Official Public Notice

Please be advised that due to a multitude of current difficulties and operational challenges, all ongoing research activities at the Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum have been temporarily suspended until further notice.

While our active historical and scientific research is on a temporary pause, our commitment to sharing educational and spiritual resources remains uninterrupted. Daily Dhamma Talks focusing on "Peaceful Management" will continue to be published daily. We warmly invite you to access and read these daily reflections by visiting www.siridantamahapalaka.com.

We appreciate your understanding and continued support during this period.

Sao Dhammasami

Researcher

Integrated Relic Custodianship Model (IRCM): Capacity Building for Buddhist Relic Custodians Combining Vinaya Discipline, Archaeology, Law, and Modern Management.

Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum

Integrated Relic Custodianship Model (IRCM): Capacity Building for Buddhist Relic Custodians Combining Vinaya Discipline, Archaeology, Law, and Modern Management.

Venerable Dhammasami

(Thesis),M.A(Pali),Dip in Social Work,B.A

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Copy Right By

Venerable Dhammasami 

BIOGRAPHY AND PUBLICATION RECORDS

Author / Researcher:

Venerable Dhammasami

(Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahāpālaka)

ORCID iD: 0009-0000-0697-4760

Affiliation: Founder and Custodian of the Relics, The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

Location: Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum, Mayangone, Yangon, Myanmar.

I. Academic & Research Publications ( Core Research)

1. Qualitative Documentary Research on Buddhist Relic Historiography

Title: ဗုဒ္ဓဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု- ဝိနည်း သိက္ခာ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၊ ဥပဒေနှင့် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှု ပညာရပ်များ ကို ပေါင်းစပ်ထားသော စံနမူနာ

(Integrated Relic Custodianship Model (IRCM): Capacity Building for Buddhist Relic Custodians Combining Vinaya Discipline, Archaeology, Law, and Modern Management.)

Repository: Zenodo

DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.19702631

Subject: Buddhist Historiography, Relic Veneration, Archaeological Evidence, Sectarian and Political Patronage.

2. Museum Case Studies & Registration Reports

Title: Physical Examination Records and Registration Files of Buddha Tooth Relics.

Institution: The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

Description: A comprehensive collection of detailed case study reports, historical tracking, and scientific analyses (including DNA & C-14 dating records) of tooth relics. This work integrates stūpa research registries, museum archives, and external travel accounts for the objective preservation, study, and veneration of sacred artifacts.

II. Books and Manuscripts

1. The Ultimate Goal: Nibbāna

Status: Pre-Publication / Accepted Proposal

Publisher: Europe Books

Description: An in-depth theological and philosophical exploration of Nibbāna, serving as the ultimate spiritual destination in Buddhist teachings.

2. Dhamma Chronicles (Book Series)

Publication Timeline: 2024 – 2026

Description: A meticulously planned and authored multi-volume series chronicling Buddhist teachings, historical narratives, and Dhamma preservation efforts over a span of five years.

III. Ongoing Academic Pursuits & Documentation

1. Preaching Schedules ; Dhamma Propagation (2024–2026): Detailed, unabbreviated compilations of Dhamma preaching schedules, strictly guided by Pāḷi Tipiṭaka references for comprehensive propagation.

2. Specialized Studies in Heritage Preservation: Continuous qualitative research in global Buddhism, bridging the critical gap between classical Pāḷi literature (traditional narratives) and modern archaeological sciences (empirical documentation), with a focus on resolving historiographical discrepancies and advancing museum curation standards.

Copyright © 2026 by Venerable Dhammasami (Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahāpālaka)

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, distributed, or transmitted in any form or by any means, including photocopying, recording, or other electronic or mechanical methods, without the prior written permission of the author, except in the case of brief quotations embodied in critical reviews, academic citations, and certain other noncommercial uses permitted by copyright law.

For permission requests, academic collaborations, or inquiries, please contact the author/publisher at the address below.

Published by:

The Office of Siridantamahapalaka / The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.+95 9 79 888 4129 ,saodhammasami@gmail.com 

GGKEY:DT3D8E56FR3

DOI:  https://doi.org/10.5281/zenodo.19702631

First Edition: 30th May 2026

Cover Design by: Venerable Dhammasami

Book Formatting by: Venerable Dhammasami

Printed in: Thailand

ဥယျောဇဉ် (ကျမ်းဦးအမှာစာ)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

“ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော သီသိသာ ဥပနမေမိ၊ သက္ကစ္စံ ပူဇံ ကရောမိ။”

(မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်မြတ်များကို ဦးခေါင်းရတနာဖြင့် ညွတ်ရှိုင်း ရှိခိုးပါ၏၊ ရိုသေလေးမြတ်စွာ ပူဇော်ပါ၏။)

ဤသုတေသနကျမ်းဂန္ထကြီး၏ နိဒါန်းအစကား သာမည (သာမန်) စာကြည့်တိုက်လေ့လာမှုသက်သက် မဟုတ်ခဲ့ပါ။ ပုဗ္ဗေကတပုညတ (ရှေးဘဝက ပြုခဲ့ဖူးသော ပါရမီကုသိုလ်) တို့၏ စေ့ဆော်မှု၊ ကြီးမားလှသော သစ္စာဓိဋ္ဌာန (မှန်ကန်သော အဓိဋ္ဌာန်) တို့ ပေါင်းဆုံရာ ရွှေတိဂုံစေတီတော်မြတ်ကြီး၏ အထက်ပစ္စယံ၊ ပတ္တမြားမျက်ရှင် ဘုရားရှင်၏ ရှေ့မှောက်ဝယ် အောင်ပွဲဆင်ယင်ခဲ့သော အချိန်အခါမှ စတင် သန္ဓေတည်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ထိုမွန်မြတ်လှသော အခိုက်အတန့်တွင် အစိန္တေယျ (မကြံစည်နိုင်သော) ဗုဒ္ဓါနုဘာဝ (ဘုရားရှင်၏ တန်ခိုးတော်) ကြောင့် သွားတော်မြတ်များသည် အံ့သြဖွယ်ရာ ကြွရောက်ချီးမြှင့်တော်မူခဲ့ပါသည်။

ထိုဓာတ်တော်မွေတော်မြတ်များကို လက်ခံပင့်ဆောင်မည့် အချိန်တွင်၊ ပေးလှူသူ ဒကာ၏ ဒက္ခိဏောဒက (ရေစက်) သွန်းလောင်းချချိန်၌ မိမိ (ယခု သုတေသီ) သည် ရေစက်ခွက်အတွင်းသို့ လက်ညှိုးကိုနှစ်ကာ ကတိကဝတ် အဓိဋ္ဌာန်များပြုလျက်၊ သွားတော်မြတ်များ၏ ပဋိဂ္ဂဟဏ (လက်ရောက်လွှဲပြောင်းမှုကို လက်ခံခြင်း) အမှုကို ပြုခဲ့ပါသည်။ ထိုသို့ သာသနဘာရ (သာသနာ့ဝန်) ကို ပခုံးပြောင်းရယူခဲ့သည့် ထိုခဏ၌ပင် မိမိအား "သိရိဒန္တမဟာပါလက" (Siridantamahāpālaka - ကျက်သရေမင်္ဂလာနှင့် ပြည့်စုံသော သွားတော်မြတ်ကို စောင့်ရှောက်ထိန်းသိမ်းသူ) ဟူသော ဘွဲ့အမည်နာမတော်ကို ဆက်ကပ်အပ်နှင်းခြင်း ခံခဲ့ရပါသည်။

သို့ရာတွင် ဤ "သိရိဒန္တမဟာပါလက" ဟူသော တာဝန်သည် ယသ (ဂုဏ်ပကာသန) မဟုတ်ဘဲ၊ လေးလံလှသော သမိုင်းပေးတာဝန်ဖြစ်ကြောင်း မကြာမီ ပစ္စက္ခ (မျက်မှောက်) တွေ့မြင်လာရပါသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၅၀၀ ကျော်က ဘုရားရှင်၏ သွားတော်မြတ်များဖြစ်ကြောင်း ပရမ္ပရ (အစဉ်အဆက် ယုံကြည်လာသော ရိုးရာယုံကြည်မှု) သက်သက်ဖြင့် ရပ်တည်၍ မရနိုင်တော့သည်ကို သဘောပေါက်လာပါသည်။ ယနေ့ခေတ်ကာလတွင် ဝီမံသာ (စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း) ကို အခြေခံသော ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများ (Archaeological Evidence)၊ နီတိ (ဥပဒေ) နှင့် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှု ပညာရပ်များဖြင့်ပါ ပေါင်းစပ်သက်သေပြရန် အလွန်တရာ လိုအပ်နေပြီ ဖြစ်ပါသည်။

အထူးသဖြင့် ယနေ့ ဒိဋ္ဌဓမ္မ (မျက်မှောက်ခေတ်) တွင် ခိုင်လုံသော အချက်အလက် (Evidence) မပြနိုင်ဘဲ၊ လူတစ်စုမှ Online Social Media Video Interview များတွင် မိမိတို့၏ ဆန္ဒာဂတိ အလျောက် ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်၍ အလွယ်တကူ ထုတ်လွှင့်ပြောဆိုနေကြသည်ကို မြင်တွေ့ရသောအခါ သံဝေဂ (ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ခြင်း) နှင့်အတူ များစွာ နှလုံးဝမ်းကွဲအက်ခဲ့ရပါသည်။ ထိုသို့ အဉာဏ (အသိဉာဏ်ကင်းမဲ့မှု) နှင့် ပမာဒ (မေ့လျော့ပေါ့ဆစွာ ပြောဆိုမှု) များကြောင့်၊ အများပြည်သူ (Public) က ရိုသေကိုင်းရှိုင်းရမည့်အစား "Haha" ဟု ဟားတိုက်လှောင်ပြောင်ခြင်း၊ အပဝါဒ (အပြစ်တင် ကဲ့ရဲ့ခြင်း) နှင့် အဆိုးမြင်ဝေဖန်မှုများ (Negative Feedbacks) ပေးကြသည်ကို မြင်ရသောအခါ၊ သာသနာတော်အတွက် "Crisis of Faith" (ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း) ဆိုက်ရောက်နေပြီကို ထိတ်လန့်ဖွယ်ရာ တွေ့မြင်ခဲ့ရပါသည်။

ထို့ကြောင့် ဤပြဿနာကို ဖြေရှင်းရန် မည်သည့်နေရာမှ စတင်ရမည်မသိသည့်တိုင်၊ နိုင်ငံတကာ ရှေးဟောင်းသုတေသန မှတ်တမ်းများ၊ ဗြိတိသျှပြတိုက်၊ V&A ပြတိုက် စသည်တို့မှ ဒေတာများကို အပ္ပမတ္တ (မမေ့မလျော့သော သတိ) ဖြင့် အင်တာနက်ပေါ်တွင် မဆုတ်မနစ် ရှာဖွေခဲ့ပါသည်။ ဖိုင်ပေါင်း (၅၈၀) ကျော်နှင့် စာအုပ်စာတမ်း အမြောက်အများကို နှစ်ကာလရှည်ကြာ ဝီရိယ ထား၍ စုဆောင်းခဲ့ရပါသည်။

သို့သော် လောကဓမ္မ (လောကဓံတရား) ၏ ရိုက်ခတ်မှုကား ကြီးမားလှပါသည်။ သုတေသနကျမ်းကြီးကို စတင်ရေးသားရန် ပြင်ဆင်နေဆဲ အချိန်တွင်ပင် မိမိ၏ ကွန်ပျူတာအတွင်းသို့ ရေဝင်သွားခဲ့ပြီး ပြုပြင်၍မရနိုင်အောင် ပျက်စီးသွားခဲ့ပါသည်။ သာသနာပြုလုပ်ငန်းများတွင် အန္တရာယ (အနှောင့်အယှက်) များသည် မလွဲမသွေ ကြုံရစမြဲဖြစ်ရာ၊ ရေးစရာ ကွန်ပျူတာပင်မရှိ၊ လှူမည့်သူလည်းမရှိသော အနာထ (ကိုးကွယ်ရာမဲ့) အခြေအနေသို့ ရောက်ခဲ့ရပါသည်။ သို့သော် ဓမ္မော ဟဝေ ရက္ခတိ ဓမ္မစာရိံ (တရားကို ကျင့်သူအား တရားက ပြန်လည်စောင့်ရှောက်၏) ဟူသော စကားရပ်အတိုင်း၊ ကံအားလျော်စွာ ကြည်ညိုသဒ္ဒါပွားများသော ဒကာတစ်ဦးမှ ကွန်ပျူတာတစ်လုံးကို ငှားရမ်းလှူဒါန်းပေးခဲ့ပါသည်။ ထို ကလဒါန (အခါအခွင့်သင့်ချိန်တွင် ပေးလှူမှု) ကြောင့်သာ ဤ  သုတေသနကျမ်းကြီးကို အသက်ဆက်၍ ရေးသားနိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ဤကျမ်းတွင် ထည့်သွင်းဖွဲ့စည်းထားသော "Case Studies 100" (ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ လက်တွေ့ဖြစ်ရပ်မှန် ၁၀၀) သည် ကပ္ပိတ (စိတ်ကူးယဉ်) ဖန်တီးထားခြင်း လုံးဝမဟုတ်ပါ။ ဤဖြစ်ရပ်များသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူ တစ်ဦးအနေဖြင့် မြေပြင်တွင် ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ အဿုမုခ (မျက်ရည်စက်လက်) ဖြင့် ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းခဲ့ရသော သတင်းအချက်အလက် လွဲချော်မှုများ၊ ဥပဒေရေးရာ အားနည်းချက်များနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်း အစရှိသော သက်ရှိထင်ရှား သမိုင်းဝင် သင်ခန်းစာများပင် ဖြစ်ပါသည်။

ဤ "ဗုဒ္ဓဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု- ဝိနည်းသိက္ခာ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၊ ဥပဒေနှင့် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှု ပညာရပ်များကို ပေါင်းစပ်ထားသော စံနမူနာ (Integrated Relic Custodianship Model - IRCM)" ကျမ်းကြီးသည် မိမိ၏ ဉာဏ်ရည်ဉာဏ်သွေးသက်သက်ဖြင့် ပြုစုထားခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ဘုရားရှင်၏ တန်ခိုးတေဇော်၊ သွားတော်မြတ်များ၏ အာနုဘော်နှင့် ကျေးဇူးတော်ရှင် ဆရာသမားများ၊ ပါရမီဖြည့်ဖက် ဒကာ၊ ဒကာမများ၏ ပံ့ပိုးမှုများကြောင့်သာ အောင်မြင်စွာ ပေါ်ထွက်လာခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ဤကျမ်းကြီးသည် အနာဂတ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမည့်သူ (Future Custodians) များအတွက် ရိုးရာယုံကြည်မှုသက်သက်ဖြင့် ရပ်တည်ခြင်းမှသည်၊ ခေတ်သစ်သုတေသန၊ ဥပဒေနှင့် ဝိနည်းတော်များကို ပေါင်းစပ်ကျင့်သုံးတတ်သော လမ်းပြအိမ်မြှောင် (From Casebook to Compass) တစ်ခုအဖြစ် ထာဝရ တည်တံ့ခိုင်မြဲပါစေသတည်းဟု စေတနာလွှမ်းမိုး၍ ဤကျမ်းဦးအမှာစာ (ဥယျောဇဉ်) ကို ရေးသားပူဇော်အပ်ပါသည်။

"သာသနဿ စ လောကဿ၊ ဝုဍ္ဎိ ဘဝတု သဗ္ဗဒါ။"

(မိမိအမည် / ဘွဲ့တံဆိပ်)

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

(Venerable Dhammasami)

. Candidate (Thesis)

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Founder and Custodian of the Relics,

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

Website: www.hswagata.com

ပဏာမရှိခိုးနှင့် အဓိဋ္ဌာန်ဆုတောင်း

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

(ပူဇော်အထူးကို ခံယူတော်မူထိုက်သော၊ အလုံးစုံသော တရားတို့ကို ကိုယ်တိုင်မှန်စွာ သိမြင်တော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ရိုသေမြတ်နိုး လက်အုပ်မိုး၍ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။)

“ဗုဒ္ဓဿ ဒန္တဓာတုယော သီသိသာ ဥပနမေမိ၊ အဓိဋ္ဌာနပါရမိယာ သက္ကစ္စံ ပူဇံ ကရောမိ။”

ဘုန်းတော်အနန္တ၊ ကံတော်အနန္တ၊ ဉာဏ်တော်အနန္တတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ကိုယ်စား၊ သက်တော်ထင်ရှားသဖွယ် ကိန်းဝပ်စံပယ်တော်မူကြသော သရီရဓာတု (သရီရဓာတ်တော်) နှင့် ဒန္တဓာတု (သွားတော်မြတ်) များအား တပည့်တော်သည် ဦးခေါင်းရတနာဖြင့် ညွတ်ရှိုင်း၍ ရိုသေလေးမြတ်စွာ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။

ဓာတ်တော်မွေတော်မြတ်များနှင့် အနီးကပ် အလုပ်အကျွေးပြု၍ ဂေါပက (စောင့်ရှောက်သူ) အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ရသောအခါ သာမန် ပကတိမျက်စိ (မံသစက္ခု) ဖြင့် မမြင်နိုင်သော်လည်း၊ ဉာဏ်အလင်း (ပညာစက္ခု) ဖြင့်သာ ထွင်းဖောက်သိမြင်နိုင်သော ဘုရားရှင်၏ ဆန်းကြယ်လှသည့် အဓိဋ္ဌာန်ပါရမီတော်၊ အစိန္တေယျ (မကြံစည်နိုင်သော) ဗုဒ္ဓါနုဘာဝ (ဘုရားရှင်၏ အာနုဘော်) နှင့် ၃၁ ဘုံသား နတ်ဗြဟ္မာတို့၏ ဒေဝတာနုဘာဝ (နတ်တို့၏ တန်ခိုး) အစွမ်းတို့ကို တပည့်တော် ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ပစ္စက္ခ (မျက်မှောက်) ဒိဋ္ဌ ကြုံတွေ့ခဲ့ရပါသည်။ ဤသည်ကား သဒ္ဒါတရား ကင်းမဲ့သူတို့အဖို့ မယုံလျှင်မရနိုင်သော၊ ကိုယ်တွေ့ထင်ရှားလှသည့် အံ့ဖွယ်ဖြစ်ရပ်ဆန်းများပင်တည်း။

သို့သော် ဤကြီးလေးလှသော သာသနဘာရ (သာသနာ့တာဝန်) ကို ထမ်းဆောင်ရာဝယ် လောကဓမ္မ (လောကဓံ) ၏ လှိုင်းတံပိုးတို့ကား အလွန်တရာ ပြင်းထန် လှပါသည်။ ဤခက်ခဲနက်နဲလှသော ခရီးစဉ်တွင် လမ်းညွှန်မှုခံယူရန် မထေရ်ကြီးများထံ ချဉ်းကပ်၍ ဩဝါဒခံယူခဲ့သော်လည်း နွေးထွေးသော ကြိုဆိုမှုထက် စမ်းသပ်မှုများကသာ ပို၍များပြားခဲ့ပါသည်။ မိမိသည် ပရိယတ္တိ (စာပေကျွမ်းကျင်မှု) အားနည်းသူဖြစ်ရာ "စာမတတ် ပေမတတ်နှင့်၊ ပါဠိတွေ အရင်သွားသင်ချေဦး၊ စိတ်ကူးတည့်ရာ လျှောက်ပြော နေသည်" ဟု အဝမာန (အထင်အမြင်သေးခြင်း) ဖြင့် ငေါက်ငန်းနှိမ်ချခြင်းကို အကြိမ်ကြိမ် ခံခဲ့ရဖူးပါသည်။ တချို့သော ဆရာတော်ကြီးများကမူ မိမိတို့၏ ယသ (နာမည်ဂုဏ်သိက္ခာ) ကို ထိခိုက်မည်စိုးသဖြင့် ယဉ်ကျေးစွာပင် ရှောင်ဖယ်ငြင်းပယ်ကြပါသည်။ ပို၍ရင်နာဖွယ် ကောင်းသည်ကား အချို့က "ဒီဓာတ်တော်တွေ ဘယ်ကခိုးလာတာလဲ" ဟုပင် ကင်္ခါ (သံသယ) ဝင်စွပ်စွဲခြင်းကို ခံခဲ့ရဖူးပါသည်။ အဟော ဝတ... (အံ့ဖွယ်ပါတကား) ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဤဓာတ်တော်မြတ် များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရန် အတိတ်ဘဝများ ဆီက ပုဗ္ဗေ ကတပုညတ (ပါရမီအဓိဋ္ဌာန် ဆည်းပူးခဲ့ခြင်း) မရှိခဲ့လေဟန် တူချေသည်ဟုသာ နှလုံးသွင်းကာ မိမိကိုယ်ကို ဖြေသိမ့်ခဲ့ရပါသည်။

သွားတော်မြတ်များ၏ အာနုဘော်ကို ပူဇော်သောအားဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင် သက်သတ်လွတ် ဘုန်းပေး၍ အဓိဋ္ဌာန်ဝင်သောအခါတွင်လည်း သီတင်းသုံးဖော် ရဟန်းအချို့က "ဒီလောက်တောင်ဖြစ်နေရင် ရေပဲ သောက်ပါတော့လား" ဟု ဥပဟာသ (လှောင်ပြောင်ခြင်း) ဖြင့် ခနဲ့တဲ့တဲ့၊ ငေါ့ငေါ့ငေါ့ငေါ့နှင့် နှိမ်နှိမ်နင်းနင်း ဆိုကြပါသည်။ ထို့ပြင် "သူရူးနေပြီ၊ စာမတတ်ပေမတတ်နှင့် စိတ်ကူးတည့်ရာ လျှောက်လုပ်နေသည်" ဟုလည်း နိန္ဒာ (ကဲ့ရဲ့ခြင်း) ကို အားမနာတမ်း ပြုကြပါသေးသည်။

