသည် နေရာတိုင်းတွင် ပါဝင်နေမည့် မှန်ဘီလူးများ (Cross-cutting lenses) ဖြစ်ကြပါသည်။ သို့သော် သင်ရိုး၏ နေ့တိုင်းတွင် “ဒီနေ့တော့ အနိစ္စကို ရှုပါ၊ မနက်ဖြန်တော့ ဒုက္ခကို ရှုပါ” ဟု စက်ရုပ်ဆန်ဆန် ညွှန်ကြားသွားမည် မဟုတ်ပါ။ နေ့အလိုက် သတ်မှတ်ထားသော သက်ဆိုင်ရာ အာရုံနှင့် ဖြစ်စဉ်များ (ဥပမာ - အာယတန၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်) ကို လေ့လာရင်းဖြင့်၊ ထိုဖြစ်စဉ်များအတွင်း၌ တိလက္ခဏာ သဘောတရားကို သဘာဝကျကျ အသုံးချသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

လက်တွေ့ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် နောက်နေ့အတွက် အကူး (Transition to P08)

ယနေ့တရားတော်ကို နာယူပြီးနောက် ယောဂီတို့အနေဖြင့် “အနိစ္စဆိုတာ ပြောင်းလဲတယ်လို့ စကားတစ်ခွန်း သိထားရုံမဟုတ်ဘူး။ ဒုက္ခဆိုတာ စိတ်ဖိစီးမှုတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘူး။ အနတ္တဆိုတာ ဘာမှမရှိဘူးလို့ ငြင်းဆိုခြင်း မဟုတ်ဘူး။ ဝိပဿနာလေ့ကျင့်မှုမှာ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တကို အတင်းရွတ်တပ်ဖို့ မဟုတ်ဘဲ၊ အကြောင်းမီဖြစ်ပေါ်တဲ့ ဓမ္မတွေကို တဖြည်းဖြည်း ပိုမှန်ကန်စွာကြည့်နိုင်ဖို့ ဖြစ်တယ်” ဟူသော အဓိက သဘောတရားကို ရှင်းလင်းစွာ နားလည်သွားကြပြီ ဖြစ်ပါသည်။ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဟူသည် စကားလုံးများ မဟုတ်၊ လက်တွေ့ မြင်ရမည့် သဘာဝများသာ ဖြစ်သည်။

ဤသို့ တိလက္ခဏာကို နားလည်ပြီးသောအခါ နောက်ထပ် ကြုံတွေ့ရမည့် အန္တရာယ်တစ်ခု ရှိလာပါသည်။ ယောဂီအများစုသည် ဝိပဿနာဉာဏ်စဉ်များအကြောင်း စာအုပ်များ ဖတ်ရှုပြီးနောက်၊ မိမိ၏ လက်တွေ့ အတွေ့အကြုံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ကာ “ငါ ဘယ်အဆင့် ရောက်နေပြီလဲ” ဟု အလိုအလျောက် သတ်မှတ်တတ်ကြသည်။ ထိုပြဿနာကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် မနက်ဖြန် အဋ္ဌမမြောက်နေ့ (Day P08) တွင် “လမ်းညွှန်မြေပုံနဲ့ တကယ်လျှောက်ရတဲ့လမ်း — ဝိသုဒ္ဓိ၊ ဉာဏ်စဉ်နှင့် အတွေ့အကြုံကို မမှားစေရန်” ဟူသော ခေါင်းစဉ်ဖြင့် ဆက်လက်၍ ရှင်းလင်းဟောကြားသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

နိဂုံးချုပ် (Formal Conclusion)

ယနေ့ ဤအကြိုလမ်းညွှန် တရားတော်ကို နာယူဆင်ခြင်ရသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကြောင့် ယောဂီသူတော်စင်အပေါင်းတို့သည် မိမိတို့ ခန္ဓာတွင် အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပျက်နေသော ရုပ်နာမ်ဓမ္မ သင်္ခါရတရားတို့အပေါ်၌ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဟူသော လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို အရှိကိုအရှိတိုင်း မှန်ကန်စွာ ထိုးထွင်းသိမြင်ကာ၊ ကပ်ငြိမှုအပေါင်းမှ ကင်းဝေးသော သူတော်ကောင်းများ ဖြစ်ကြပါစေသတည်း။

FOOTNOTES

¹ CAN, Saṃyutta Nikāya, Khandhavagga, Anicca Sutta (SN 22.43). "Rūpaṃ bhikkhave aniccaṃ, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā..." This core canonical formula links the three characteristics, showing that instability (anicca) under conditions of clinging leads directly to unsatisfactoriness (dukkha), proving the absence of a controllable essence (anattā).

² CAN, Majjhima Nikāya, Mūlapaṇṇāsa, Satipaṭṭhāna Sutta (MN 10). "Samudayadhammānupassī vā... vayadhammānupassī vā..." Direct observation of arising and passing away phenomena is the method, not the mental repetition of the word 'anicca'.

³ CAN, Saṃyutta Nikāya, Khandhavagga, Anattalakkhaṇa Sutta (SN 22.59). The Buddha establishes that because the aggregates are impermanent, they are dukkha (unsatisfactory/incapable of providing lasting security).

⁴ CAN, Saṃyutta Nikāya, Khandhavagga, Anattalakkhaṇa Sutta (SN 22.59). "Rūpañca hidaṃ bhikkhave attā abhavissa, nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyya..." The explicit canonical definition of anattā is grounded in the lack of mastery/control over phenomena, not in existential nihilism.

⁵ CAN, Saṃyutta Nikāya, Khandhavagga, Samanupassanā Sutta (SN 22.47). The Buddha explains that true insight involves observing how the assumption of self is constructed upon the aggregates, differentiating direct observation from mere conceptual reflection.

⁶ VIS, Visuddhimagga, Maggāmaggañāṇadassanavisuddhi. The classical manual explicitly warns against mistaking meditation phenomena (upakkilesa) such as rapid sensory changes or light for actual path attainment.

⁷ CAN, Saṃyutta Nikāya, Mahāvagga, Dhammacakkappavattana Sutta (SN 56.11). Outlines the natural progression where understanding the Noble Truth of Dukkha leads to abandoning Samudaya and realizing Nirodha through the Path.

⁸ CAN, Saṃyutta Nikāya, Nidānavagga, Kaccānagotta Sutta (SN 12.15). Prevents the reduction of Nirodha to annihilationism (uccheda diṭṭhi), clarifying that liberation is the cessation of conditioned suffering, not the destruction of an existing 'self'.

REFERENCES

Myanmar Chaṭṭha Saṅgāyana Pāḷi Tipiṭaka (Majjhima Nikāya, Saṃyutta Nikāya).

Visuddhimagga (Classical Manual).

BIBLIOGRAPHY

Majjhima Nikāya, Mūlapaṇṇāsa, Myanmar Chaṭṭha Saṅgāyana Edition.

Saṃyutta Nikāya, Nidānavagga, Khandhavagga & Mahāvagga, Myanmar Chaṭṭha Saṅgāyana Edition.

Visuddhimagga, Maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, Myanmar Chaṭṭha Saṅgāyana Edition.