မိမိ၏ အခက်အခဲများကို တင်ပြရန် နိုင်ငံတော် သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့၊ သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာန၊ နိုင်ငံတကာ သံရုံးများ စသည့် တရားဝင် အဖွဲ့အစည်းများထံသို့ စာရွက်စာတမ်းများဖြင့် တရားဝင် ရေးသားဆက်သွယ်ခဲ့သော်လည်း၊ မည်သည့်တုံ့ပြန်မှု၊ မည်သည့်ကူညီမှုမျှ မရရှိခဲ့ပါ။ အသဟာယော (အဖော်မရှိ)၊ ထီးထီးကြီး အကူအညီမဲ့စွာဖြင့်သာ ဤ သာသနကိစ္စ ကို လုံးပန်းဖော်ဆောင်ခဲ့ရပါသည်။

သို့သော် ပါရမီတံ ပူရေန္တော... (ပါရမီကို ဖြည့်ကျင့်နေသူ)၊ သာသနာပြုအလုပ်ကို လုပ်ဆောင်နေသူ တစ်ယောက်အတွက် ဤကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း အစရှိသော လောကဓံတရားတို့သည် မလွှဲမသွေ ရင်ဆိုင်ရမည့် လမ်းခရီးမှ ဆူးငြောင့်ခလုတ်များသာ ဖြစ်ပါသည်။ ဤသို့သော အထီးကျန်မှု၊ စွပ်စွဲမှု၊ လှောင်ပြောင်မှုများကြားမှ ယနေ့တိုင်အောင် အားမလျော့၊ အနိဝတ္တစိတ္တ (နောက်မဆုတ်သော စိတ်) ဖြင့် ဇွဲလုံးလတင်ကာ သွားတော်မြတ်များအား ဆက်လက်၍ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခဲ့ပါသည်။

“ဧတေန သစ္စဝဇ္ဇေန၊ သောတ္ထိ တေ ဟောတု သဗ္ဗဒါ။”

(ဤသို့ မှန်ကန်သော သစ္စာစကားကို ဆိုရခြင်းကြောင့် ခပ်သိမ်းသောကာလ၌ ချမ်းသာခြင်းသည် ဖြစ်ပါစေသတည်း။)

တပည့်တော်၏ ဤဖြူစင်သော စေတနာ၊ သည်းခံခြင်း ခန္တီပါရမီ၊ ကြိုးစားခြင်း ဝီရိယပါရမီ နှင့် ဓာတ်တော်မြတ်များအပေါ် ထားရှိသော အနှိုင်းမဲ့ သဒ္ဓါ တရားတို့ကြောင့်—

(၁) ယခု ပြုစုရေးသားမည့် ဤ "ဗုဒ္ဓဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု စံနမူနာ (IRCM)" သုတေသနကျမ်းကြီးသည် အန္တရာယ်ကင်းရှင်း စွာဖြင့် အောင်မြင်စွာ ပြီးမြောက်ပါစေသတည်း။

(၂) ဤကျမ်းစာသည် အနာဂတ်တွင် ဓာတ်တော်မြတ်များကို ဆက်ခံထိန်းသိမ်းကြမည့် နှောင်းလူတို့အတွက် ဝိနည်းသိက္ခာနှင့် ခေတ်သစ်ပညာရပ်များကို ပေါင်းကူးပေးမည့် မြဲမြံခိုင်မာသော လမ်းပြအိမ်မြှောင် (Compass) ဖြစ်ပါစေသတည်း။

(၃) ဘုရားရှင်၏ ဓာတ်တော်မွေတော် အစစ်အမှန်များသည် လှောင်ပြောင်ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ သံသယဝင်ခြင်းများကြားမှ ပိုမိုတောက်ပစွာ ထွန်းလင်းလာပြီး၊ လူနတ်ဗြဟ္မာ သတ္တဝါအ ပေါင်းတို့အား ငြိမ်းချမ်းခြင်း၊ သံဝေဂ ဉာဏ်ရရှိခြင်း အကျိုးကို အစဉ်အမြဲ ပေးစွမ်းနိုင်ပါစေသတည်း ဟု ခိုင်မာသော သစ္စာအဓိဋ္ဌာန်ဖြင့် ဆုတောင်းပဏာမ ပြုအပ်ပါသည်။

"သာသနံ ဉဝ လောကဉ္စ၊ သမ္မာ ရက္ခန္တု သာဓဝေါ။"

(သူတော်ကောင်းတို့သည် သာသနာတော်ကို လည်းကောင်း၊ လောကကို လည်းကောင်း ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်နိုင်ကြပါစေသတည်း။)

သာဓု ... သာဓု ... သာဓု

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

(Venerable Dhammasami)

. Candidate (Thesis),M.A(Pali)

ကျမ်းပြုသူ၏ အမှာစာ (Author's Preface)

“နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ”

“သစ္စံ ဝေ အမတာ ဝါစာ၊ ဧသ ဓမ္မော သနန္တနော။” 

(မှန်ကန်သော သစ္စာစကားသည်သာလျှင် သေခြင်းကင်းရာ အမြိုက်တရားဖြစ်၏။ ဤကား ရှေးသူတော်ကောင်းတို့၏ လမ်းစဉ်ဖြစ်၏။)

ဤသုတေသနကျမ်းကြီးကို စတင်ပြုစုရန် ရည်ရွယ်ရခြင်း၏ အဓိကမောင်းနှင် အားမှာ စာကြည့်တိုက်များအတွင်းမှ ပေါ်ထွက်လာခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ မျက်မှောက်ခေတ် လူမှုကွန်ရက် (Social Media) စာမျက်နှာများထက်တွင် နေ့စဉ်နှင့်အမျှ မြင်တွေ့နေရသော သာသနာတော်အတွက် ရင်လေးဖွယ်ရာ အကျပ်အတည်းများကြောင့်ပင် ဖြစ်ပါသည်။

အထူးသဖြင့် ခိုင်လုံသော သမိုင်းကြောင်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အထောက်အထား (Archaeological Evidence) တိတိပပ မပြနိုင်ဘဲ၊ ဒကာတစ်စုမှ Online Social Media Video Interview များတွင် မိမိတို့၏ အလိုဆန္ဒအတိုင်း သွားတော် ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ပတ်သက်၍ အလွယ်တကူ အင်တာဗျူးဖြေဆို ထုတ်လွှင့် ပြောဆိုနေကြသည်ကို မြင်တွေ့ရသောအခါ တပည့်တော်၏ နှလုံးစိတ်ဝမ်း များစွာ ထိခိုက်ကြေကွဲခဲ့ရပါသည်။ ထိုသို့သော အခြေအမြစ်မခိုင်လုံသည့် ပြောဆိုမှုများကြောင့် အများပြည်သူ (Public) မှ ရိုသေကိုင်းရှိုင်းရမည့်အစား "Haha" (ဟားတိုက် လှောင်ပြောင်ခြင်း) များပေးကြခြင်း၊ အဆိုးမြင် ဝေဖန်မှုများ (Negative Feedbacks) ပေးကြခြင်းတို့ဖြင့် ဘုရားရှင်၏ သရီရမွေတော်များသည် အွန်လိုင်းစာမျက်နှာများ ထက်တွင် ကဲ့ရဲ့စရာ၊ လှောင်ပြောင်စရာအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့ရပါသည်။

ဤဖြစ်ရပ်များသည် ဤကျမ်းကြီး၏ အဓိကအသက်သွေးကြောဖြစ်သော "အများပြည်သူ ယုံကြည်မှုနှင့် သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲခြင်း (Public Trust and Information Management)" ဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith) ပင် ဖြစ်ပါသည်။ တပည့်တော် လေ့လာစုဆောင်းထားသော "Hswagata 100 Case Studies" (ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ လက်တွေ့ဖြစ်ရပ်မှန် ၁၀၀) အတွင်း၌ ဤပြဿနာများကို ကွင်းကွင်းကွက်ကွက် ဖော်ပြထားပါသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဖြစ်ရပ်မှန်တစ်ခုဖြစ်သော (Mr. B ၏ အဖြစ်အပျက်တွင်) အင်္ဂလန်နိုင်ငံမှ DNA နှင့် Carbon-14 စမ်းသပ်မှုများ ပြုလုပ်ထားသည်ဟုဆိုကာ ခိုင်လုံမှုမရှိသော မှတ်တမ်းများဖြင့် အများပြည်သူကို လှည့်ဖြားရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ်မျိုးသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုလောကတွင် မည်မျှအထိ အန္တရာယ်ကြီးမားကြောင်း သက်သေပြနေပါသည်။

ယနေ့ခေတ်တွင် ဘုရားရှင်၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို "ရိုးရာယုံကြည်မှု (Traditional Belief)" သက်သက်ဖြင့်သာ ရပ်တည်၍ မရနိုင်တော့ပါ။ ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာ (Science)၊ တရားဥပဒေ (Law) နှင့် မီဒီယာ (Media) တို့၏ စိန်ခေါ်မှုများကို ရင်ဆိုင်နိုင်ရန် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူ (Custodians) များသည် ကျယ်ပြန့်သော အသိဉာဏ်ရှိရန် လိုအပ်လာပါသည်။ ထိုသို့ သတင်းအချက်အလက် လွဲမှားမှုများ (Misinformation) နှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု အားနည်းချက်များကြောင့် သာသနာတော်အပေါ် အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှု ပြိုကျပျက်စီးမည့် အန္တရာယ်မှ ကာကွယ်နိုင်ရန် ဤ "ပေါင်းစပ်ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု စံနမူနာ (Integrated Relic Custodianship Model - IRCM)" ကို သုတေသနပြု ဖော်ထုတ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ဤကျမ်းစာအတွင်း၌ တပည့်တော် အလေးအနက် တင်ပြထားသည့်အတိုင်း အနာဂတ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများသည်—

(၁) ဝိနည်းသိက္ခာ (Vinaya Discipline): ဓာတ်တော်များကို ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားခြင်း၊ မသမာသောနည်းဖြင့် အလွဲသုံးစားလုပ်ခြင်းများမှ ကင်းဝေးစေရန် မြတ်ဗုဒ္ဓ၏ ဝိနည်းတော်နှင့်အညီ ကျင့်သုံးခြင်း၊

(၂) ရှေးဟောင်းသုတေသန (Archaeology): ASI Reports, British Museum မှတ်တမ်းများကဲ့သို့သော ခိုင်လုံသည့် သမိုင်းအထောက်အထားများဖြင့် ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှုကို သက်သေပြခြင်း၊

(၃) ဥပဒေနှင့် မူဝါဒ (Law & Policy): တရားဝင် ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်းများမှ ကင်းဝေးစေရန် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ဥပဒေများနှင့်အညီ ကာကွယ်ခြင်း၊

(၄) စီမံခန့်ခွဲမှု (Modern Management & Crisis Communication): အွန်လိုင်းမီဒီယာများမှတစ်ဆင့် ပေါ်ပေါက်လာနိုင်သော "ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ် အတည်း (Crisis of Faith)" များကို တည်ငြိမ်စွာ၊ ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ဖြေရှင်းနိုင်စွမ်း ရှိခြင်း စသည့် မဏ္ဍိုင်ကြီး (၄) ရပ်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားပါသည်။

တပည့်တော်၏ သုတေသနခရီးလမ်းသည် ချောမွေ့ခဲ့သည်မဟုတ်ပါ။ စာအုပ်စာတမ်း၊ ဖိုင်ပေါင်း (၅၈၀) ကျော်ကို ခက်ခဲစွာ စုဆောင်းခဲ့ရပြီးနောက် ရေးသားနေဆဲ ကွန်ပျူတာ ရေဝင်ပျက်စီးသွားသည့် အချိန်မျိုးတွင် အရာအားလုံး အဆုံးသတ်သွားပြီဟု ထင်မှတ်ခဲ့ရဖူးပါသည်။ သို့သော် သာသနာကို စောင့်ရှောက်သော နတ်ကောင်းနတ်မြတ်များ၏ မစမှုကြောင့် ဒကာမတစ်ဦးမှ ကွန်ပျူတာ ငှားရမ်းလှူဒါန်းခဲ့သဖြင့် ဤကျမ်းစာကို အသက်ဆက်၍ ပြီးမြောက်အောင် ရေးသားနိုင်ခဲ့ပါသည်။ "သိရိဒန္တမဟာပါလက (Siridantamahāpālaka)" ဟူသော ဘွဲ့အမည်နာမကို ခံယူရရှိထားသူပီပီ၊ အသိဥာဏ်နည်းပါး ဟားတိုက်လှောင်ပြောင်မှုများ၊ နှိမ်ချကဲ့ရဲ့မှုများကို ဥပေက္ခာပြုကာ သာသနာ့တာဝန်ကိုသာ ရှေ့ရှု၍ ဤ "Institutional Policies for Relic Stewardship (Hswagata)" မူဝါဒလမ်းညွှန်ကျမ်းကြီးကို အများပြည်သူနှင့် အနာဂတ်မျိုးဆက်များအတွက် ချန်ရစ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ထိန်းသိမ်းခြင်းသည် ဘုရားရှင်အား ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ လုပ်ကျွေးပြုစုခြင်း (အပစာယန) ဖြစ်သည့်အလျောက်၊ ဤကျမ်းစာသည် "Casebook မှသည် Compass (လမ်းပြအိမ်မြှောင်)" အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲကာ၊ အနာဂတ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမည့်သူများအတွက် အွန်လိုင်းမီဒီယာများ၏ ထိုးနှက်ချက်၊ အထောက်အထားမဲ့ စွပ်စွဲချက်များနှင့် ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းများကို ရင်ဆိုင်ကျော်လွှားနိုင်မည့် ခေတ်သစ်ဓမ္မလက်နက်တစ်ရပ် ဖြစ်ပါစေသတည်းဟု မေတ္တာရှေ့ထား၍ ဤကျမ်းဦးအမှာစာကို ရေးသားမှတ်တမ်းတင်အပ်ပါသည်။

"သဒ္ဓါယ တရတိ ဩဃံ၊ ပညာယ ပရိသုဇ္ဈတိ။"

(သဒ္ဒါတရားဖြင့် သံသရာရေယာဉ်ကို ကူးမြောက်နိုင်၏။ ပညာဖြင့်သာ စင်ကြယ်ခြင်းသို့ ရောက်နိုင်၏။)

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

(Venerable Dhammasami)

. Peace Studies (Thesis),M.A(Pali)

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.hswagata.com

ABSTRACT (သုတေသန အနှစ်ချုပ်)

“သဒ္ဓါပညာ သမဝေဂေန သာသနစိရဋ္ဌိတိ”

ဤသုတေသနကျမ်းသည် ဗုဒ္ဓသာသနာတော်အတွင်း တည်ရှိသော သဒ္ဓါ (ယုံကြည်မှု) နှင့် ပုရာဝိဇ္ဇာ သာဓက (သမိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထား) တို့အကြား တည်ရှိသော ဆက်နွယ်မှုများကို စနစ်တကျ လေ့လာဆန်းစစ်ရန် ရည်ရွယ်ပါသည်။ အထူးသဖြင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ရှာဖွေတွေ့ရှိချက်အသစ် များကြောင့် အများပြည်သူဝေနေယျတို့၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith) ၏ အကြောင်းရင်းခံများကို ယုတ္တိသာဓက (Evidence-based Reasoning) တို့ဖြင့် ဖော်ထုတ်ရန် အဓိက ရည်ရွယ်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

သုတေသနခေါင်းစဉ် - ဗုဒ္ဓဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် စွမ်းရည်မြှင့် တင်မှု- ဝိနည်းသိက္ခာ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၊ ဥပဒေနှင့် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှု ပညာရပ်များကို ပေါင်းစပ်ထားသော စံနမူနာ ဖော်ထုတ်ခြင်း။

(Integrated Relic Custodianship Model (IRCM): Capacity Building for Buddhist Relic Custodians Combining Vinaya Discipline, Archaeology, Law, and Modern Management)

သုတေသီ - Sao Dhammasami (. Candidate)

ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းကြောင်းတစ်လျှောက်တွင် ဂေါတမမြတ်စွာဘုရား ရှင်၏ သရီရဓာတ်တော် မွေတော်မြတ် (Sārīrika Dhātu) များသည် သာသနာတော် တည်တံ့ခိုင်မြဲရေး (Sāsanaṭṭhiti) နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ သဒ္ဒါတရားကို မွေးမြူရာ အသက်သွေးကြောအဖြစ် တည်ရှိခဲ့ပါသည်။ သို့ရာတွင် ၂၁ ရာစု မျက်မှောက်ခေတ် ကာလသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို "ရိုးရာယုံကြည်မှုသက်သက် (Paramparā)" ဖြင့်သာ ကိုးကွယ်ထိန်းသိမ်းခြင်းသည် ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာ၊ သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာနှင့် တရားဥပဒေရေးရာ စိန်ခေါ်မှုများရှေ့တွင် များစွာအားနည်းချက်များ ရှိလာခဲ့ပါသည်။ ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှုအပေါ် အွန်လိုင်းမီဒီယာများမှတစ်ဆင့် အထောက်အထားမဲ့ စွပ်စွဲတိုက်ခိုက်လာခြင်း၊ ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်း (Vivāda) များ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းနှင့် အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှု ပြိုကျပျက်စီးလာခြင်း (Crisis of Faith) စသည့် အကျပ်အတည်းများကို နေ့စဉ်နှင့်အမျှ ရင်ဆိုင်လာရပါသည်။

ဤသုတေသနကျမ်း၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ လက်ရှိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူ (Custodians) များ ကြုံတွေ့နေရသော ဘက်စုံအကျပ်အတည်းများကို ကုစားနိုင်ရန်နှင့်၊ အနာဂတ်မျိုးဆက်များအတွက် ဝိနည်းသိက္ခာကို အခြေခံလျက် ခေတ်သစ်ပညာရပ်မျ ားဖြင့် ပေါင်းစပ်ကာကွယ်နိုင်မည့် "ပေါင်းစပ်ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု စံနမူနာ (Integrated Relic Custodianship Model - IRCM)" တစ်ရပ်ကို စနစ်တကျ တည်ဆောက်ဖော်ထုတ်ရန် ဖြစ်ပါသည်။

ဤကျမ်းသည် စာရွက်စာတမ်း အထောက်အထားများကို အခြေခံသော အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ သုတေသန (Qualitative Documentary Research) အမျိုးအစားဖြစ်ပြီး၊ အဖြစ်အပျက်များကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာသော နည်းစနစ် (Multiple-Case Study Approach) ကို အသုံးပြုထားပါသည်။ သုတေသန ကျင့်ဝတ်နှင့်အညီ လူပုဂ္ဂိုလ်များကို တိုက်ရိုက် မေးမြန်းခြင်း (No In-Depth Interviews) သို့မဟုတ် အုပ်စုဖွဲ့ ဆွေးနွေးခြင်း (No Focus Group Discussions) များကို လုံးဝ (လုံးဝ) အသုံးမပြုထားပါ။ ပထမအဆင့် အချက်အလက်များ (Primary Sources) အနေဖြင့် နိုင်ငံတကာ ရှေးဟောင်းသုတေသန မှတ်တမ်းများ (ဥပမာ- ASI Reports)၊ ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum) နှင့် V&A ပြတိုက်တို့မှ မှတ်တမ်းများအပြင်၊ မိမိကိုယ်တိုင် ကြုံတွေ့ဖြေရှင်းခဲ့ရသော The Hswagata Museum မှ "ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ လက်တွေ့ဖြစ်ရပ်မှန် (၁၀၀) (100 Case Studies)" အား ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ လေ့လာထားပါသည်။ ဒုတိယအဆင့် အချက်အလက်များ (Secondary Sources) အဖြစ် ပိဋကတ်တော်လာ ပါဠိ၊ အဋ္ဌကထာ၊ ဋီကာ ကျမ်းစာများနှင့် ခေတ်သစ် အကျပ်အတည်း စီမံခန့်ခွဲမှု သီအိုရီ (Crisis Communication Theory) များကို အပြန်အလှန် ချိတ်ဆက် အသုံးပြုထားပါသည်။

သုတေသန တွေ့ရှိချက်များအရ (Research Findings) ဓာတ်တော်မွေတော်များ အငြင်းပွားမှုနှင့် ကဲ့ရဲ့လှောင်ပြောင်ခံရမှု ပြဿနာအများစုမှာ ဓာတ်တော်များ၏ ချို့ယွင်းချက်ကြောင့် မဟုတ်ဘဲ၊ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်သူတို့၏ "ဘက်စုံအသိပညာ ကင်းမဲ့မှု (Añāṇa)" နှင့် "သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု လွဲမှားခြင်း (Mismanagement)" တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရကြောင်း ပစ္စက္ခထင်ရှားစွာ တွေ့ရှိရပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနမှ မဏ္ဍိုင်ကြီး (၄) ရပ်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော IRCM စံနမူနာ ကို အောင်မြင်စွာ တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ပါသည်။ ၎င်းတို့မှာ—

(၁) ဝိနည်းသိက္ခာ မဏ္ဍိုင် (Vinaya Discipline): မြတ်ဗုဒ္ဓ၏ အာဏာဒေသနာတော်နှင့်အညီ ဓာတ်တော်များကို စီးပွားရေးအလို့ငှာ အလွဲသုံးစားမပြုဘဲ အမြတ်တနိုး ကိုင်တွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်း (Sīla)၊

(၂) ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ မဏ္ဍိုင် (Archaeology & Conservation): ဓာတ်တော်များ၏ သမိုင်းကြောင်း ခိုင်လုံမှုကို စိတ်ကူးယဉ်ပုံပြင်များဖြင့် မဟုတ်ဘဲ၊ နိုင်ငံတကာ အသိအမှတ်ပြု သမိုင်းနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများဖြင့် သက်သေပြ ကာကွယ်ခြင်း (Paccakkha Ñāṇa)၊

(၃) ဥပဒေနှင့် မူဝါဒရေးရာ မဏ္ဍိုင် (Legal & Policy): ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ကာကွယ်ရေး ဥပဒေများ၊ ပိုင်ဆိုင်မှုဆိုင်ရာ မူဝါဒများနှင့်အညီ တရားဝင်မှုရှိစေရန် စီမံခြင်း (Nīti)၊

(၄) ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှု မဏ္ဍိုင် (Management & Crisis Communication): မီဒီယာခေတ်တွင် ပေါ်ပေါက်လာနိုင်သော ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းများကို ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ၊ ပညာသတိဖြင့် ဖြေရှင်းနိုင်စွမ်းရှိခြင်း (Paññā & Vācā) တို့ ဖြစ်ကြပါသည်။

နိဂုံးချုပ်အားဖြင့် ဤသုတေသနကျမ်းသည် ဘုရားရှင်၏ သွားတော်မြတ်များ အပါအဝင် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရာတွင် ခေတ်ဟောင်းအယူအဆသက်သက်ဖြင့် ရပ်တန့်မနေဘဲ၊ ဥပဒေ၊ သိပ္ပံနှင့် ဝိနည်းတော်ကို ညီညွတ်စွာ ပေါင်းကူးပေးနိုင်မည့် လက်တွေ့ကျင့်သုံးဖွယ်ရာ မူဝါဒလမ်းညွှန် (From Casebook to Compass) အဖြစ် တင်ပြထားပါသည်။ ဤ IRCM စံနမူနာ သည် အနာဂတ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမည့်သူများအတွက် သာသနာတော်ကို အသိဉာဏ်ပညာဖြင့် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်နိုင်စေရန် ကြီးမားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အကျိုးပြုမှုတစ်ရပ် ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ တင်ပြအပ်ပါသည်။

ကျေးဇူးတင်လွှာ (ACKNOWLEDGEMENTS)

“နိမ္မိတံ သာဓုရူပါနံ၊ ကတညူ ကတဝေဒိတာ”

(ကျေးဇူးကို သိတတ်ခြင်းနှင့် သိသည့်အားလျော်စွာ ကျေးဇူးဆပ်တတ်ခြင်းသည် သူတော်ကောင်းတို့၏ ပြယုဂ်လက္ခဏာပင် ဖြစ်၏။)

ဤ “ဗုဒ္ဓဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု- ဝိနည်းသိက္ခာ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၊ ဥပဒေနှင့် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှု ပညာရပ်များကို ပေါင်းစပ်ထားသော စံနမူနာ (IRCM)” ဟူသော  သုတေသနကျမ်းကြီး အောင်မြင်စွာ ပေါ်ထွက်လာခြင်းသည် တပည့်တော်၏ တစ်ကိုယ်တော် စွမ်းရည်သက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ လောကီ လောကုတ္တရာ နှစ်ဖြာသော ကျေးဇူးရှင်များ၏ ပံ့ပိုးကူညီမှု၊ မေတ္တာနှင့် ကရုဏာတို့ကြောင့်သာ ဖြစ်ပါသည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ဤကျမ်းစာမျက်နှာမှတစ်ဆင့် အောက်ပါ ကျေးဇူးရှင်များအား ရိုသေလေးမြတ်စွာ မှတ်တမ်းတင် ပူဇော်အပ်ပါသည်။

ပထမဦးစွာ ဤသုတေသနကျမ်းကြီး၏ မူလအစ ဖြစ်တည်ရာ၊ တပည့်တော်၏ ဦးခေါင်းထက်၌ အမြဲမပြတ် ရွက်ဆင်ပူဇော်ထားသော မြတ်စွာဘုရားရှင်နှင့် သွားတော်မြတ်များ (Sārīrika Dhātu) အား အနန္တကျေးဇူးတော်ကို ရည်မှန်း၍ ဦးညွတ်ရှိခိုးပါ၏။ ဓာတ်တော်မွေတော်မြတ်များ၏ မမြင်အပ်သော တန်ခိုးအာနုဘော် (Buddhānubhāva) နှင့် သစ္စာအဓိဋ္ဌာန်တို့သည်သာလျှင် ဤကြမ်းတမ်းလှသော ခရီးစဉ်တစ်လျှောက် တပည့်တော်အား ခွန်အားပေးခဲ့သော အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ကျေးဇူးရှင်များ ဖြစ်ကြပါသည်။

ဒုတိယအားဖြင့် ဤပညာရပ်ဆိုင်ရာ သုတေသနကို စနစ်တကျ ပီပြင်လာစေရန် နေ့ညမပြတ် လမ်းညွှန်ပြသပေးခဲ့ကြသော မဟာချူလာလောင်ကွန်း တက္ကသိုလ် (MCU) ၊ နိုင်ငံတကာ ဗုဒ္ဓဘာသာလေ့လာရေးကောလိပ် (IBSC) မှ တပည့်တော်၏ သုတေသန နည်းပညာများကိုသင်ကြားပေးပါသော သင်ဆရာမြင်ဆရာ ကြားဆရာ တို့အား လှိုက်လှဲစွာ ကျေးဇူးတင်ရှိပါသည်ဘုရား။ ဆရာတော်တို့၏ ပရိယတ္တိစာပေ ကျွမ်းကျင်မှု၊ ခေတ်သစ်သုတေသန နည်းစနစ်များနှင့် အလွန်တရာ ကြီးမားလှသော ခန္တီမေတ္တာတို့သည် တပည့်တော်၏ အားနည်းချက်များကို ဖေးမကူညီပေးခဲ့ပါသည်။

အထူးတလည် မှတ်တမ်းတင် ကျေးဇူးဆပ်လိုသည်မှာ ဤကျမ်းကြီးကို ပြုစုနေစဉ် လောကဓံ၏ ရိုက်ခတ်မှုကြောင့် အကြီးမားဆုံး အကျပ်အတည်းနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရချိန်တွင် ကယ်တင်ခဲ့သူ ဓမ္မမိတ်ဆွေ ဒကာမ ပင် ဖြစ်ပါသည်။ ဖိုင်ပေါင်း ၅၈၀ ကျော် စုဆောင်းပြီးကာမှ မိမိ၏ ကွန်ပျူတာအတွင်းသို့ ရေဝင်ပျက်စီးသွားခဲ့ပြီး၊ ရှေ့ဆက်ရန် လမ်းစပျောက်နေချိန်၊ တရားဝင် အဖွဲ့အစည်းများ၏ လျစ်လျူရှုခြင်းကို ခံထားရချိန်တွင်— အချိန်မီ ကွန်ပျူတာတစ်လုံးကို ငှားရမ်းလှူဒါန်းပေးခဲ့သော ထိုဒကာ၏ အလှူသည် ဘုရားရှင်ဟောကြားတော်မူသော "ကလဒါန" (အခါအခွင့်သင့်ချိန်တွင် ပေးလှူခြင်း) စစ်စစ်ပင် ဖြစ်ပါသည်။ ထိုကွန်ပျူတာမရှိခဲ့ပါက ဤကျမ်းကြီးသည်လည်း အကောင်အထည် ပေါ်လာနိုင်မည် မဟုတ်ပါ။

ထို့ပြင် ဤကျမ်း၏ အသက်သွေးကြောဖြစ်သော “Hswagata Case Studies 100” တွင် ပါဝင်ခဲ့ကြသော၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုနှင့် ပတ်သက်၍ မြေပြင်လက်တွေ့ စိန်ခေါ်မှုများကို ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ရင်ဆိုင်ဖြတ်သန်းခဲ့ကြသည့် ဓာတ်တော်ထိန်း သိမ်းသူများ၊ The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum မှ လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်များနှင့်သတင်းအချက်အလက် ပံ့ပိုးပေးသူများ အားလုံးကို လေးနက်စွာ ကျေးဇူးတင်ရှိပါသည်။ သင်တို့၏ ရဲရင့်မှုနှင့် ဖြတ်သန်းမှုများသည် အနာဂတ်အတွက် တန်ဖိုးမဖြတ်နိုင်သော လမ်းပြအိမ်မြှောင်များ ဖြစ်လာခဲ့ပါပြီ။

သာသနာ့တာဝန်ကို ထမ်းဆောင်ရာတွင် လူသားများ၏ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ လှောင်ပြောင်ခြင်း၊ သံသယဝင်ခြင်း ဟူသော လောကဓံလှိုင်းတံပိုးများကြားမှ တပည့်တော်အား မယိမ်းမယိုင် ရပ်တည်နိုင်ရန် နောက်ကွယ်မှ စောင့်ရှောက်ဖေးမ ပေးခဲ့ကြသော သမ္မာဒေဝ နတ်ကောင်းနတ်မြတ်များ အားလည်း ကျေးဇူးတင် မေတ္တာပို့သအပ်ပါသည်။

နောက်ဆုံးအနေဖြင့် တပည့်တော်အား ဤလောကသို့ လူ့အဖြစ်ဖြင့် ခေါ်ဆောင်ပေးခဲ့သော ပုဗ္ဗာစရိယ မိဘနှစ်ပါး နှင့် သာသနာ့ဘောင်သို့ သွတ်သွင်းချီး မြှင့်ပေးခဲ့ကြသော ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာသခင် အပါအဝင် သင်ဆရာ၊ မြင်ဆရာ၊ ကြားဆရာ အပေါင်းတို့အား ဤကျမ်းစာဖြင့် ဓမ္မပူဇာ ဆက်ကပ်အပ်ပါသည်။

ဤကျမ်းကြီးကို ပြုစုရခြင်းကြောင့် ရရှိလာသော ဓမ္မဒါန ကုသိုလ်အဖို့ဘာဂ အစုစုတို့ကို ကျေးဇူးရှင်များအားလုံးနှင့်တကွ ၃၁ ဘုံ၌ ကျင်လည်ကြကုန်သော သတ္တဝါအပေါင်းတို့အား အမျှပေးဝေပါသည်။

"စိရံ တိဋ္ဌတု သဒ္ဓမ္မော၊ ဓမ္မေ ဟောန္တု သဂါရဝါ။"

(သူတော်ကောင်းတရားသည် ကြာမြင့်စွာ တည်တံ့ပါစေသတည်း။ သတ္တဝါအပေါင်း တို့သည်လည်း တရားတော်အပေါ်၌ ရိုသေလေးစားမှု ရှိကြပါစေသတည်း။)

“သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တု”

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

(Venerable Dhammasami)

. Peace Studies (Thesis),M.A(Pali)

The Office of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

"စ၀်ဓမ္မသာမိ (ခေါ်) ဘိက္ခုဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလကသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာနှင့် စေတီပုထိုးသုတေသန မှတ်ပုံတင်မှတ်တမ်းများ မှ တစ်ဆင့် သွားတော်မြတ်များကို သမိုင်းကြောင်းခြေရာခံခြင်းဆိုင်ရာ ပညာရပ်တို့တွင် အထူးကျွမ်းကျင်သူ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ရှေးဟောင်းသုတေသနပြဇယားများ၊ ခရီးသွား မှတ်တမ်းများနှင့် ပြတိုက်မော်ကွန်းတိုက်များကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြု၍ သွားတော် မြတ် များကို လေ့လာသင်ယူရန်နှင့် ကြည်ညိုသပ္ပာယ်စွာ ကိုးကွယ်ပူဇော်နိုင်ရန် အတွက် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှုလုပ်ငန်းများကို ပံ့ပိုးဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။"

မေတ္တာရပ်ခံချက် 

(Appeal to Readers / Disclaimer)

“ခမန္တု သာဓဝေါ သဗ္ဗေ၊ ယံ မယာ ပကတံ ခလံ။”

(တပည့်တော်၏ အမှားအယွင်း ချို့ယွင်းချက် တစ်စုံတစ်ရာ ရှိခဲ့ပါလျှင်၊ သူတော်ကောင်း အပေါင်းတို့သည် သည်းခံ ခွင့်လွှတ်တော်မူကြပါကုန်လော့။)

ဤ “ဗုဒ္ဓဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု- ဝိနည်းသိက္ခာ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၊ ဥပဒေနှင့် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှု ပညာရပ်များကို ပေါင်းစပ်ထားသော စံနမူနာ (IRCM)” သုတေသနကျမ်းကြီးကို ဖတ်ရှုလေ့လာကြမည့် ကျေးဇူးရှင် ဆရာတော် သံဃာတော်များ၊ သမိုင်းပညာရှင်များ၊ ဥပဒေပညာရှင်များနှင့် ဓမ္မမိတ်ဆွေ အပေါင်းတို့ထံသို့ အောက်ပါအချက်များကို ရိုသေလေးမြတ်စွာ မေတ္တာရပ်ခံ ပန်ကြားအပ်ပါသည်။

(၁) ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ချို့ယွင်းချက်များအတွက် မေတ္တာရပ်ခံခြင်း

ဤကျမ်းကြီးသည် ထေရဝါဒပိဋကတ်တော်လာ ဝိနည်းသိက္ခာပိုင်းဆိုင်ရာများ၊ နိုင်ငံတကာ ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများ (Archaeological Evidence)၊ ဥပဒေရေးရာ မူဝါဒများနှင့် ခေတ်သစ် အကျပ်အတည်း စီမံခန့်ခွဲမှု (Crisis Management) စသည့် ကွဲပြားခြားနားသော ပညာရပ်နယ်ပယ် (၄) ခုကို ပေါင်းစပ်ရေးသားထားသော ဘက်စုံလွှမ်းခြုံ သုတေသန (Interdisciplinary Research) ဖြစ်ပါသည်။ တပည့်တော်၏ ဉာဏ်ရည်ဉာဏ်သွေး အားနည်းမှု၊ ပရိယတ္တိစာပေ ကျွမ်းကျင်မှု လိုအပ်ချက်များနှင့် အခက်အခဲပေါင်းများစွာ ကြားမှ ရေးသားခဲ့ရခြင်းဖြစ်ရာ— ပါဠိစာလုံးပေါင်း၊ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက် သို့မဟုတ် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အသုံးအနှုန်းများတွင် မှားယွင်းမှု၊ လိုအပ်မှုများ ပါဝင်ခဲ့ပါက တပည့်တော်၏ အပြစ်သာဖြစ်ပါကြောင်း ဝန်ခံလျက်၊ ပညာဝန္တ ဆရာတော်များနှင့် ပညာရှင်အပေါင်းတို့က မေတ္တာရှေ့ထား၍ ပြင်ဆင်ထောက်ပြ လမ်းညွှန်ပေးပါရန် ရိုသေစွာ မေတ္တာရပ်ခံအပ်ပါသည်။

(၂) သုတေသန၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို အထင်အမြင် မလွဲမှားစေရန် မေတ္တာရပ်ခံခြင်း

ဤကျမ်းအတွင်း၌ မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများ၊ နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်ကြီးများမှ (V&A, British Museum) မှတ်တမ်းများကို ထုတ်နုတ်တင်ပြထားခြင်းသည် "ရိုးရာယုံကြည်မှု (Traditional Belief) ကို ဖျက်ဆီးရန် သို့မဟုတ် ပုတ်ခတ်ရန် လုံးဝ (လုံးဝ) မဟုတ်ပါကြောင်း" အလေးအနက် ပန်ကြားအပ်ပါသည်။ ခေတ်သစ်ကမ္ဘာတွင် ဘုရားရှင်၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို သိပ္ပံနည်းကျ စွပ်စွဲတိုက်ခိုက်မှုများ၊ အွန်လိုင်းမီဒီယာများမှ လှောင်ပြောင်ကဲ့ရဲ့မှုများ (Crisis of Faith) မှ ကာကွယ်နိုင်ရန်အတွက် "သဒ္ဒါတရားသက်သက်" ထက် "ပညာဖြင့် ယှဉ်သော အထောက်အထား" ကိုပါ မဖြစ်မနေ အသုံးပြုရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ဤကျမ်းပါ အချက်အလက်များကို အသုံးပြုကာ ရိုးရာယုံကြည်မှုများကို စော်ကားခြင်း၊ ဘာသာရေး အငြင်းပွားမှုများ ဖန်တီးခြင်းမျိုး မပြုလုပ်ကြပါရန် ဟိရိ-ဩတ္တပ္ပ (အရှက်၊ အကြောက်) တရား ရှေ့ထား၍ မေတ္တာရပ်ခံအပ်ပါသည်။

(၃) အနာဂတ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ (Future Custodians) ထံသို့ မေတ္တာရပ်ခံခြင်း

အနာဂတ်ကာလတွင် ဤ “IRCM” စံနမူနာ လမ်းညွှန် (Compass) ကို ဆက်ခံကျင့်သုံးကြမည့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူ အဆက်ဆက်တို့အား လေးနက်စွာ တိုက်တွန်း မေတ္တာရပ်ခံလိုပါသည်။ ဓာတ်တော်မွေတော်မြတ်များကို သင်တို့၏ ကိုယ်ပိုင် အကျိုးစီးပွား၊ လာဘ်လာဘနှင့် ဂုဏ်ပကာသနများအတွက် လုံးဝ (လုံးဝ) အလွဲသုံးစား မပြုကြပါနှင့်။ ဓာတ်တော်များကို ကိုင်တွယ်ရာတွင် "ဝိနည်းသိက္ခာ" ကို အသက်တမျှ စောင့်ထိန်းပါ။ အွန်လိုင်းမီဒီယာများတွင် ကြွားဝါပြသခြင်းထက်၊ အများပြည်သူ သဒ္ဒါတရား တိုးပွားစေရန်နှင့် ယုံကြည်မှု ခိုင်မာစေရန် "မှန်ကန်သော သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု" ဖြင့်သာ ငြိမ်းချမ်းစွာ စောင့်ရှောက်ကြပါရန် အထူး မေတ္တာရပ်ခံအပ်ပါသည်။

နိဂုံးချုပ်အားဖြင့် ဤသုတေသနကျမ်းကြီးကို ဖတ်ရှုလေ့လာကြမည့် သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့သည် အစွန်းနှစ်ပါးကို ရှောင်ရှားလျက်— မျက်ကန်းယုံကြည်မှု (Blind Faith) မှသည် ပညာပါသော သဒ္ဒါတရား (Rational Faith / Samma Ditthi) သို့လည်းကောင်း၊ ခေတ်ဟောင်းအယူအဆ မှသည် စနစ်ကျသော ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှု သို့လည်းကောင်း ကူးပြောင်းနိုင်ကြပြီးလျှင် သာသနာတော်၏ အကျိုးကို အဓွန့်ရှည်စွာ သယ်ပိုးနိုင်ကြပါစေရန် မေတ္တာရပ်ခံ ဆုမွန်ကောင်း တောင်းအပ်ပါသည်။

သုတေသီ

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahāpālaka

BIOGRAPHY AND PUBLICATION RECORDS 2

Copyright © 2026 by Venerable Dhammasami (Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahāpālaka) 4

ဥယျောဇဉ် (ကျမ်းဦးအမှာစာ) 5

ကျမ်းပြုသူ၏ အမှာစာ (Author's Preface) 11

ကျေးဇူးတင်လွှာ (ACKNOWLEDGEMENTS) 17

(Appeal to Readers / Disclaimer) 21

1.1 Background and Rationale of the Study 33

1.2 Statement of the Problem 38

1.3 Research Questions 43

1.3.1 Main Research Question 43

How can an integrated training model be developed for Buddhist relic custodians? 43

1.3.2 Sub-Research Questions 44

(1) What challenges are revealed in existing custodianship practices (based on case studies)? 44

(2) What knowledge gaps exist among custodians? 44

(3) How can Vinaya, archaeology, law, and management be integrated? 44

(4) What model can ensure sustainable and ethical custodianship? 44

1.4 Objectives of the Research 44

1.4.1 General Objective 46

To develop an integrated capacity-building model for Buddhist relic custodians. 46

1.4.2 Specific Objectives 46

(1) To analyze the existing challenges and mismanagement problems in relic custodianship based on empirical case studies. 46

(2) To identify the interdisciplinary knowledge and training gaps among current relic custodians. 46

(3) To construct an interdisciplinary framework that integrates Vinaya discipline, archaeological preservation, legal awareness, and crisis management. 46

(4) To propose a practical capacity-building training model and certification system for sustainable and ethical custodianship. 47

1.5 Scope of the Study 47

1.6 Significance of the Study 50

1.7 Conceptual Framework 54

1.8 Definition of Key Terms 58

1.9 Research Methodology (Overview) 67

1.10 Organization of the Study 69

2.1 Introduction 72

2.2 Vinaya Discipline and Relic Custodianship 74

2.2.1 Concept of Dhātu (Relics) 74

2.2.2 Vinaya Regulations Relevant to Custodianship 76

2.2.2.1 The Application of Specific Sikkhāpadas in Relic Management" 78

2.2.3 Limitations of Traditional Vinaya-only Approach 81

2.3 Archaeology and Heritage Conservation 82

2.3.1 Principles of Archaeological Practice 83

2.3.2 Conservation Science 84

2.3.3 Relevance to Relic Custodians 88

2.4 Legal Framework of Cultural Heritage 89

2.4.1 National Heritage Laws 90

2.4.2 International Conventions 92

2.4.3 Legal Risks in Custodianship 94

2.5 Management and Crisis Communication 97

2.5.1 Organizational Management Principles 97

2.5.2 Crisis Communication Theory 100

2.5.3 Application to Religious Context 102

2.6 Interdisciplinary Integration 104

2.6.1 Need for Integrated Approach 104

2.6.2 Existing Models and Their Limitations 106

2.6.3 Gap Analysis 109

2.7 Review of Previous Studies 110

2.7.2 Heritage Studies 111

2.7.3 Governance Studies 112

2.7.4 Critical Evaluation 113

2.8 Theoretical Framework 115

2.8.1 Integrated Custodianship Theory 116

2.8.2 System Model 118

2.8.3 Explanation of the System Mechanism 120

2.9 Research Gap 123

2.10 Summary of the Chapter 125

3.1 Introduction 127

3.2 Research Design 128

3.3 Research Approach 131

3.3.1 Case Study Analysis (CORE METHOD) 131

3.3.2 Comparative Analysis 134

3.3.3 Policy Analysis 136

3.4 Data Sources 139

3.4.1 Primary Data (CORE EMPIRICAL SOURCES) 140

3.4.2 Secondary Data 142

3.5 Data Collection Strategy 144

3.5.1 Data Compilation (အချက်အလက်များကို စနစ်တကျ စုစည်းခြင်း) 144

(က) အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို အမျိုးအစားခွဲခြား စုစည်းခြင်း (Case Categorization): 144

(ခ) စာရွက်စာတမ်းများကို စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းထားသိုခြင်း (Document Organization): 145

3.5.2 Data Selection Criteria (အချက်အလက် ရွေးချယ်ခြင်းဆိုင်ရာ စံသတ်မှတ်ချက် များ) 145

(၁) ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု လုပ်ငန်းစဉ်နှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်မှုရှိခြင်း (Relevance to Custodianship): 145

(၂) အချက်အလက် ပြည့်စုံမှုရှိခြင်း (Completeness): 146

(၃) ခိုင်လုံမှုနှင့် ယုံကြည်စိတ်ချရမှုရှိခြင်း (Reliability): 146

3.6 Data Analysis Methods 147

3.6.1 Thematic Analysis (အကြောင်းအရာအလိုက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း နည်း စနစ်) 147

အဆင့် (၂) - ကုဒ်များကို အုပ်စုဖွဲ့ စုစည်းခြင်း (Grouping Phase): 149

အဆင့် (၃) - ပင်မအကြောင်းအရာများ ဖော်ထုတ်ခြင်း (Theme Identification & Model Derivation): 149

3.6.2 Pattern Extraction (ထပ်တလဲလဲဖြစ်ပေါ်နေသော ပုံစံများကို ထုတ်နုတ် ခြင်း) 150

(၁) ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော အကျပ်အတည်းများကို ဖော်ထုတ်ခြင်း (Extraction of Recurring Problems): 150

(၂) ထပ်တလဲလဲ တွေ့ရှိရသော အောင်မြင်သည့် ဖြေရှင်းနည်းများကို ဖော်ထုတ်ခြင်း (Extraction of Recurring Solutions): 151

စံနမူနာအဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းခြင်း ယန္တရား (The Translation Mechanism): 151

3.6.3 Comparative Mapping (Failed vs Successful Custodianship) 152

အဆင့် (၁) - ရလဒ်ကွဲပြားမှုဆိုင်ရာ ဇယားတည်ဆောက်ခြင်း (Differential Outcome Matrix): 152

အဆင့် (၂) - အောင်မြင်မှုအတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော အကြောင်းတရားများကို ခွဲထုတ်ခြင်း (Isolating Critical Success Factors): 153

အဆင့် (၃) - စံနမူနာ၏ မဏ္ဍိုင်များအဖြစ် တိုက်ရိုက်ပုံဖော်ခြင်း (Direct Mapping to IRCM Dimensions): 153

3.6.4 Model Construction (စံနမူနာအား အချောသတ် တည်ဆောက်ခြင်း) 154

ပထမရလဒ် - စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု လေ့ကျင့်ရေး သင်ရိုးစံနမူနာ (The Training Model): 155

ဒုတိယရလဒ် - အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်မှုယန္တရား (The Governance System): 155

ရလဒ်နှစ်ခု၏ ပေါင်းစပ်ယန္တရား (Synergy of the Outputs): 156

3.7 Analytical Framework (ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ မူဘောင် ယန္တရား) 156

3.7.1 Structure of the Framework (မူဘောင်၏ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ) 157

(၁) Case Data (မြေပြင်အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) အချက်အလက်များ): 157

(၂) Coding (သင်္ကေတ သတ်မှတ်ခြင်း): 157

(၃) Themes (ပင်မအကြောင်းအရာများ): 157

(၄) Patterns (ထပ်တလဲလဲဖြစ်ပေါ်နေသော ပုံစံများ): 157

(၅) Model Elements (စံနမူနာ၏ အစိတ်အပိုင်းများ): 157

3.7.2 Explanation of the Transformation (အသွင်ကူးပြောင်းမှု ယုတ္တိဗေဒကို ရှင်းလင်းချက်) 158

ပထမအသွင်ကူးပြောင်းမှု- အချက်အလက်စိမ်းများမှသည် စနစ်ကျသော ဉာဏ်ပညာ အမြင်သို့ (Raw Data to Structured Insight): 158

ဒုတိယအသွင်ကူးပြောင်းမှု- ဉာဏ်ပညာအမြင်မှသည် လက်တွေ့အသုံးချ မူဘောင်သို့ (Insight to Framework): 159

3.8 Validation and Reliability (သုတေသန၏ မှန်ကန်ခိုင်မာမှုနှင့် ယုံကြည် စိတ်ချရမှု) 159

ပထမယန္တရား - တြိဂံပုံစံ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း (Triangulation of Case, Policy, and Literature): 160

ဒုတိယယန္တရား - အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)အချင်းချင်း တိုက်ဆိုင်အတည်ပြုခြင်း (Cross-Case Verification): 160

တတိယယန္တရား - ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော ပုံစံများကို အတည်ပြုခြင်း (Pattern Repetition Validation): 161

စတုတ္ထယန္တရား - အတွင်းပိုင်း ညီညွတ်မှုရှိမရှိ စစ်ဆေးခြင်း (Consistency Check): 161

3.9 Ethical Considerations (သုတေသန ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ ထည့်သွင်း စဉ်းစားချက်များ) 162

ပထမမဏ္ဍိုင် - သုတေသနဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ် (Research Ethics): 162

ဒုတိယမဏ္ဍိုင် - ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အကဲဆတ်မှုကို လေးစားလိုက်နာခြင်း (Religious Sensitivity): 163

တတိယမဏ္ဍိုင် - ဥပဒေလိုက်နာမှုနှင့် လျှို့ဝှက်ထိန်းသိမ်းမှု (Legal Compliance and Confidentiality): 163

3.10 Scope and Limitations (သုတေသန၏ နယ်ပယ်နှင့် ကန့်သတ်ချက်များ) 164

ပထမပိုင်း - သုတေသန၏ လွှမ်းခြုံမှုနယ်ပယ် (Scope of the Study): 164

(၁) Custodianship Practices (ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု လုပ်ငန်းစဉ်များ): 164

(၂) Selected Case Dataset (ရွေးချယ်ထားသော အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) အချက်အလက်စု): 165

ဒုတိယပိုင်း - သုတေသန၏ ကန့်သတ်ချက်များ (Limitations of the Study): 165

(၁) အချက်အလက်များ၏ လျှို့ဝှက်အကဲဆတ်မှုအပေါ် မှီခိုနေရခြင်း (Dependent on Available Case Data with Extreme Confidentiality): 165

(၂) လက်တွေ့ စမ်းသပ်အတည်ပြုနိုင်မှု မရှိသေးခြင်း (No Experimental Validation): 166

3.11 Summary of the Chapter 167

4.1 Introduction to Chapter IV 169

4.2 Structure of Empirical Dataset (မြေပြင်အချက်အလက်စုများ၏ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ) 170

4.2.1 Case Dataset Overview (အမှုအခင်း အချက်အလက်စုများ၏ အကျဉ်း ချုပ်) 171

(၁) ပြတိုက်မှတ်တမ်းများ (Museum Records): 171

(၂) မှတ်ပုံတင်ဖိုင်များနှင့် ဥပဒေရေးရာစာရွက်စာတမ်းများ (Registration Files): 171

4.2.2 Case Classification System (အမှုအခင်းများကို အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း စနစ်) 171

Type A: Mismanagement cases (စီမံခန့်ခွဲမှု လွဲချော်သော အမှုအခင်းများ) 172

Type B: Legal conflict cases (ဥပဒေရေးရာ အငြင်းပွားသော အမှုအခင်းများ) 172

Type C: Ethical/Vinaya issues (ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် ဝိနည်းဆိုင်ရာ ပြဿနာများ) 172

Type D: Crisis of faith cases (ယုံကြည်မှု ပြိုကွဲစေသော အမှုအခင်းများ) 172

Type E: Successful cases (အောင်မြင်သော အမှုအခင်းများ) 173

4.3 Coding and Thematic Analysis (သင်္ကေတသတ်မှတ်ခြင်းနှင့် အကြောင်း အရာအလိုက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း) 174

4.3.1 Coding Framework Application (သင်္ကေတသတ်မှတ်ခြင်းဆိုင်ရာ မူဘောင်ကို လက်တွေ့အသုံးချခြင်း) 174

Table 4.1 Application of Coding Framework on Empirical Data 176

ဇယား (၄.၁) - မြေပြင်အမှုအခင်းများအပေါ် သင်္ကေတသတ်မှတ်ခြင်း မူဘောင် လက်တွေ့အသုံးချမှု သာဓက (Application of Coding Framework on Empirical Data) 176

4.3.2 Theme Formation (ပင်မအကြောင်းအရာများအဖြစ် အသွင်ပြောင်း ဖွဲ့စည်းခြင်း) 177

အဆင့် (၁) - သင်္ကေတများမှသည် ပင်မအကြောင်းအရာများသို့ ကူးပြောင်းခြင်း (From Codes to Themes): 178

Theme 1: MGT ကုဒ်များမှသည် 178

Theme 2: LEG ကုဒ်များမှသည် 179

Theme 3: ETH ကုဒ်များမှသည် 179

Theme 4: COM ကုဒ်များမှသည် 179

အဆင့် (၂) - ပင်မအကြောင်းအရာများမှသည် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ အစုအဖွဲ့များသို့ (From Themes to Analytical Clusters): 179

4.4 Analysis of Custodianship Failures (ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ ကျရှုံးမှုများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း) 180

4.4.1 Operational Mismanagement (စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ လွဲချော်မှုများ) 180

Representative Cases (ကိုယ်စားပြု အမှုအခင်း သာဓကများ): 180

Recurring Patterns (ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော ပုံစံများ): 181

Interpretation for IRCM (စံနမူနာအတွက် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်): 181

4.4.2 Legal and Institutional Conflicts (ဥပဒေရေးရာနှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများ) 182

Representative Cases (ကိုယ်စားပြု အမှုအခင်း သာဓကများ): 182

Case #45 (The Ownership Deadlock): 182

Case #72 (The Unauthorized Export): 182

Recurring Patterns (ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော ပုံစံများ): 182

Interpretation for IRCM (စံနမူနာအတွက် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်): 183

4.4.3 Ethical / Vinaya Violations (ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် ဝိနည်းဆိုင်ရာ ဖောက်ဖျက်မှုများ) 183

Representative Cases (ကိုယ်စားပြု အမှုအခင်း သာဓကများ): 183

Case #61 (The Commercialization Scandal): 183

Case #82 (The Disrespectful Handling): 183

Recurring Patterns (ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော ပုံစံများ): 184

Interpretation for IRCM (စံနမူနာအတွက် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်): 184

4.4.4 Crisis of Faith Cases (ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းများ) 184

Representative Cases (ကိုယ်စားပြု အမှုအခင်း သာဓကများ): 184

Recurring Patterns (ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော ပုံစံများ): 185

Interpretation for IRCM (စံနမူနာအတွက် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်): 185

4.5 Identification of Knowledge Gaps (သိရှိနားလည်မှုဆိုင်ရာ ကွာဟချက်များကို ဖော်ထုတ်ခြင်း) 186

(၁) ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် ဝိနည်းဆိုင်ရာ ကွာဟချက် (Ethical Gap): 187

(၂) နည်းပညာနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ကွာဟချက် (Technical Gap): 187

(၃) ဥပဒေရေးရာဆိုင်ရာ ကွာဟချက် (Legal Gap): 187

(၄) ဆက်သွယ်ရေးနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ ကွာဟချက် (Communication Gap): 187

(၅) ပညာရပ်ဆိုင်ရာ သုတေသနနှင့် အထောက်အထားအခြေပြုမှု ကွာဟချက် (Scientific & Empirical Research Gap): 188

4.6 Cross-Case Pattern Analysis (အမှုအခင်းအချင်းချင်း တိုက်ဆိုင်စစ် ဆေး ၍ ပုံစံဖော်ထုတ်ခြင်း) 188

4.6.1 Recurring Failure Patterns (ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော ကျရှုံးမှုပုံစံများ) 189

(၁) လေ့ကျင့်မှု ကင်းမဲ့ခြင်း (Lack of Training): 189

(၂) စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက် (Lack of System): 189

(၃) လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတည်းအပေါ် မှီခိုနေရခြင်း (Individual Dependency): 189

(၄) သဒ္ဒါတရားကိုသာ ရှေ့တန်းတင်ပြီး ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အချက်အလက် (Empirical Data) ဖြင့် ချေပနိုင်စွမ်း မရှိခြင်း 189

4.6.2 Recurring Success Patterns (ထပ်တလဲလဲ တွေ့ရှိရသော အောင်မြင်မှုပုံစံများ) 190

(၁) အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ထိန်းချုပ်မှု (Institutional Control): 190

(၂) ရှင်းလင်းသော လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ (Clear Procedures): 190

(၃) လေ့ကျင့်ထားသော ထိန်းသိမ်းသူများ (Trained Custodians): 190

(၄) သုတေသနကျမ်းများခိုင်မာမူရှိအောင် ရေးသားပြုစုနိုင်သူများ 190

4.7 Model Construction Process (စံနမူနာ တည်ဆောက်မှု လုပ်ငန်းစဉ်) 191

4.7.1 From Data to Model (အချက်အလက်မှသည် စံနမူနာဆီသို့) 192

4.7.2 Derivation Logic (စံနမူနာ ထွက်ပေါ်လာမှု ယုတ္တိဗေဒ) 192

4.8 Model Construction Process (စံနမူနာ တည်ဆောက်မှု လုပ်ငန်းစဉ်) 193

4.8.1 From Data to Model: The Transformation Mechanism (အချက်အလက်မှသည် စံနမူနာဆီသို့ အသွင်ပြောင်းလဲမှု ယန္တရား) 193

4.8.2 Derivation Logic: Why Interdisciplinary Pillars are Mandatory? (စံနမူနာ၏ မဏ္ဍိုင်များ ထွက်ပေါ်လာမှု ယုတ္တိဗေဒ) 194

4.9 Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) 196

4.9.1 Model Components (စံနမူနာ၏ အစိတ်အပိုင်းများ) 196

၁။ Vinaya Discipline (ဝိနည်းနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရား မဏ္ဍိုင်): 196

၂။ Archaeological Knowledge (ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် နည်းပညာမဏ္ဍိုင်): 196

၃။ Legal Awareness (ဥပဒေရေးရာနှင့် လိုက်နာမှုမဏ္ဍိုင်): 196

၄။ Management, Research & Communication (စီမံခန့်ခွဲမှု၊ သုတေသနနှင့် ဆက်သွယ်ရေးမဏ္ဍိုင်): 197

4.9.2 Functional Integration (လုပ်ငန်းဆောင်တာများ ပေါင်းစပ်လည်ပတ်ပုံ) 197

Vinaya + Law: 197

Archaeology + Research: 197

4.9.3 System Outcome (စနစ်၏ ရလဒ်များ) 197

၁။ Competent Custodians (စွမ်းရည်ပြည့်ဝသော ထိန်းသိမ်းသူများ): 198

၂။ Sustainable Management (ရေရှည်တည်တံ့သော စီမံခန့်ခွဲမှုစနစ်): 198

4.10 Training Framework Development (လေ့ကျင့်ရေးမူဘောင် ဖော်ထုတ်ခြင်း) 199

၁။ Basic Level (အခြေခံအဆင့် - Foundational Competency): 199

၂။ Intermediate Level (အလယ်အလတ်အဆင့် - Procedural Competency): 199

၃။ Advanced Level (အဆင့်မြင့်အဆင့် - Strategic Competency): 199

4.10.2 Curriculum Mapping (သင်ရိုးညွှန်းတမ်း ချိတ်ဆက်ပုံဖော်ခြင်း) 200

4.11 Governance and Policy Implications (အုပ်ချုပ်မှုနှင့် မူဝါဒဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ) 201

4.11.1 Institutional Framework (အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ မူဘောင်) 201

၁။ Authority and Decision-Making (လုပ်ပိုင်ခွင့်နှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်မှု): 201

၂။ Oversight and Monitoring (ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲမှုနှင့် စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးမှု): 202

4.11.2 Policy Mechanisms (မူဝါဒဆိုင်ရာ ယန္တရားများ) 202

4.12 Crisis Prevention Mechanism (အကျပ်အတည်း ကြိုတင်ကာကွယ် ရေး ယန္တရား) 203

4.12.1 Standard Communication Protocol (စံချိန်မီ ဆက်သွယ်ရေး လုပ်ထုံးလုပ်နည်း) 203

Designated Spokesperson: 203

Standardized Messaging: 203

4.12.2 Transparency and Information Disclosure (ပွင့်လင်းမြင်သာမှုနှင့် သတင်းထုတ်ပြန်မှု) 204

Public Access to Provenance Data: 204

Media Engagement Strategy: 204

4.12.3 Rapid Response and Verification System (မြန်ဆန်သော တုံ့ပြန်မှုနှင့် အတည်ပြုရေးစနစ်) 204

Fact-Checking Unit: 204

Interdisciplinary Committee: 205

4.13 Model Validation (စံနမူနာအား အတည်ပြုစစ်ဆေးခြင်း) 205

4.13.1 Empirical Validation: Pattern Repetition (လက်တွေ့အထောက်အထားအရ အတည်ပြုခြင်း) 205

4.13.2 Logical Validation: Theoretical Alignment (ယုတ္တိဗေဒနှင့် သီအိုရီအရ အတည်ပြုခြင်း) 206

4.14 Chapter Summary (အခန်းချုပ်) 207

5.1 Introduction (နိဒါန်း) 208

5.2 Summary of Key Findings (အဓိက တွေ့ရှိချက်များကို အနှစ်ချုပ်ခြင်း) 209

5.2.1 Challenges in Existing Custodianship (လက်ရှိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်တွင် ရင်ဆိုင်နေရသော စိန်ခေါ်မှုများ) 210

(က) စီမံခန့်ခွဲမှု လွဲချော်ခြင်းများ (Mismanagement): 210

(ခ) ဥပဒေရေးရာ အငြင်းပွားမှုများ (Legal Disputes): 210

(ဂ) စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းထားမှု ကင်းမဲ့ခြင်း (Lack of System): 210

5.2.2 Knowledge and Training Gaps (သိရှိနားလည်မှုနှင့် လေ့ကျင့်သင်ကြားမှုဆိုင်ရာ ကွာဟချက်များ) 211

(က) ဝိနည်းတော် နားလည်မှု လွဲမှားခြင်း (Vinaya Misunderstanding): 211

(ခ) ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အသိပညာ ကင်းမဲ့ခြင်း (Lack of Archaeological Knowledge): 212

(ဂ) ဥပဒေရေးရာ နားမလည်မှု (Legal Ignorance): 212

(ဃ) ဆက်သွယ်ရေးနှင့် သုတေသန ပျက်ကွက်မှု (Communication Failure): 212

5.2.3 Need for Interdisciplinary Integration (ဘာသာရပ်ပေါင်းစုံ ပေါင်းစပ်ရန် လိုအပ်ချက်) 212

5.2.4 Emergence of IRCM Model (ပေါင်းစပ်ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု စံနမူနာ ပေါ်ထွက်လာခြင်း) 213

(၁) Integrated Custodianship Model (ပေါင်းစပ်စံနမူနာ): 213

(၂) Training Framework (လေ့ကျင့်ရေးမူဘောင်): 213

(၃) Governance System (အုပ်ချုပ်မှုယန္တရား): 213

5.3 Discussion of Research Results (သုတေသနရလဒ်များအား ဆွေးနွေးသုံးသပ်ခြင်း) 214

5.3.1 Custodianship as a Systemic Problem (ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုအား စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာတစ်ရပ်အဖြစ် သုံးသပ်ခြင်း) 214

5.3.2 Role of Knowledge Deficiency (အသိပညာပိုင်းဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက်၏ အခန်းကဏ္ဍ) 215

5.3.3 Crisis as Communication Failure (အကျပ်အတည်းများအား ဆက်သွယ်ရေး ပျက်ကွက်မှုအဖြစ် သုံးသပ်ခြင်း) 216

5.3.4 Justification of Integrated Model (ပေါင်းစပ်စံနမူနာ၏ ခိုင်မာမှုကို ထောက်ခံတင်ပြခြင်း - VERY IMPORTANT) 217

5.4 Conclusion (နိဂုံးချုပ်) 218

5.5 Practical Recommendations (လက်တွေ့အသုံးချနိုင်သော အကြံပြုချက်များ) 219

5.5.1 For Religious Institutions (ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများအတွက် အကြံပြုချက်များ) 220

(က) ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ လေ့ကျင့်ရေးစနစ် တည်ထောင်ခြင်း (Establish Custodianship Training): 220

(ခ) လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ စံက်သတ်မှတ်ခြင်း (Standardize Practices): 220

5.5.2 For Government and Policy Makers (အစိုးရနှင့် မူဝါဒချမှတ်သူများအတွက် အကြံပြုချက်များ) 220

(က) ဥပဒေရေးရာ မူဘောင်များ ခိုင်မာစေခြင်း (Legal Framework Strengthening): 221

(ခ) အမွေအနှစ် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရေး မူဝါဒ (Heritage Protection Policy): 221

5.5.3 For Relic Custodians (ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူ လူပုဂ္ဂိုလ်များအတွက် အကြံပြုချက်များ) 221

(က) စဉ်ဆက်မပြတ် လေ့ကျင့်သင်ကြားခြင်း (Continuous Training): 221

(ခ) ဘာသာရပ်ပေါင်းစုံ လေ့လာဆည်းပူးခြင်း (Interdisciplinary Learning): 221

5.5.4 For the Academic Sector (ပညာရေးနှင့် သုတေသနနယ်ပယ်အတွက် အကြံပြုချက်များ) 222

(က) သင်ရိုးညွှန်းတမ်းများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စေခြင်း (Curriculum Development): 222

(ခ) သုတေသနနယ်ပယ် ချဲ့ထွင်ခြင်း (Research Expansion): 222

5.6 Proposed Training and Certification System (အဆိုပြုထားသော လေ့ကျင့်ရေးနှင့် အသိအမှတ်ပြု လက်မှတ်ချီးမြှင့်ခြင်း စနစ်) 222

5.6.1 Structure of Training Program (လေ့ကျင့်ရေး အစီအစဉ်၏ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ) 223

(၁) Basic Level (အခြေခံအဆင့် -သာမန်ထိန်းသိမ်းသူများနှင့် လုပ်အားပေးများအတွက်): 223

(၂) Intermediate Level (အလယ်အလတ်အဆင့် - စီမံခန့်ခွဲသူများနှင့် ဂေါပကအဖွဲ့ဝင်များအတွက်): 223

(၃) Advanced Level (အဆင့်မြင့်အဆင့် - အဖွဲ့အစည်းခေါင်းဆောင်များနှင့် ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူများအတွက်): 224

5.6.2 Certification System (အသိအမှတ်ပြု လက်မှတ်ချီးမြှင့်ခြင်း စနစ်) 224

5.7 Policy and Institutional Implications (မူဝါဒနှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ) 225

5.7.1 Governance Reform (အုပ်ချုပ်မှုယန္တရား ပြုပြင်ပြောင်းလဲခြင်း) 225

(က) Institutional Oversight (အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲမှု): 226

(ခ) Accountability System (တာဝန်ခံမှု စနစ်): 226

5.7.2 Legal Integration (ဥပဒေရေးရာ ပေါင်းစပ်အသက်သွင်းခြင်း) 226

(က) Compliance Mechanisms (လိုက်နာကျင့်သုံးမှု ယန္တရားများ): 226

(ခ) Protection System (အကာအကွယ်ပေးရေး စနစ်): 227

5.8 Crisis Management Implications (အကျပ်အတည်း စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ) 227

5.8.1 Establishment of Communication Protocol (စံချိန်မီ ဆက်သွယ်ရေး လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ ပြဋ္ဌာန်းခြင်း) 228

(က) တရားဝင် ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ခန့်အပ်ခြင်း (Designated Spokesperson): 228

(ခ) နှုတ်ဆိတ်နေခြင်း ဗျူဟာကို စွန့်လွှတ်ခြင်း (Abandoning the Silence Strategy): 228

5.8.2 Implementation of Transparency System (ပွင့်လင်းမြင်သာမှု စနစ်ကို အကောင်အထည်ဖော်ခြင်း) 228

(က) ကြိုတင် သတင်းအချက်အလက် ထုတ်ပြန်ခြင်း (Proactive Disclosure): 228

(ခ) အချက်အလက်အခြေပြု ရှင်းလင်းခြင်း (Evidence-based Transparency): 229

5.8.3 Formation of a Rapid Crisis Response Unit (အမြန်တုံ့ပြန်ရေး အထူးအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း) 229

(က) ဘာသာရပ်ပေါင်းစုံ ပါဝင်သော အဖွဲ့ (Interdisciplinary Team): 229

(ခ) မြန်ဆန်သော ချေပမှု ယန္တရား (Fact-Checking and Rebuttal Mechanism): 229

5.9 Limitations of the Study (သုတေသန၏ ကန့်သတ်ချက်များ) 230

(၁) ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှုအပေါ် အခြေခံရခြင်း၏ ကန့်သတ်ချက် (Case-Based Limitation): 230

(၂) အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ ချဉ်းကပ်မှု၏ ကန့်သတ်ချက် (Qualitative Approach Limitation): 230

(၃) လက်တွေ့စမ်းသပ်မှု မပြုလုပ်နိုင်သော ကန့်သတ်ချက် (Non-Experimental Limitation): 231

5.10 Recommendations for Future Research (အနာဂတ်သုတေသနအတွက် လမ်းညွှန်ချက်များ) 231

5.10.1 Empirical Model Testing (စံနမူနာအား လက်တွေ့မြေပြင်တွင် စမ်းသပ်သုတေသနပြုခြင်း) 232

(က) အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စမ်းသပ်ခြင်း: 232

(ခ) အကျိုးသက်ရောက်မှု တိုင်းတာခြင်း: 232

5.10.2 Cross-Cultural Custodianship (ယဉ်ကျေးမှုဖြတ်ကျော် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ သုတေသန) 232

(က) နိုင်ငံတကာ နှိုင်းယှဉ်သုတေသန: 232

(ခ) မော်ဒယ်၏ အလိုက်သင့်ပြောင်းလဲနိုင်စွမ်း: 233

5.10.3 Digital Preservation and Technological Integration (ဒစ်ဂျစ်တယ်နည်းပညာဖြင့် ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် နည်းပညာပေါင်းစပ်ခြင်း) 233

(က) ခေတ်သစ် မှတ်တမ်းတင်စနစ်များ: 233

(ခ) ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းချုပ်မှု ယန္တရား: 233

5.11 Final Concluding Remarks (နောက်ဆုံးပိတ် နိဂုံးစကား) 233

၁။ ကျမ်းပြီးဆုတောင်း 235

၂။ ဝန်ခံကန်တော့လွှာ (နှင့် သုတေသီ၏ မှတ်တမ်း) 235

၃။ Special Disclaimer & Ethical Warning 238

၄။ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ လေးနက်ခက်ခဲနေခြင်း။ 239

Books by the Author (ကျမ်းပြုဆရာတော်၏ အခြားသော ဓမ္မဒါနကျမ်းစာများ) 242

CHAPTER I

INTRODUCTION

 Title of the Research

Integrated Relic Custodianship Model (IRCM): Capacity Building for Buddhist Relic Custodians Combining Vinaya Discipline, Archaeology, Law, and Modern Management.

ဗုဒ္ဓဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု- ဝိနည်း သိက္ခာ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၊ ဥပဒေနှင့် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှု ပညာရပ်များကို ပေါင်းစပ်ထားသော စံနမူနာ

1.1 Background and Rationale of the Study

ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာနယ်ပယ်တွင် ဗုဒ္ဓ၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ထိန်းသိမ်း စောင့်ရှောက်ခြင်း (Relic Custodianship) သည် အလွန်အရေးပါသော သာသနာရေး တာဝန်တစ်ရပ်အဖြစ် အခြေခံအုတ်မြစ် တည်ဆောက်ထားသည်။ ဓာတ်တော်များသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သက်တော်ထင်ရှားရှိနေမှုကို ကိုယ်စားပြုသောကြောင့် ထိန်းသိမ်း သူများ (Custodians) သည် ဝိနည်းသိက္ခာနှင့်အညီ ရိုသေလေးမြတ်စွာ ကိုင်တွယ်ရမည် ဟူသော အစဉ်အလာရှိသည်။ ပိဋကတ်တော်လာ ဒီဃနိကာယ်၊ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်တော်၌ ဓာတ်တော်များကို မည်သို့ရိုသေစွာ ခွဲဝေပူဇော်ရမည်ဟူသော သမိုင်းဝင် မှတ်တမ်းများကို အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကျေးဇူးတော်ရှင် မဟာစည်ဆရာတော်ဘုရားကြီးကလည်း ဓာတ်တော်ပူဇော်ခြင်း၏ ကုသိုလ်အကျိုး ကျေးဇူးများ နှင့် ထိန်းသိမ်းသူများ အလေးအနက်ထားရမည့် ကိုယ်ကျင့်တရားပိုင်း ဆိုင်ရာများကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ဤရိုးရာအစဉ်အလာအရ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်း သူများ၏ မူလတာဝန်မှာ ဝိနည်းသိက္ခာ (Vinaya discipline) ကို အခြေခံ၍ သာသနာရေး ဆိုင်ရာ ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှု (Sacred integrity) ကို အသက်တမျှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန် ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။

ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ အစဉ်အလာအရ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့် ရှောက်ခြင်း (Traditional custodianship) သည် ဝိနည်းသိက္ခာကို အခြေခံထားသော အမြင့်မြတ်ဆုံး သာသနာရေးတာဝန်တစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ ပါဠိပိဋကတ်တော်လာ အဆုံးအမများနှင့် အစဉ်အလာအရ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ (Custodians) ၏ မူလတာဝန်မှာ ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှုနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရားစောင့်ထိန်းမှုအပေါ်တွင်သာ အဓိက ရပ်တည်ခဲ့သည်။ သို့သော် ခေတ်သစ်ကာလသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ရိုးရာဝိနည်း အခြေခံ ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်သက်သက်ဖြင့် ဓာတ်တော်များကို ပြည့်စုံစွာ စောင့်ရှောက်နိုင်စွမ်း မရှိတော့ဘဲ၊ ဥပဒေရေးရာ၊ သိပ္ပံနည်းကျ ထိန်းသိမ်းမှုနှင့် သတင်းမီဒီယာပိုင်းဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုအသစ်များ (Modern challenges) ဖြင့် ပြင်းထန်စွာ ရင်ဆိုင်လာရသည်။ နိုင်ငံတကာ ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင် Gregory Schopen က ဘာသာရေး အမွေအနှစ်များကို စောင့်ရှောက်ရာတွင် ယုံကြည်မှုသက်သက်ဖြင့် ကိုင်တွယ်ခြင်းထက် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ထိန်းသိမ်းမှုသိပ္ပံ (Conservation science) နှင့် ဥပဒေစံနှုန်းများကို ပေါင်းစပ်မှသာ ရေရှည်တည်တံ့နိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်း ထောက်ပြထားသည်။

"In the context of the Integrated Relic Custodianship Model (IRCM), the Vinaya discipline is not treated merely as an abstract ethical or philosophical system, but as a rigid, operational framework guiding the proper handling, preservation, and institutional management of sacred relics. သုတေသန၏ IRCM စံနမူနာတွင် ဝိနည်းသိက္ခာကို စိတ်ကူးယဉ်ကျင့်ဝတ် သို့မဟုတ် ယုံကြည်မှုသက်သက်အဖြစ် မသတ်မှတ်ဘဲ၊ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို စနစ်တကျ ကိုင်တွယ်ခြင်း၊ ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲခြင်းတို့အတွက် လက်တွေ့ကျသော လုပ်ငန်းစဉ်မူဘောင် (Operational framework) အဖြစ် အသုံးပြုထားပါသည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ်ဥပဒေ (Modern Law) နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ (Archaeology) တို့ကို အသုံးမပြုမီ၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ၏ ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် လုပ်ပိုင်ခွင့် ဘောင်ကို တိကျသော ဝိနည်းပညတ်ချက် (Specific Sikkhāpadas) များဖြင့် ကြိုတင်ကန့်သတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

  သို့သော် ခေတ်သစ်ကာလသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ရိုးရာဝိနည်းအခြေခံ ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်သက်သက်ဖြင့် ဓာတ်တော်များကို ပြည့်စုံစွာ စောင့်ရှောက်ရန် မလုံလောက် တော့သည့် ပြဿနာများနှင့် စိန်ခေါ်မှုများ (Modern challenges) ပေါ်ပေါက်လာသည်။ သမိုင်းဝင်ဓာတ်တော်များကို ကိုင်တွယ်ရာတွင် သဒ္ဒါတရားအပြင် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ မပျက်စီးစေရေးအတွက် သိပ္ပံနည်းကျ ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းမှုပညာ (Conservation science) ကို မဖြစ်မနေ ထည့်သွင်းစဉ်းစားရန် လိုအပ်လာသည်။ နိုင်ငံတကာ ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင် Gregory Schopen ၏ လေ့လာချက်များအရ သမိုင်းဝင် ဘာသာရေးရုပ်ဝတ္ထုများသည် အပူချိန်၊ ရာသီဥတုနှင့် စနစ်တကျ ကိုင်တွယ်ထိန်းသိမ်းနိုင်စွမ်းမရှိမှုတို့ကြောင့် အလွယ်တကူ ပျက်စီးယိုယွင်းနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြထားသည်။ ထို့အပြင် Hswagata မှ စုဆောင်းကောက်ယူထားသော ဓာတ်တော် ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ Case Studies မှတ်တမ်းများအရ အချို့သောအဖွဲ့အစည်းများတွင် ခေတ်သစ်ပြတိုက်ပညာနှင့် ဓာတ်ခွဲထိန်းသိမ်းမှု နားလည်မှုအားနည်းခြင်းကြောင့် ဓာတ် တော်များ ထိခိုက်ရသည့် စီမံခန့်ခွဲမှုလွဲချော်မှု (Mismanagement) များကို တိကျစွာ တွေ့ရှိရသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှုနှင့် ရေရှည်တည်တံ့မှုကို ကာကွယ် ရန် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အသိပညာများကို ထိန်းသိမ်းသူများထံ မိတ်ဆက် လေ့ကျင့်ပေးရန် အလွန်လိုအပ်လျက်ရှိသည်။

ခေတ်သစ်စိန်ခေါ်မှုများကို ရင်ပေါင်တန်းနိုင်စွမ်း မရှိခြင်းကြောင့် လက်တွေ့ မြေပြင်တွင် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှု ကျရှုံးခြင်းများ (Real-world failures) မကြာခဏ ပေါ်ပေါက်လျက်ရှိသည်။ Hswagata ၏ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ Case Studies မှတ်တမ်းများအရ ခေတ်သစ်ပြတိုက်ပညာ၊ ဥပဒေအသိပညာနှင့် ဆက်သွယ်ရေး စွမ်းရည် အားနည်းမှုတို့ကြောင့် ဓာတ်တော်များ ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်း၊ တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းခံရခြင်းနှင့် အများပြည်သူ ယုံကြည်မှုပြိုကွဲခြင်း (Crisis of faith) ပြဿနာများကို ကြီးမားစွာ ရင်ဆိုင်နေရကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ ဤအထောက် အထားများက ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍတွင် ကြီးမားသော လိုအပ်ချက်တစ်ခု ရှိနေကြောင်းကို မီးမောင်းထိုးပြလျက်ရှိသည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ "Despite the sacred importance of relics, custodianship practices remain structurally unstandardized and vulnerable to mismanagement." (ဓာတ်တော်များသည် အလွန်အလေးအ မြတ်ထားအပ်သော အရာများဖြစ်သော်ငြားလည်း၊ ၎င်းတို့ကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှု အလေ့အကျင့်များမှာ ဖွဲ့စည်းပုံအရ စံသတ်မှတ်ချက် ကင်းမဲ့နေဆဲဖြစ်ပြီး စီမံခန့်ခွဲမှုလွဲချော်ခြင်း အန္တရာယ်များနှင့် လွယ်ကူစွာ ရင်ဆိုင်နေရသည်။)

ထိုမျှမက ခေတ်သစ်ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများသည် ဥပဒေရေးရာ အငြင်းပွားမှုများနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုပြဿနာများ (Legal disputes) ဆိုသော ကြီးမားသည့် စိန်ခေါ်မှုအသစ်များနှင့် ရင်ဆိုင်လာရသည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဓာတ်တော်များကို ဘာသာ ရေးအမွေအနှစ်အဖြစ်သာမက နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံတကာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်အဖြစ်ပါ ဥပဒေများက သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းလာသောကြောင့် ဥပဒေရေးရာ အသိပညာ (Legal awareness) မရှိပါက ကြီးမားသော အကျပ်အတည်းများ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပေသည်။ ဥပမာ အားဖြင့် Hswagata ၏ Internal Data များဖြစ်သော Cluster F (Conflicts & Security) မှတ်တမ်းများတွင် ဓာတ်တော်များကို ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ ရွှေ့ပြောင်းခြင်းနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်းဆိုင်ရာ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို ခိုင်လုံသော အထောက်အထားများဖြင့် တွေ့ရှိရ သည်။ နိုင်ငံတကာ အဆင့်တွင်လည်း UNESCO ကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းကြီးများက သမိုင်းဝင် ဘာသာရေးအမွေအနှစ်များကို တရားမဝင် ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားမှုမှ ကာကွယ်ရန် တင်းကျပ်သော ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ကာကွယ်ရေးဥပဒေများ ပြဋ္ဌာန်းထာ းသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်း သူများသည် တရားဥပဒေနှင့်အညီ မှန်ကန်စွာ ရပ်တည်နိုင်ရေးနှင့် အဖွဲ့အစည်း၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ကာကွယ်နိုင်ရေးအတွက် ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ဆိုင်ရာ ဥပဒေပညာရပ်များကို နားလည်သဘောပေါက်ရန် မရှိမဖြစ် လိုအပ်လာ သည်။

သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာခေတ်တွင် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ ရင်ဆိုင်ရမည့် နောက်ထပ်ပြဿနာတစ်ရပ်မှာ သတင်းမှားများနှင့် ကောလာဟလများ ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှု ပြိုကွဲခြင်း (Public trust issues) ပင်ဖြစ်သည်။ လူမှုကွန်ရက်စာမျက်နှာများတွင် ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ အငြင်းပွားဖွယ်ရာများ (Authenticity debates) ပြန့်နှံ့လာသောအခါ အဖွဲ့အစည်းများ၌ စနစ်ကျသော အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး (Crisis communication) ယန္တရား မရှိခြင်း ကြောင့် ယုံကြည်မှုအကျပ်အတည်းများ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည်။ ခေတ်သစ် စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရှင် W. Timothy Coombs ၏ သီအိုရီအရ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုတွင် အကျပ်အတည်း ပေါ်ပေါက်လာပါက အချက်အလက်များကို ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ချပြရှင်း လင်းနိုင်သည့် စီမံခန့်ခွဲမှုစွမ်းရည်ကသာ အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှုကို ထိန်းသိမ်း ပေးနိုင်ကြောင်း သိရသည်။ ဤအချက်ကို ဖြေရှင်းနိုင်ရန် Hswagata ၏ စီမံခန့်ခွဲမှုလက်စွဲ T238 (Media & Public Statement Log) တွင် တရားဝင် ပြန်ကြားရေးပုံစံများကို ရေးဆွဲ ပြဋ္ဌာန်းထားသော်လည်း မြေပြင်ရှိ ထိန်းသိမ်းသူအများစုမှာ ယင်းတို့ကို လက်တွေ့အ သုံးချနိုင်မှု အားနည်းနေဆဲဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သာသနာတော်အပေါ် ယုံကြည်မှု (Faith crisis) မပျက်ပြားစေရန် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် သတင်းအချက်အလက် ကိုင်တွယ်မှုပ ညာရပ်များသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် အလွန်အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍ မှ ပါဝင်လာသည်။

ဤပြဿနာများကို ဖြေရှင်းနိုင်ရန်အတွက် စနစ်ကျသော လေ့ကျင့်ရေးမူဘောင် တစ်ရပ် လိုအပ်နေသော်လည်း၊ လက်ရှိအချိန်ထိ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကွာဟချက် (Explicit Research Gap) ကြီးမားစွာ တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ Existing studies focus on individual domains such as Vinaya ethics, archaeological preservation, or legal frameworks. However, no study has developed an integrated, operational training system for relic custodians. (လက်ရှိ သုတေသနစာတမ်းများသည် ဝိနည်း ကျင့်ဝတ်၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန ထိန်းသိမ်းမှု သို့မဟုတ် ဥပဒေရေးရာ မူဘောင်များစသည့် သီးခြားနယ်ပယ်တစ်ခုချင်းစီအပေါ်တွင်သာ အာရုံစိုက်ထားကြသည်။ သို့ရာတွင် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင်သုံး ပေါင်းစ ပ်လေ့ကျင့်ရေးစနစ်တစ်ရပ်ကို မည်သည့်သုတေသနကမျှ ဖော်ထုတ်တည်ဆောက်ထား ခြင်း မရှိသေးပေ။) ထို့ကြောင့် ဤကွာဟချက်ကို ဖြည့်ဆည်းရန်နှင့် ဓာတ်တော်များကို ဘေးကင်းလုံခြုံစွာ စောင့်ရှောက်နိုင်မည့် "ပေါင်းစပ် စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု စံနမူနာ (Integrated capacity-building model)" တစ်ရပ်ကို ဖော်ထုတ်တည်ဆောက်ရန်မှာ ဤသုတေသနကျမ်း၏ အဓိက တွန်းအားပင် ဖြစ်ပေသည်။

အထက်ဖော်ပြပါ အခြေအနေများကို ခြုံငုံသုံးသပ်ကြည့်ပါက ရိုးရာဝိနည်းအခြေခံ ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်နှင့် ခေတ်သစ်စိန်ခေါ်မှုများအကြားတွင် ကြီးမားသော ကွာဟချက် (Research gap) တစ်ခု တည်ရှိနေကြောင်း ထင်ရှားသည်။ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ အတွက် ဝိနည်းကျင့်ဝတ်၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနနည်းပညာ၊ ဥပဒေရေးရာနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု ပညာရပ်များကို ပေါင်းစပ်သင်ကြားပေးမည့် စနစ်ကျသော စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု မူဘောင် (Integrated training system) လုံးဝမရှိသေးခြင်းသည် သာသနာရေးအမွေအနှစ်များ ရေရှည်တည်တံ့ရေးအတွက် အဓိက အဟန့်အတား ဖြစ်နေသည်။ နိုင်ငံတော် သံဃ မဟာနာယကအဖွဲ့၏ ညွှန်ကြားချက်များတွင် သာသနိကအဆောက်အအုံနှင့် ပစ္စည်းများ ထိန်းသိမ်းရေးကို ယေဘုယျအားဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းထားသော်လည်း၊ လက်တွေ့မြေပြင်တွင် Hswagata ၏ Dual Obligation Model ၌ လမ်းညွှန်ထားသကဲ့သို့ ဘာသာရေးတာဝန် (Religious Responsibility) နှင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ တာဝန် (Professional Responsibility) နှစ်ခုစလုံးကို အချိုးညီညီ ပေါင်းစပ်ထမ်းဆောင်နိုင်ရန် လိုအပ်လျက်ရှိသည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ "သဒ္ဒါတရားကို မပျက်စီးစေဘဲ သိပ္ပံနှင့် ဥပဒေစံနှုန်းများကို ကိုက်ညီစေရန်" ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်မည့် တိကျခိုင်မာသော စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု စံနမူနာ (Structured capacity-building model) တစ်ရပ် ဖော်ထုတ်တည်ဆောက်ရန် အရေးတကြီး လိုအပ်လာခြင်းသည် ဤသုတေသနကျမ်း၏ အဓိက အခြေခံအကြောင်း ရင်းနှင့် တွန်းအား (Rationale of the Study) ပင် ဖြစ်ပေသည်။(See Figure 1.1)

Figure 1.1 Evolution of Relic Custodianship Challenges

1.2 Statement of the Problem

  ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ (Custodians) ၏ လက်ရှိအခြေအနေတွင် အဓိကရင်ဆိုင်နေရသော ပြဿနာတစ်ရပ်မှာ ဘာသာရပ်ဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်အသိပညာ (Interdisciplinary knowledge) လုံးဝ အားနည်းနေခြင်းဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်များကို ကိုင်တွယ်ရာတွင် သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဝိနည်းကျင့်ဝတ်တစ်ခုတည်းကိုသာ အစဉ်အလာ အရ သိရှိထားကြပြီး၊ ခေတ်သစ်ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ ထိန်းသိမ်းမှု ပညာရပ်များကို နားလည်မှုမရှိခြင်းကြောင့် ဓာတ်တော်များ၏ မူလတန်ဖိုးကို အလွဲ သဘောပေါက်ခြင်း (Misinterpretation) နှင့် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ထိခိုက်ပျက်စီးမှုများ မကြာခဏ ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ နိုင်ငံတကာ သုတေသီ Gregory Schopen ၏ လေ့လာချက်အရ ဘာသာရေးအမွေအနှစ်များကို ရှေးဟောင်းသုတေသနနည်းပညာ မပါဝင်ဘဲ ယုံကြည်မှုသက်သက်ဖြင့် ကိုင်တွယ်ခြင်းသည် ကာလကြာရှည်တွင် ပျက်စီး ဆုံးရှုံးမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေကြောင်း အခိုင်အမာ ပြဆိုထားသည်။ ထို့အပြင် Hswagata မှ ပြုစုထားသော ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ Case Studies မှတ်တမ်းများတွင်လည်း ခေတ်သစ်ပြတိုက်ပညာ အားနည်းမှုကြောင့် ဓာတ်တော်များ ထိခိုက်ရသည့် စီမံခန့်ခွဲမှုလွဲ ချော်မှုများကို တိကျစွာ တွေ့ရှိရသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှုနှင့် ရေရှည်တည်တံ့မှုကို ကာကွယ်ရန် ဝိနည်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာကို မဖြစ်မနေ ပေါင်းစပ်ပေးရမည့် အသိပညာကွာဟချက် ပြဿနာတစ်ရပ် တည်ရှိနေသည်။

ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍတွင် ရင်ဆိုင်နေရသော အကျပ်အတည်းများသည် အပေါ်ယံပြဿနာများ မဟုတ်ဘဲ အလွှာ (၃) ရပ်ဖြင့် ချိတ်ဆက်နေသော အခြေခံပြဿနာ များ ဖြစ်ကြောင်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ တွေ့ရှိရသည်။ ပထမဦးစွာ လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင် ပြဿနာ (Practical Problem) အနေဖြင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအကြား ဥပဒေ ရေးရာ အသိအမြင်နှင့် အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေးစွမ်းရည်များ ကင်းမဲ့နေခြင်း ကြောင့် စီမံခန့်ခွဲမှုလွဲချော်ခြင်း (Mismanagement) နှင့် ဥပဒေရေးရာ ပဋိပက္ခများ (Legal conflicts) ကို နေ့စဉ်နှင့်အမျှ ရင်ဆိုင်နေရသည်။ Hswagata မှ မှတ်တမ်းတင်ထားသော Cluster F (HGT Conflicts & Security) အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များအရ၊ ဓာတ်တော်များကို ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ လွှဲပြောင်းခြင်းနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်းများသည် အဖွဲ့အစည်းများ ၏ ရေရှည်တည်တံ့မှုကို ပြင်းထန်စွာ ခြိမ်းခြောက်နေကြောင်း တိကျစွာ ဖော်ပြနေသည်။ ယင်းကဲ့သို့ ပြဿနာပေါ်ပေါက်လာချိန်တွင်လည်း သတင်းမီဒီယာကို စနစ်တကျ မကိုင်တွယ်နိုင်ခြင်းကြောင့် အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှု ပြိုကွဲခြင်း (Crisis of trust) သို့ အလွယ်တကူ ကူးစက်သွားလေ့ရှိသည်။

  ဒုတိယအလွှာဖြစ်သော ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာ (Knowledge Problem) မှာ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ၌ ဘာသာရပ်ဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်အသိပညာ လေ့ကျင့်သင်ကြား မှု (Lack of interdisciplinary training) လုံးဝ မရှိခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ဝိနည်းကျင့်ဝတ်ကို သိရှိသော်လည်း ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ဥပဒေပညာရပ်များကို နားလည်မှုမရှိသော အခါ ဓာတ်တော်များ၏ တန်ဖိုးကို အလွဲသဘောပေါက်ခြင်း (Misinterpretation) နှင့် မရည်ရွယ်သော ထိခိုက်ပျက်စီးမှုများ ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ တတိယအလွှာဖြစ်သော စနစ်ပိုင်း ဆိုင်ရာပြဿနာ (System Problem) မှာ ဤကဲ့သို့သော လိုအပ်ချက်များကို ဖြည့်ဆည်း ပေးမည့် စံသတ်မှတ်ထားသော စနစ် (No standardized model) မရှိခြင်းဖြစ်သည်။ The absence of an integrated custodianship system results in recurring operational and institutional failures. (ပေါင်းစပ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ် မရှိခြင်းသည် လုပ်ငန်းခွင်နှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ကျရှုံးမှုများကို ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်စေသည်။) ထို့ကြောင့် ဤသုတေသန၏ အဓိကပြဿနာ (Core Problem) ကို အောက်ပါအတိုင်း ပြတ်သားစွာ ဖော်ထုတ်အပ်ပါသည်-

   “There is no standardized system that integrates Vinaya discipline with modern archaeological, legal, and management knowledge for relic custodians.” (မှတ်ချက် - 1.3 နှင့် 1.4 အပိုင်းများကို ယခင်အတိုင်း ဆက်လက်ထားရှိပါမည်။ 1.5, 1.6 နှင့် 1.7 ကို အောက်ပါအတိုင်း ပြင်ဆင်ပါသည်။)

   ဒုတိယပြဿနာမှာ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအကြား ဥပဒေရေးရာ အသိအမြင် (Legal awareness) ကင်းမဲ့နေခြင်းကြောင့် ကြီးမားသော အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ အားနည်းချက်များ (Institutional weakness) ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်များကို ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုသက်သက်ဖြင့်သာ စီမံခန့်ခွဲလေ့ရှိပြီး၊ နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံတကာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်ဆိုင်ရာ ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းချက်များကို သိရှိနားလည်မှု မရှိသောအခါ တရားဥပဒေကြောင်းအရ ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်းများ မလွှဲမသွေ ဖြစ်ပေါ်လာရသည်။ Hswagata ၏ အတွင်းရေးမှတ်တမ်းများဖြစ်သော Cluster F (HGT Conflicts & Security) အရ ဥပဒေအသိပညာ အားနည်းမှုကြောင့် ဓာတ်တော်များကို ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ လွှဲပြောင်းခြင်းနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်းဆိုင်ရာ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို ခိုင်လုံသော အထောက်အထားများဖြင့် တွေ့ရှိရသည်။ ယင်းကဲ့သို့သော ဥပဒေမဲ့ လုပ်ရပ်များသည် UNESCO ၏ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ကာကွယ်ရေး မူဝါဒများနှင့် တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်နေကြောင်း နိုင်ငံတကာ ဥပဒေပ ညာရှင်များက ထောက်ပြကြသည်။ သို့ဖြစ်ရာ တရားဥပဒေနှင့်အညီ မှန်ကန်သော ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ် ဖြစ်ပေါ်လာစေရန်နှင့် အဖွဲ့အစည်းများ၏ တရားဝင် ရပ်တည်မှုကို ကာကွယ်ရန် ဥပဒေရေးရာ လေ့ကျင့်ပညာပေးမှုများ မရှိမဖြစ် လိုအပ်နေ ကြောင်း ထင်ရှားသည်။

   တတိယမြောက် ကြီးမားသော ပြဿနာမှာ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ၌ ခေတ်သစ် ဆက်သွယ်ရေးစွမ်းရည် (Communication skills) များ လိုအပ်နေခြင်းကြောင့် အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှု ပြိုကွဲခြင်း (Crisis of trust) ကို အလွယ်တကူ ရင်ဆိုင်ရ ခြင်းဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်၍ အငြင်းပွားဖွယ်ရာ ကောလာဟလများ သို့မဟုတ် သတင်းမှားများ ပေါ်ထွက်လာသောအခါ၊ ထိန်းသိမ်းသူများသည် အကျပ်အ တည်းစီမံခန့်ခွဲမှု (Crisis management) နှင့် မီဒီယာကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းမှု အားနည်းခြင်း ကြောင့် ပြဿနာကို ပိုမိုကြီးထွားစေပြီး သာသနာတော်အပေါ် ယုံကြည်ကိုင်းရှိုင်းမှုကို ဆိုးရွားစွာ ထိခိုက်စေသည်။ ခေတ်သစ် စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရှင် W. Timothy Coombs က အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု၏ အကျပ်အတည်းကို ဖြေရှင်းရာတွင် သတင်းအချက်အလက်များကို မည်သို့ စနစ်တကျ ဖြန့်ဝေရှင်းလင်းသည်ဆိုသည့် ဆက်သွယ်ရေးစွမ်းရည်ကသာ ယုံကြည်မှုကို ပြန်လည်တည်ဆောက်နိုင်ကြောင်း သီအိုရီအရ ပြဆိုထားသည်။ သို့သော် မြေပြင်အခြေအနေတွင် Hswagata ၏ စီမံခန့်ခွဲမှုလက်စွဲပါ Template T238 (Media & Public Statement Log) ကဲ့သို့သော တရားဝင်ပြန်ကြားရေး ယန္တရားများကို လက်တွေ့အ သုံးချနိုင်မှု အားနည်းနေသေးခြင်းက ဤပြဿနာကို ပိုမိုဆိုးရွားစေသည်။ ထို့ကြောင့် ယုံကြည်မှုအကျပ်အတည်းများကို ကာကွယ်ရန် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် ပြန်ကြားရေး စွမ်းရည်များကို ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများထံ စနစ်တကျ ဖြည့်ဆည်းပေးရန် လိုအပ်နေ သည်။

   အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဤဘာသာရပ်ဆိုင်ရာ အသိပညာ၊ ဥပဒေရေးရာ နားလည်မှုနှင့် ဆက်သွယ်ရေးစွမ်းရည် လိုအပ်ချက်များသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍတစ်ခုလုံး၏ ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲမှုကို ခြိမ်းခြောက်နေသော အခြေခံပြဿနာများ ဖြစ်ကြသည်။ ဘာသာရေးသက်ဝင်ယုံကြည်မှု (Faith) သက်သက်ဖြင့် ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်း နေခြင်းသည် ခေတ်သစ်လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ ဥပဒေ၊ သိပ္ပံနှင့် မီဒီယာစံနှုန်းများကို ရင်ပေါင်တန်းနိုင်စွမ်း မရှိတော့ဘဲ၊ သာသနာရေးအဖွဲ့အစည်းများ၏ စီမံခန့်ခွဲမှုယန္တရားမျ ားကိုပါ ပြိုလဲစေနိုင်သည်။ Hswagata ၏ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ Case Studies (၁၀၀) ကို ခြုံငုံသုံးသပ်ရာတွင် ဤကဲ့သို့သော အကျပ်အတည်းအားလုံးသည် စနစ်ကျသော ပေါင်းစပ်လေ့ကျင့်သင်ကြားမှု မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသည့် ဆင့်ကဲပြဿနာများ (Systemic failures) ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ သက်သေပြနေသည်။ ဤအထောက်အ ထားများနှင့် လိုအပ်ချက်များအပေါ် အခြေခံ၍ ဤသုတေသန၏ အဓိကပြဿနာ (Core Problem) ကို အောက်ပါအတိုင်း တိကျစွာ ကောက်ချက်ချ ဖော်ထုတ်အပ်ပါသည်-

   “There is no standardized system that integrates Vinaya discipline with modern archaeological, legal, and management knowledge for relic custodians.” (အဓိပ္ပာယ်မှာ- လက်ရှိအချိန်တွင် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် ဝိနည်းသိက္ခာကို ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၊ ဥပဒေနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်များနှင့် ပေါင်းစပ်ထားသော စံသတ်မှတ်ချက်စနစ် လုံးဝမရှိသေးပေ။)(As illustrated in Figure 1.2)

Figure 1.2 The Three-Layered Problem Tree in Relic Custodianship

1.3 Research Questions

  ယခင်အပိုင်း (၁.၂) တွင် ဖော်ထုတ်တင်ပြခဲ့သော ပြဿနာများနှင့် လိုအပ်ချက်များအပေါ် အခြေခံ၍၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ စွမ်းရည်မြှင့်တင် ရေးစနစ်တစ်ခုကို စနစ်တကျ တည်ဆောက်နိုင်ရန်အတွက် ဤသုတေသနမေးခွန်းများကို ပုံဖော်ရေးဆွဲထားခြင်းဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုနယ်ပယ်တွင် ရိုးရာဝိနည်းကျင့်ဝတ်များနှင့် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှု၊ ဥပဒေနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနပ ညာရပ်များအကြား ကွာဟချက်များကို ဖြည့်ဆည်းရန် တိကျသော စူးစမ်းလေ့လာမှုများ ပြုလုပ်ရန် လိုအပ်ပေသည်။ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ၏ ဓမ္မဝိနယအရ အကြောင်းအကျိုးကို စနစ်တကျ စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း (ဝီမံသာ) သည် မှန်ကန်သော အဖြေကို ရရှိရန် အဓိကကျကြောင်း ဟောကြားထားသကဲ့သို့၊ Hswagata ၏ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ Case Studies မှတ်တမ်းများကလည်း လက်တွေ့မြေပြင်ရှိ စိန်ခေါ်မှုများနှင့် လိုအပ်ချက်များကို တိကျစွာ မေးခွန်းထုတ် ဆန်းစစ်ရန် လိုအပ်ကြောင်း ခိုင်လုံစွာ ထောက်ပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ တာဝန်နှင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ တာဝန်များကို ဟန်ချက်ညီစွာပေါင်း စပ်နိုင်မည့် Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) ကို ဖော်ထုတ်ရန်အတွက် အောက်ပါ အဓိက သုတေသနမေးခွန်းနှင့် အရန်သုတေသနမေးခွန်းများကို သတ်မှတ်ထား ပါသည်။

   1.3.1 Main Research Question 

How can an integrated training model be developed for Buddhist relic custodians?

  (ဗုဒ္ဓဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် ဝိနည်း၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန၊ ဥပဒေနှင့် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်များ ပေါင်းစပ်ထားသော စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု စံနမူနာတစ်ရပ်ကို မည်သို့ တည်ဆောက်ဖော်ထုတ်နိုင်မည်နည်း။)

   1.3.2 Sub-Research Questions

   (1) What challenges are revealed in existing custodianship practices (based on case studies)?

 (လက်ရှိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု လုပ်ငန်းစဉ်များတွင် မြေပြင်အဖြစ်အ ပျက်လေ့လာမှုများအပေါ် အခြေခံ၍ မည်ကဲ့သို့သော အခက်အခဲများနှင့် စိန်ခေါ်မှုများ ဖြစ်ပေါ်နေသနည်း။)

   (2) What knowledge gaps exist among custodians?

  (လက်ရှိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအကြားတွင် မည်ကဲ့သို့သော ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အသိပညာကွာဟချက်များ တည်ရှိနေသနည်း။)

   (3) How can Vinaya, archaeology, law, and management be integrated?

  (ဝိနည်းသိက္ခာ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၊ ဥပဒေရေးရာနှင့် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်များကို မည်သို့ ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်နိုင်မည်နည်း။)

   (4) What model can ensure sustainable and ethical custodianship?

  (ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲပြီး ကျင့်ဝတ်နှင့်အညီဖြစ်သော ဓာတ်တော်ထိန်း သိမ်းမှုစနစ် ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် မည်ကဲ့သို့သော စံနမူနာပုံစံက အာမခံချက် ပေးစွမ်းနိုင် မည်နည်း။)

1.4 Objectives of the Research

  ဤသုတေသနကျမ်း၏ ရည်ရွယ်ချက်များသည် အခန်း (၁.၃) တွင် ဖော်ထုတ်ခဲ့သော သုတေသနမေးခွန်းများကို တိကျစွာ အဖြေရှာရန်နှင့် လက်တွေ့အ သုံးချနိုင်သော စီမံခန့်ခွဲမှု ဖြေရှင်းချက်များ (Actionable solutions) ကို ပံ့ပိုးပေးရန် အတွက် ရည်ရွယ်ချမှတ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော် ရေရှည် တည်တံ့ခိုင်မြဲရေးအတွက် ဝိနည်းကျင့်ဝတ်များနှင့်အညီ အသိပညာရပ်များကို စနစ်တကျ သင်ကြားလေ့ကျင့်ပေးမှုသည် မရှိမဖြစ်လိုအပ်ကြောင်း ကျေးဇူးတော်ရှင် လယ်တီ ဆရာတော်ဘုရားကြီးက အလေးအနက် လမ်းညွှန်တော်မူခဲ့ဖူးသည်။ ထို့အပြင် Hswagata ၏ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းပုံမူဝါဒများ (Institutional Policies) တွင်လည်း ဓာတ်တော်များကို စောင့်ရှောက်ရာ၌ လုပ်ငန်းခွင်အမှားအယွင်းများ ကင်းဝေးစေရန်နှင့် အကျပ်အတည်းများကို ကြိုတင်ကာကွယ်နိုင်ရန် စနစ်ကျသော လေ့ကျင့်ရေးမူဘောင်များကို မဖြစ်မနေ တည်ဆောက်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ နိုင်ငံတကာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းရေး အဖွဲ့အစည်းဖြစ် သော UNESCO ၏ လမ်းညွှန်ချက်များအရလည်း သမိုင်းဝင်အမွေအနှစ်များကို စောင့်ရှောက်မည့်သူများအတွက် စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှုစနစ်များ (Capacity-building systems) တည်ဆောက်ပေးခြင်းသည် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု၏ အဓိကရည်မှန်းချက် ဖြစ်သင့်ကြောင်း ထောက်ပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနကျမ်း၏ ယေဘုယျ ရည်ရွယ်ချက် (General Objective) နှင့် တိကျသော သီးခြားရည်ရွယ်ချက်များ (Specific Objectives) ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်ထားပါသည်။(Refer to Table 1.1)

Table 1.1 Research Questions and Objectives Alignment Matrix

   1.4.1 General Objective

   To develop an integrated capacity-building model for Buddhist relic custodians. 

(ဗုဒ္ဓဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် ဝိနည်းသိက္ခာ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန၊ ဥပဒေနှင့် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်များကို ဟန်ချက်ညီစွာ ပေါင်းစပ်ထားသော စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု စံနမူနာတစ်ရပ်ကို ဖော်ထုတ်တည်ဆောက်ရန်။)

   1.4.2 Specific Objectives

   (1) To analyze the existing challenges and mismanagement problems in relic custodianship based on empirical case studies. 

(လက်တွေ့မြေပြင်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အဖြစ်အပျက်လေ့လာမှုများ (Case studies) အပေါ် အခြေခံ၍ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုလွဲချော်ခြင်း ပြဿနာများကို ဆန်းစစ်လေ့လာရန်။)

   (2) To identify the interdisciplinary knowledge and training gaps among current relic custodians. 

(လက်ရှိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအကြား လိုအပ်လျက်ရှိသော ဘာသာရပ် ဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်အသိပညာနှင့် လေ့ကျင့်သင်ကြားမှု ကွာဟချက်များကို ဖော်ထုတ်ရန်။)

   (3) To construct an interdisciplinary framework that integrates Vinaya discipline, archaeological preservation, legal awareness, and crisis management. 

(ဝိနည်းသိက္ခာ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန ထိန်းသိမ်းမှုပညာ၊ ဥပဒေရေးရာ အသိအမြင်နှင့် အကျပ်အတည်း စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်များကို ဟန်ချက်ညီစွာ ပေါင်းစပ်ထား သော မူဘောင်တစ်ရပ် တည်ဆောက်ရန်။)

   (4) To propose a practical capacity-building training model and certification system for sustainable and ethical custodianship. 

(ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲပြီး ကျင့်ဝတ်နှင့်အညီဖြစ်သော ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ် ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် လက်တွေ့အသုံးချနိုင်မည့် စွမ်းရည်မြှင့်တင်ရေး လေ့ကျင့်မှုပုံစံနှင့် အသိအမှတ်ပြု လက်မှတ်ရစနစ် (Certification system) တစ်ရပ်ကို အဆိုပြုတင်ပြရန်။)

1.5 Scope of the Study

  ဤသုတေသနကျမ်း၏ လေ့လာမှုနယ်ပယ် (Scope of Coverage) သည် ဗုဒ္ဓဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍ (Buddhist relic custodianship) နှင့် ယင်းအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိနေသော မူဝါဒနှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှုများကို အဓိက လွှမ်းခြုံ လေ့လာထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်များကို စောင့်ရှောက်ရာတွင် ဝိနည်းသိက္ခာကို အခြေခံရုံသာမကဘဲ အဖွဲ့အစည်း၏ အုပ်ချုပ်မှုယန္တရားများ၊ ဥပဒေရေးရာ မူဝါဒများနှင့် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှု လုပ်ငန်းစဉ်များကိုပါ တစ်ဆက်တစ်စပ်တည်း ထည့်သွင်းစဉ်းစားရန် လိုအပ်ပေသည်။ နိုင်ငံတော် သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့၏ သာသနိကပစ္စည်းများ စီမံခန့်ခွဲမှု လမ်းညွှန်ချက်များတွင် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းများ၏ အရေးပါမှုကို ဖော်ပြထား သကဲ့သို့၊ Hswagata ၏ စီမံခန့်ခွဲမှု အစီရင်ခံစာများတွင်လည်း မူဝါဒနှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ မူဘောင် (Policy and institutional context) သည် ဓာတ်တော်များ၏ လုံခြုံရေးအတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်ကြောင်း အခိုင်အမာ တွေ့ရှိရသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသန၏ အဓိကနယ်ပယ်သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် လက်တွေ့အသုံးချနိုင်သော မူဝါဒနှင့် အုပ်ချုပ်မှုပုံစံများ ဖော်ထုတ်တည်ဆောက်ရေး အပေါ်တွင်သာ အပြည့်အဝ အာရုံစိုက်ထားပါသည်။

ဤသုတေသနကျမ်း၏ လေ့လာမှုနယ်ပယ် (Coverage) သည် ဗုဒ္ဓဓာတ်တော် ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍနှင့် ၎င်း၏ အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ မူဝါဒများကို အဓိက လွှမ်းခြုံထား ပါသည်။ အချက်အလက် ကောက်ယူမှုအပိုင်းတွင် Hswagata ၏ တရားဝင် စုဆောင်း ထားသော ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ အတွင်းရေး Case Studies များကိုသာ ပင်မသုတေသန အရင်းအမြစ်အဖြစ် သတ်မှတ်အသုံးပြုထားသည်။ အလွန်အရေးကြီး သော ကန့်သတ်ချက် (Limitations) အနေဖြင့် ဤသုတေသနသည် ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှုကို ဓာတုဗေဒ သို့မဟုတ် သမိုင်းကြောင်းအရ သက်သေပြခြင်း (Verifying relic authenticity) ကို လုံးဝ ပြုလုပ်မည်မဟုတ်ပါ။ ထို့အပြင် ဘာသာရေး အယူဝါဒရေးရာ ငြင်းခုံမှုများ (Theological debates) ကိုလည်း ဖယ်ချန်ထားမည်ဖြစ်သည်။ This study focuses on custodianship systems rather than doctrinal validation. (ဤသုတေသနသည် အယူဝါဒပိုင်းဆိုင်ရာ မှန်ကန်မှုကို အတည်ပြုခြင်းထက်၊ စီမံခန့်ခွဲမှု ယန္တရားများအပေါ်တွင် သာ အာရုံစိုက်လေ့လာထားပါသည်။)

   ထို့အပြင် ဤသုတေသန၏ အချက်အလက် ကန့်သတ်ချက်နယ်ပယ်အနေဖြင့် မြေပြင်တွင် အမှန်တကယ် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ရွေးချယ်ထားသည့် အဖြစ်အပျက် လေ့လာမှုများ (Selected case studies from internal files) ကိုသာ အခြေခံထားပါသည်။ စီမံခန့်ခွဲမှု ပြဿနာများကို လေ့လာရာတွင် ပြင်ပမှ ယေဘုယျ ယူဆချက်များထက် အဖွဲ့အစည်းတွင်း၌ စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ထားသော ခိုင်လုံသည့် အချက်အလက် များကို အသုံးပြုခြင်းက ပိုမိုလက်တွေ့ကျသော ရလဒ်များကို ရရှိစေနိုင်သည်။ ဤလေ့လာမှုအတွက် Hswagata မှ တရားဝင် စုဆောင်းထားသော "All Cases Studies: 100 Buddhist Relic Cases" မှတ်တမ်းများ၊ အထူးသဖြင့် Cluster F (HGT Conflicts & Security) ပါ အချက်အလက်များကို ပင်မသုတေသန အရင်းအမြစ်အဖြစ် သတ်မှတ်အသုံး ပြုထားသည်။ ယင်းသို့ တိကျခိုင်မာသော အတွင်းရေးမှတ်တမ်းများကိုသာ အခြေခံ ခြင်းဖြင့် သုတေသနမှ ထွက်ပေါ်လာမည့် စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု စံနမူနာ (Capacity-building model) သည် မြေပြင်လက်တွေ့ဘဝနှင့် လုံးဝ အံဝင်ခွင်ကျဖြစ်ကြောင်း သေချာစေ ပါသည်။

   ဤသုတေသန၏ အရေးကြီးဆုံးသော ကန့်သတ်ချက် (Limitations) မှာ ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှုကို သိပ္ပံနည်းကျ သက်သေပြခြင်း (Verifying relic authenticity) နှင့် ဘာသာရေး အယူဝါဒရေးရာ ငြင်းခုံမှုများ (Theology) ကို လုံးဝ ဖယ်ချန်ထားခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ သုတေသန၏ အဓိကဦးတည်ချက်မှာ ဓာတ်တော်များ၏ သမိုင်းကြောင်း သို့မဟုတ် ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာ စစ်မှန်မှုကို ဓာတ်ခွဲစစ်ဆေးရန်မဟုတ်ဘဲ၊ ၎င်းတို့ကို လက်ရှိကိုးကွယ်ထိန်းသိမ်းနေသော အဖွဲ့အစည်းများ၏ စီမံခန့်ခွဲမှုစနစ် (Management) ကိုသာ အဆင့်မြှင့်တင်ရန်ဖြစ်သည်။ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ဆိုင်ရာ ဥပဒေပညာရှင် Duncan Forbes ၏ အဆိုအရ သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် ပစ္စည်း၏ မူလဇစ်မြစ်ကို အငြင်းပွားနေခြင်းထက် လက်ရှိ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှုစနစ် ခိုင်မာရေးကသာ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုအတွက် ပိုမိုလက်တွေ့ကျကြောင်း ထောက်ပြထား သည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ဤသုတေသနသည် ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှုဆိုင်ရာ အဆုံး အဖြတ်များကို ပညာရပ်အရ ရှောင်ကြဉ်ပြီး၊ ထိန်းသိမ်းသူများ၏ ကျင့်ဝတ်နှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုစွမ်းရည် (Management capability) မြှင့်တင်ရေးကိုသာ သီးသန့် ကန့်သတ်လေ့ လာထားကြောင်း တင်ပြအပ်ပါသည်။

"This study does not position scientific analysis and archaeological verification against religious faith. Rather, it frames science as a complementary operational tool to fulfill the religious duty of responsible custodianship. 

(ဤသုတေသနသည် သိပ္ပံနည်းကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန ဆိုင်ရာ အတည်ပြုမှုများကို ဘာသာရေးယုံကြည်မှုနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားခြင်း လုံးဝမရှိပါ။ ယင်းအစား၊ သိပ္ပံပညာကို မြတ်စွာဘုရား၏ ဓာတ်တော် မွေတော်များကို တာဝန်သိစွာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်နိုင်ရေးဟူသော ဘာသာရေးတာဝန် (Religious duty) ကို အထောက်အကူပြုမည့် လက်တွေ့ကျသော ကိရိယာတစ်ခု (Complementary tool) အဖြစ်သာ ပေါင်းစပ်ပုံဖော်ထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။)"(See Table 1.2)

Table 1.2 Scope and Delimitations of the Study

1.6 Significance of the Study

  ဤသုတေသနကျမ်း၏ ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကျိုးကျေးဇူး (Academic Significance) မှာ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု နယ်ပယ်ရှိ သုတေသနကွာဟချက် (Gap in custodianship research) ကို ဖြည့်ဆည်းပေးနိုင်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ယခင်က ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်သော လေ့လာမှုများသည် ဘာသာရေးသက်ဝင်ယုံကြည်မှု (Theology) သက်သက် သို့မဟုတ် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ရုပ်ဝတ္ထုလေ့လာမှု (Archaeology) သက်သက်အဖြစ် သီးခြားစီသာ တည်ရှိခဲ့ကြပြီး၊ ယင်းပညာရပ်များကို စီမံခန့်ခွဲမှု ယန္တရားအဖြစ် ပေါင်းစပ်လေ့လာထားသော သုတေသနများ အလွန်ရှားပါး လျက်ရှိသည်။ နိုင်ငံတကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းပညာရှင် John S. Strong ၏ အဆိုအရ ဓာတ်တော်များကို လေ့လာရာတွင် ယုံကြည်မှုပိုင်းဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များနှင့် လက်တွေ့ထိန်းသိမ်းမှု သမိုင်းကြောင်းများကို ပေါင်းစပ်လေ့လာခြင်းကသာ ပိုမိုပြည့်စုံ သော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရလဒ်များကို ရရှိစေနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနသည် ဝိနည်းသိက္ခာနှင့် ခေတ်သစ်ပညာရပ်များကို ပေါင်းကူးပေးသည့် ဘက်စုံလွှမ်းခြုံသော သီအိုရီမူဘောင်သစ် တစ်ရပ်ကို ဖော်ထုတ်ပေးနိုင်မည်ဖြစ်ရာ ပညာရပ္အသိုက်အဝန်းအတွက် ကြီးမားသော တီထွင်ဆန်းသစ်မှုတစ်ရပ် ဖြစ်လာမည်ဖြစ် သည်။

ဤသုတေသနကျမ်းသည် အောက်ပါ အဓိကကျသော အကျိုးကျေးဇူး (၄) ရပ်ကို ပံ့ပိုးပေးနိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေပါသည်-

(၁) ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကျိုးကျေးဇူး (Academic Contribution): ယခင်က သီးခြားစီတည်ရှိနေသော ဝိနည်း၊ ဥပဒေနှင့် သိပ္ပံပညာရပ်များကို သီအိုရီမူဘောင်တစ်ခုတည်းအောက်တွင် ပေါင်းစပ်ပေးခြင်းဖြင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု သုတေသနနယ်ပယ်ရှိ ကြီးမားသော ကွာဟချက်ကို ဖြည့်ဆည်းပေးနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

(၂) လက်တွေ့အသုံးချမှု အကျိုးကျေးဇူး (Practical Application): ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ လုပ်ငန်းခွင်တွင် တိုက်ရိုက်အသုံးချနိုင်မည့် အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေးနှင့် အုပ်ချုပ်မှုပုံစံများ ပါဝင်သော စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု လေ့ကျင့်ရေးပုံစံ (Training model) တစ်ရပ်ကို ပံ့ပိုးပေးနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

(၃) မူဝါဒဆိုင်ရာ အကျိုးကျေးဇူး (Policy Impact): ဓာတ်တော်များကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သော ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်းများကို ကြိုတင်ကာကွယ်ရန် သာသနာရေးအဖွဲ့အစည်းများအတွက် ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်မှုယန္တရားနှင့် မူဝါဒများကို ပံ့ပိုးပေးနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

(၄) သာသနာရေးဆိုင်ရာ အကျိုးကျေးဇူး (Religious Relevance): အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှုအကျပ်အတည်း (Crisis of faith) ကို ကာကွယ်ပေးပြီး မြတ်စွာဘုရား၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များ၏ အလေးအမြတ်ထားအပ်သော ဂုဏ်သိက္ခာ (Integrity of relics) ကို အမြင့်မားဆုံး စောင့်ရှောက်ပေးနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

   လက်တွေ့အသုံးချမှုအပိုင်း (Practical Significance) တွင် ဤသုတေသနသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် တိုက်ရိုက်အသုံးချနိုင်သော စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု လေ့ကျင့်ရေးပုံစံ (Practical training model) တစ်ရပ်ကို ပံ့ပိုးပေးနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ လက်ရှိမြေပြင်အခြေအနေတွင် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများသည် ဝိနည်းကျင့်ဝတ်များကို သိရှိကြသော်လည်း ပြတိုက်ပညာ၊ ဥပဒေနှင့် သတင်းမီဒီယာ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းနည်းများ ကို စနစ်တကျ သင်ကြားခံရခြင်း မရှိသေးပေ။ ဤလိုအပ်ချက်ကို ဖြေရှင်းရန် Hswagata ၏ စီမံခန့်ခွဲမှုလက်စွဲ "Volume 3 — Templates T101–T250" ကဲ့သို့သော တရားဝင် လုပ်ငန်းစဉ်များကို အခြေခံ၍ ထိန်းသိမ်းသူများ လက်တွေ့လိုက်နာ ကျင့်သုံးနိုင်မည့် လေ့ကျင့်ရေးပုံစံများ ရေးဆွဲရန် လိုအပ်ကြောင်း အတွင်းရေးအစီရင်ခံစာများက အခိုင်အမာ ပြဆိုထားသည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ဤသုတေသနမှ ပေါ်ထွက်လာမည့် သင်ရိုး ညွှန်းတမ်းများသည် သီအိုရီအဆင့်တွင်သာ ရပ်တန့်မနေဘဲ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်း သူများ၏ နေ့စဉ်လုပ်ငန်းခွင်တွင် လက်တွေ့လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်း (Operational capability) ကို တိုက်ရိုက်မြှင့်တင်ပေးနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

   အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှုအပိုင်း (Institutional Significance) ၌ ဤသုတေသနသည် သာသနာရေးအဖွဲ့အစည်းများ၏ အုပ်ချုပ်မှုယန္တရားများနှင့် မူဝါဒများ (Governance and policy) ကို ခိုင်မာအားကောင်းလာစေမည်ဖြစ်သည်။ ဥပဒေရေးရာ အသိအမြင်နှင့် အကျပ်အတည်း စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်များကို ထည့်သွင်းတည်ဆောက်ထား သောကြောင့်၊ ဓာတ်တော်များကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သော ပိုင်ဆိုင်မှုအ ငြင်းပွားခြင်းများ၊ တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းခြင်းများနှင့် အဖွဲ့အစည်းတွင်း ပဋိပက္ခများကို ကြိုတင်ကာကွယ်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။ Hswagata ၏ Institutional Policies တွင် ပြဋ္ဌာန်း ထားသော ဖွဲ့စည်းပုံမူဝါဒများအရ ဓာတ်တော်များကို စောင့်ရှောက်ရာတွင် အဖွဲ့အစည်း တစ်ခုသည် ဘာသာရေးတာဝန်နှင့် ခေတ်သစ်ပညာရပ်ဆိုင်ရာ တာဝန်များကို ဟန်ချက် ညီစွာ ထမ်းဆောင်နိုင်သော (Dual Obligation) စနစ်ရှိမှသာ အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှု ကို ရေရှည်ထိန်းသိမ်းနိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဤသည်မှာ သာသနာရေး အဖွဲ့အစည်းများအတွက် ပြင်ပဥပဒေရေးရာ ခြိမ်းခြောက်မှုများနှင့် အတွင်းပိုင်း စီမံခန့်ခွဲမှု လွဲချော်ခြင်းများကို ခုခံကာကွယ်နိုင်မည့် ခိုင်မာသော မူဝါဒရေးရာ အကျိုးကျေးဇူးပင် ဖြစ်သည်။

   နောက်ဆုံးအနေဖြင့် ဘာသာရေးနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အကျိုးကျေးဇူး (Religious Significance) အနေဖြင့် ဤသုတေသနသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဓာတ်တော် မွေတော်များ၏ အလေးအမြတ်ထားအပ်သော ဂုဏ်သိက္ခာ (Integrity of relics) ကို အမြင့်မားဆုံး ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ပေးနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်များကို ဝိနည်း တော်နှင့်အညီ စနစ်တကျ မထိန်းသိမ်းနိုင်ခြင်း၊ သတင်းအမှားများ ပြန့်နှံ့ခြင်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ သဒ္ဒါတရားကို တိုက်ရိုက်ထိခိုက်စေပြီး ယုံကြည်မှုအကျပ်အတည်း (Crisis of faith) ကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ကျေးဇူးတော်ရှင် မဟာစည်ဆ ရာတော် ဘုရားကြီးက ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ရိုသေလေးမြတ်စွာ ပူဇော်ထိန်း သိမ်းခြင်းသည် ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ်အပေါ် အမြင့်မားဆုံးသော သမ္မာဒိဋ္ဌိယုံကြည်မှုကို ပွားများစေကြောင်း ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဤသုတေသနမှ ပေါ်ထွက်လာမည့် စွမ်းရည်ပြည့်ဝသော ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ (Trained custodians) သည် ဓာတ်တော်များကို သိပ္ပံနှင့် ဥပဒေစံနှုန်းများအတိုင်း အကာအကွယ်ပေးနိုင်ရုံသာမက၊ သာသနာတော်အပေါ် အများပြည်သူ၏ ကြည်ညိုသဒ္ဒါတရားကိုပါ ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲ အောင် စောင့်ရှောက်ပေးနိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်း တင်ပြအပ်ပါသည်။(As shown in Figure 1.3)

Figure 1.3 Significance and Impact Matrix of the Study

1.7 Conceptual Framework

ဤသုတေသန၏ သဘောတရားရေးရာ မူဘောင် (Conceptual Framework) သည် အခြေခံပညာရပ်ကြီး (၄) ရပ် (Input)၊ သင်ကြားပေါင်းစပ်မှု (Process) နှင့် စွမ်းရည်ပြည့်ဝ သော ထိန်းသိမ်းသူများ မွေးထုတ်ခြင်း (Output) ဟူ၍ ဖွဲ့စည်းထားသည်။ အခြေခံမဏ္ဍိုင် (၄) ရပ်ကို အောက်ပါအတိုင်း တိကျစွာ အကြောင်းပြချက် ပေးနိုင်ပါသည်-

(၁) ဝိနည်းသိက္ခာ (Vinaya): ဓာတ်တော်များကို ကိုင်တွယ်ရာတွင် သာသနာရေးဆိုင်ရာ ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှုနှင့် အခြေခံကျင့်ဝတ် (Ethics) ကို ထိန်းသိမ်းရန် မဖြစ်မနေ လိုအပ် သည်။

(၂) ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ (Archaeology): ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ယိုယွင်းပျက်စီးမှုများ မဖြစ်ပေါ်စေရေးအတွက် သိပ္ပံနည်းကျ ထိန်းသိမ်းမှု (Technical Knowledge & Preservation) ပြုလုပ်ရန် လိုအပ်သည်။

(၃) ဥပဒေရေးရာ (Law): ဓာတ်တော်များ တရားမဝင် လွှဲပြောင်းခံရခြင်းနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်းတို့မှ အဖွဲ့အစည်းကို ဥပဒေကြောင်းအရ အကာအကွယ်ပေးရန် (Legal Protection) လိုအပ်သည်။

(၄) စီမံခန့်ခွဲမှုပညာ (Management): သတင်းမှားများကြောင့် ယုံကြည်မှုပြိုကွဲခြင်းများကို ကာကွယ်ရန်နှင့် အကျပ်အတည်းကို စနစ်တကျ တုံ့ပြန်ရန် (Crisis Prevention & Communication) လိုအပ်သည်။

  These components function as complementary dimensions rather than isolated domains.

 (ဤမဏ္ဍိုင်များသည် သီးခြားကင်းကွာနေသော နယ်ပယ်များအဖြစ် မဟုတ်ဘဲ၊ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အပြန်အလှန် ဖြည့်စွက်ပေးသော ဘက်စုံယန္တရားများအဖြစ် လုပ်ဆောင် ကြသည်။) ထို့ကြောင့် ဤပညာရပ်များကို ပေါင်းစပ်လေ့ကျင့်ပေးခြင်း (Training integration) ဖြင့် ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲသော Integrated Custodian System တစ်ရပ်ကို အောင်မြင်စွာ တည်ဆောက်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။  

ဤသုတေသနကျမ်း၏ သဘောတရားရေးရာ မူဘောင် (Conceptual Framework) သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍအတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော အဓိကပညာရပ်ကြီး (၄) ရပ်ကို အခြေခံထည့်သွင်းမှု ကိန်းရှင်များ (Input variables) အဖြစ် သတ်မှတ်တည်ဆောက်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ်စိန်ခေါ်မှုများကို ရင်ဆိုင်ရာ တွင် ဘာသာရေးယုံကြည်မှု သက်သက်ဖြင့် မလုံလောက်တော့ဘဲ၊ ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှုကို ပုံဖော်ပေးမည့် ဝိနည်းသိက္ခာ (Vinaya / Ethics)၊ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှုကို ပံ့ပိုးပေးမည့် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ (Archaeology / Technical Knowledge)၊ ဥပဒေကြောင်းအရ အကာအကွယ်ပေးမည့် ဥပဒေရေးရာ (Law / Legal Protection) နှင့် အများပြည်သူ ယုံကြည်မှုကို ထိန်းကျောင်းပေးမည့် စီမံခန့်ခွဲမှုပညာ (Management / Communication & Governance) တို့ကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုရန် လိုအပ်ပေသည်။ ထေရဝါဒ ဝိနည်းပညတ်တော်များတွင် သာသနိကပစ္စည်းများကို ကိုင်တွယ်ရာ၌ လိုက်နာရမည့် အခြေခံကျင့်ဝတ်များကို ပြဋ္ဌာန်းထားသကဲ့သို့၊ ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင် Gregory Schopen ကလည်း သမိုင်းဝင် ဘာသာရေး အမွေအနှစ်များကို စောင့်ရှောက်ရာတွင် သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများနှင့် ဥပဒေစံနှုန်းများကို မဖြစ်မနေ ပေါင်းစပ်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း ထောက်ပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် ဤပညာရပ်နယ်ပယ် (၄) ခုသည် စွမ်းရည်ပြည့်ဝသော ဓာတ်တော်ထိန်း သိမ်းမှုစနစ်တစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာစေရန် အစပျိုးပေးရမည့် မရှိမဖြစ် အခြေခံအုတ်မြစ် (Input domains) များအဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။

   အဆိုပါ အခြေခံအုတ်မြစ်များကို လက်တွေ့အသုံးချနိုင်ရန်အတွက် သုတေသန၏ လုပ်ငန်းစဉ် ကိန်းရှင် (Process variable) အဖြစ် ဘာသာရပ်များကို စနစ်တကျ ပေါင်းစပ်လေ့ကျင့်ပေးခြင်း (Training integration) ကို အသုံးပြုထားသည်။ ပညာရပ်များကို သီးခြားစီ သိရှိနေရုံမျှဖြင့် မြေပြင်လုပ်ငန်းခွင် ပြဿနာများကို မဖြေရှင်းနိုင်ဘဲ၊ ယင်းပညာရပ် (၄) ရပ်ကို ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်ကာ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ လက်တွေ့လိုက်နာ ကျင့်သုံးနိုင်မည့် သင်ရိုးညွှန်းတမ်းနှင့် လုပ်ငန်းစဉ်များအဖြစ် အသွင်ပြောင်းလဲပေးရန် လိုအပ်သည်။ Hswagata ၏ Institutional Policies တွင် ပြဋ္ဌာန်းထားသော ဖွဲ့စည်းပုံမူဝါဒများအရ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများသည် ဘာသာရေးတာဝန်နှင့် ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ တာဝန်များကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ထမ်းဆောင်နိုင်ရန်အတွက် စဉ်ဆက်မပြတ်သော လုပ်ငန်းခွင် လေ့ကျင့်ပညာပေးမှုများ (Continuous capacity building) လိုအပ်ကြောင်း အခိုင်အမာ ပြဆိုထားသည်။ နိုင်ငံတကာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းရေးဆိုင်ရာ UNESCO လမ်းညွှန်ချက်များ တွင်လည်း ထိရောက်သော အမွေအနှစ်စောင့်ရှောက်မှု ဖြစ်ပေါ်စေရန် ဒေသန္တရ အခြေအနေနှင့် ကိုက်ညီသော ပေါင်းစပ်လေ့ကျင့်ရေး လုပ်ငန်းစဉ်များကို မဖြစ်မနေ အကောင်အထည်ဖော်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ သို့ဖြစ်ရာ ဤပေါင်းစပ် လေ့ကျင့်ပေးခြင်း (Process) သည် သီအိုရီအသိပညာများကို မြေပြင်လက်တွေ့ စီမံခန့်ခွဲမှုစွမ်းရည်အဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းပေးမည့် အသက်သွေးကြော ယန္တရားပင်ဖြစ် သည်။

   ဤသဘောတရားရေးရာ မူဘောင်၏ နောက်ဆုံး ထွက်ပေါ်လာမည့် ရလဒ် ကိန်းရှင် (Output variable) မှာ စွမ်းရည်ပြည့်ဝသော ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ (Competent Custodians) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် ဘက်စုံပေါင်းစပ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်း မှုစနစ် (Integrated Custodian System) တစ်ရပ် ပေါ်ထွန်းလာခြင်းဖြစ်သည်။ အခြေခံပညာရပ် (၄) ရပ်ကို စနစ်တကျ လေ့ကျင့်ပေါင်းစပ်ပေးလိုက်သောအခါ၊ ထွက်ပေါ်လာမည့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများသည် ဝိနည်းကျင့်ဝတ်နှင့်အညီ ရိုသေစွာ ကိုင်တွယ်နိုင်စွမ်း၊ ဥပဒေရေးရာ အငြင်းပွားမှုများကို ရှောင်ရှားနိုင်စွမ်းနှင့် သတင်းမှား များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ယုံကြည်မှုအကျပ်အတည်းများကို ကြိုတင်ကာကွယ်နိုင်စွမ်း ရှိလာမည်ဖြစ်သည်။ Hswagata မှ ကောက်ယူထားသော ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ Case Studies မှတ်တမ်းများကို လေ့လာရာတွင် တရားဝင် စီမံခန့်ခွဲမှုပုံစံများ (ဥပမာ- T238) ကို အသုံးပြု၍ စနစ်တကျ လေ့ကျင့်ထားသော အဖွဲ့အစည်းများသည် အကျပ်အ တည်းများကို အလွယ်တကူ ကျော်လွှားနိုင်ကြောင်း သက်သေပြလျက်ရှိသည်။ ခေတ်သစ် စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရှင် Peter Drucker ၏ အဆိုအရလည်း အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု၏ အောင်မြင်မှု နှင့် ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲမှုသည် စနစ်ကျသော အသိပညာများကို လက်တွေ့အသုံးချနိုင် စွမ်းအပေါ်တွင်သာ မူတည်ကြောင်း သိရသည်။ အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဤရလဒ် ကိန်းရှင် (Output) သည် ယုံကြည်မှုနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ စံနှုန်းများကို ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်ကာ မြတ်စွာဘုရား၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ရေရှည်တည်တံ့အောင် စောင့်ရှောက်ပေးမည့် ဤသုတေသန၏ အဓိကပန်းတိုင်ပင် ဖြစ်ပေသည်။

"In the context of the Integrated Relic Custodianship Model (IRCM), the Vinaya discipline is not treated merely as an abstract ethical or philosophical system, but as a rigid, operational framework guiding the proper handling, preservation, and institutional management of sacred relics. သုတေသန၏ IRCM စံနမူနာတွင် ဝိနည်းသိက္ခာကို စိတ်ကူးယဉ်ကျင့်ဝတ် သို့မဟုတ် ယုံကြည်မှုသက်သက်အဖြစ် မသတ်မှတ်ဘဲ၊ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို စနစ်တကျ ကိုင်တွယ်ခြင်း၊ ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲခြင်းတို့အတွက် လက်တွေ့ကျသော လုပ်ငန်းစဉ်မူဘောင် (Operational framework) အဖြစ် အသုံးပြုထားပါသည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ်ဥပဒေ (Modern Law) နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ (Archaeology) တို့ကို အသုံးမပြုမီ၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ၏ ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် လုပ်ပိုင်ခွင့် ဘောင်ကို တိကျသော ဝိနည်းပညတ်ချက် (Specific Sikkhāpadas) များဖြင့် ကြိုတင်ကန့်သတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။"(See Figure 1.4)

Figure 1.4 Conceptual Framework of the Integrated Relic Custodianship Model (IRCM)

1.8 Definition of Key Terms

  ဤသုတေသနကျမ်းတွင် အသုံးပြုထားသော အဓိကဝေါဟာရများကို သဘောတရားရေးရာ (Conceptual definition) နှင့် ဤသုတေသန၏ လက်တွေ့အသုံးချမှုနယ်ပယ် (Operational definition) တို့ကို ပေါင်းစပ်၍ အောက်ပါအတိုင်း အခန်း (၅) ခန်းစလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော ဝေါဟာရ (၈၀) ခုကို ခွဲခြားသတ်မှတ် ဖွင့်ဆိုထားပါသည်။ 

Core Concepts and Chapter 1: Introduction (Terms 1–15)

1. Custodian (ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူ): သဘောတရားအရ သာသနိကပစ္စည်းများကို စောင့်ရှောက်သူကို ခေါ်ဆိုပြီး၊ ဤသုတေသနတွင် ဗုဒ္ဓ၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ဝိနည်း၊ ဥပဒေနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုစံနှုန်းများနှင့်အညီ လုံခြုံစွာ တာဝန်ယူထိန်းသိမ်း စောင့်ရှောက်နေသော ပုဂ္ဂိုလ် သို့မဟုတ် အဖွဲ့အစည်းကို ဆိုလိုသည်။

2. Relic / Dhātu (ဓာတ်တော်မွေတော်): မြတ်စွာဘုရားရှင် သို့မဟုတ် ရဟန္တာမထေရ်မြတ်များ၏ ကြွင်းကျန်ရစ်သော သရီရအစိတ်အပိုင်းများကို ဆိုလိုပြီး၊ ဤကျမ်းတွင် ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ ယုံကြည်ချက်နှင့် ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်အဖြစ်ပါ သတ်မှတ်ထားသော ရုပ်ဝတ္ထုများကို ရည်ညွှန်းသည်။

3. Vinaya Discipline (ဝိနည်းသိက္ခာ): ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ ပညတ်တော်မူခဲ့သော ရဟန်းသံဃာများ လိုက်နာရမည့် ကျင့်ဝတ်စည်းမျဉ်းဖြစ်ပြီး၊ ဤလေ့လာမှု၌ ဓာတ်တော်များကို ကိုင်တွယ်ရာတွင် သဒ္ဒါတရားနှင့် ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှုကို ပုံဖော်ပေးသည့် ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ အခြေခံမူဘောင်အဖြစ် အသုံးပြုသည်။

4. Heritage Management (ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် စီမံခန့်ခွဲခြင်း): သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများကို သိပ္ပံနည်းကျ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်သော ပညာရပ်ဖြစ်ပြီး၊ ဤသုတေသနတွင် ဓာတ်တော်များကို ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ မပျက်စီးစေရန်နှင့် ဥပဒေနှင့်အညီ မှတ်တမ်းတင် ထိန်းသိမ်းသော လုပ်ငန်းစဉ်အဖြစ် ဖွင့်ဆိုသည်။

5. Crisis Communication (အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး): အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု အကျပ်အတည်းကြုံချိန်တွင် သတင်းအချက်အလက်ကို စနစ်တကျ ဖြန့်ဝေဖြေရှင်းခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဤကျမ်းတွင် ဓာတ်တော်များနှင့်ပတ်သက်၍ သတင်းမှားများ၊ ကောလာဟလများ ထွက်ပေါ်လာချိန်တွင် အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှုမပြိုကွဲစေရန် တရားဝင်တုံ့ပြန်ရှင်းလင်းသော ယန္တရားကို ဆိုလိုသည်။

6. Capacity Building (စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု): ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ၏ အသိပညာ၊ ကျွမ်းကျင်မှုနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုစွမ်းရည်တို့ကို တိုးတက်စေရန် စနစ်တကျ လေ့ကျင့်သင်ကြားပေးခြင်း။

7. Integrated Relic Custodianship Model / IRCM (ပေါင်းစပ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု စံနမူနာ): ဝိနည်း၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန၊ ဥပဒေနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုတို့ကို ဟန်ချက်ညီစွာ ပေါင်းစပ်ထားသော ဤသုတေသန၏ အဓိကရလဒ် စံနမူနာပုံစံ။

8. Interdisciplinary Approach (ပေါင်းစပ်ချဉ်းကပ်မှု): ပြဿနာတစ်ခုကို ဖြေရှင်းရာတွင် ဘာသာရပ်တစ်ခုတည်းကိုသာ မသုံးဘဲ ပညာရပ်နယ်ပယ်များစွာကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုခြင်း။

9. Dual Obligation Model (တာဝန်နှစ်ရပ် ပေါင်းစပ်မှုစနစ်): ဓာတ်တော်များကို စောင့်ရှောက်ရာတွင် ဘာသာရေးတာဝန် (Religious) နှင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာတာဝန် (Professional) နှစ်ခုစလုံးကို မပျက်ကွက်စေဘဲ ထမ်းဆောင်ရမည့် မူဝါဒ။

10. Legal Awareness (ဥပဒေရေးရာ အသိအမြင်): နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံတကာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို သိရှိနားလည်ကာ လိုက်နာကျင့်သုံးနိုင်မှု။

11. Mismanagement (စီမံခန့်ခွဲမှုလွဲချော်ခြင်း): အဖွဲ့အစည်း၏ မူဝါဒနှင့် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ အားနည်းခြင်းကြောင့် ဓာတ်တော်များ ထိခိုက်ပျက်စီးရခြင်း သို့မဟုတ် ပျောက်ဆုံးရခြင်း။

12. Public Trust (အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှု): ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသော အဖွဲ့အစည်းများအပေါ် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များနှင့် အများပြည်သူက ထားရှိသော ကြည်ညိုသဒ္ဒါတရားနှင့် စိတ်ချယုံကြည်မှု။

13. Authenticity Debate (စစ်မှန်မှုဆိုင်ရာ အငြင်းပွားခြင်း): ဓာတ်တော်များ၏ မူလဇစ်မြစ်နှင့် သမိုင်းကြောင်းမှန်ကန်မှုအပေါ် သံသယဖြစ်ကာ လူမှုကွန်ရက်နှင့် အများပြည်သူအကြား ငြင်းခုံမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း။

14. Misinterpretation (အလွဲသဘောပေါက်ခြင်း): ဓာတ်တော်များ၏ မူလတန်ဖိုးကို ဝိနည်းနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ နားလည်မှုမရှိဘဲ မှားယွင်းစွာ ကောက်ချက်ချခြင်း။

15. Sacred Integrity (အလေးအမြတ်ထားအပ်သော သဘောသဘာဝ): ဓာတ်တော်များ၏ မွန်မြတ်သန့်စင်မှုနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ တန်ဖိုးများကို မညှိုးနွမ်းစေဘဲ မူလအတိုင်း ထိန်းသိမ်းထားနိုင်မှု။

Chapter 2: Literature Review and Theoretical Framework (Terms 16–35)

16. Sarīradhātu (သရီရဓာတ်တော်): မြတ်စွာဘုရားနှင့် ရဟန္တာများ၏ ရုပ်ကလာပ်တော်မှ ကြွင်းကျန်ရစ်သော အရိုး၊ သွား၊ ဆံတော် စသည့် ရုပ်ဝတ္ထုများ။

17. Paribhogadhātu (ပရိဘောဂဓာတ်တော်): မြတ်စွာဘုရား အသုံးပြုခဲ့သော သပိတ်၊ သင်္ကန်း၊ ဗောဓိပင် စသည့် အသုံးအဆောင်များ။

18. Uddesikadhātu (ဥဒ္ဒိဿကဓာတ်တော်): မြတ်စွာဘုရားကို ရည်မှန်း၍ ကိုးကွယ်ရန် ဖန်တီးထားသော ရုပ်ပွားတော်၊ ဆင်းတုတော်များ။

19. Cetiya (စေတီ): ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ဌာပနာ၍ ကိုးကွယ်ပူဇော်ရန် တည်ထားသော အဆောက်အအုံ။

20. Vihāra (ဝိဟာရ / ကျောင်းတော်): ဓာတ်တော်များနှင့် သံဃာတော်များ သီတင်းသုံးရာ သာသနိက အဆောက်အအုံ။

21. Pūjā (ပူဇော်ခြင်း): ဓာတ်တော်မွေတော်များအား ရိုသေလေးမြတ်စွာ ဆက်ကပ်လှူဒါန်း ရှိခိုးခြင်း။

22. Saddhā (သဒ္ဒါတရား): ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာသုံးပါးအပေါ် ယုံကြည်သက်ဝင်မှု။

23. Hiri-Ottappa (ဟိရီ - ဩတ္တပ္ပ): ဓာတ်တော်များကို ကိုင်တွယ်ရာတွင် အမှားလုပ်မိမည်ကို ရှက်ခြင်းနှင့် ကြောက်ခြင်းဟူသော တရားနှစ်ပါးကို အခြေခံသည့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်။

24. Garubhaṇḍa (ဂရုဘဏ်): သံဃာပိုင်ဖြစ်သော၊ ပုဂ္ဂိုလ်ပိုင်အဖြစ် ခွဲဝေယူ၍မရသော အလေးအမြတ်ထားရမည့် သာသနိကပစ္စည်းများ။

25. Lahubhaṇḍa (လဟုဘဏ်): ပုဂ္ဂိုလ်ပိုင်အဖြစ် အလွယ်တကူ ခွဲဝေအသုံးပြုနိုင်သော ပေါ့ပါးသည့် ပစ္စည်းများ။

26. Theravada Tradition (ထေရဝါဒ အစဉ်အလာ): ပါဠိပိဋကတ်တော်လာ အဆုံးအမများကို မူလအတိုင်း မပျက်မယွင်း ထိန်းသိမ်းကျင့်သုံးသော ဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်း။

27. Mahāparinibbāna Sutta (မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်): ဗုဒ္ဓ၏ နောက်ဆုံးနေ့ရက်များနှင့် ဓာတ်တော်ဝေငှခြင်း သမိုင်းကြောင်းကို မှတ်တမ်းတင်ထားသော ဒီဃနိကာယ်လာ သုတ်တော်ကြီး။

28. Conservation Science (ထိန်းသိမ်းမှုသိပ္ပံပညာ): သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများကို ဓာတု၊ ရူပဗေဒ နည်းပညာများဖြင့် မပျက်စီးအောင် ကာကွယ်သောပညာရပ်။

29. Artifact (ရှေးဟောင်းရုပ်ဝတ္ထု): သမိုင်း၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ တန်ဖိုးရှိသော လူသားတို့ ဖန်တီးထားသည့် ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်း။

30. Provenance (မူလဇစ်မြစ်): ဓာတ်တော် သို့မဟုတ် ရှေးဟောင်းပစ္စည်းတစ်ခု၏ မူလစတင်ဖြစ်ပေါ်ရာ နေရာနှင့် အဆင့်ဆင့် လက်ပြောင်းလက်လွှဲ လုပ်ခဲ့သော မှတ်တမ်းသမိုင်း။

31. Museology (ပြတိုက်ပညာ): ပြတိုက်များ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ၊ စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် အမွေအနှစ်ပစ္စည်းများ ပြသထိန်းသိမ်းခြင်းဆိုင်ရာ ပညာရပ်။

32. Cultural Property (ယဉ်ကျေးမှုပိုင်ဆိုင်မှု): နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ သို့မဟုတ် လူမျိုးတစ်မျိုး၏ ယဉ်ကျေးမှုကို ကိုယ်စားပြုသော ဥပဒေအရ အကာအကွယ်ပေးထားသည့် ပစ္စည်း။

33. Cognitive Dissonance (အသိအမြင် ကွဲလွဲမှု): ရိုးရာယုံကြည်ချက်နှင့် သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများအကြား ကွဲလွဲမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အားပြိုင်မှု။

34. SCCT / Situational Crisis Communication Theory (အခြေအနေပေး အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီ): အကျပ်အတည်း၏ သဘာဝပေါ်မူတည်၍ အဖွဲ့အစည်း၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ကာကွယ်ရန် တုံ့ပြန်ဆက်သွယ်ရမည့် ခေတ်သစ် စီမံခန့်ခွဲမှုသီအိုရီ။

35. Organizational Management (အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှု): ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသော ဌာနတစ်ခုအတွင်း လူသားအရင်းအမြစ်၊ မူဝါဒနှင့် လုပ်ငန်းစဉ်များကို စနစ်တကျ အုပ်ချုပ်ခြင်း။

Chapter 3: Research Methodology (Terms 36–50)

36. Qualitative Research (အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ သုတေသန): ကိန်းဂဏန်းများထက် အဖြစ်အပျက်များ၏ အကြောင်းရင်း၊ သဘောသဘာဝနှင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များကို နက်နက်နဲနဲ လေ့လာသော သုတေသနနည်းလမ်း။

37. Applied Research (အသုံးချ သုတေသန): သီအိုရီသက်သက် မဟုတ်ဘဲ မြေပြင်ရှိ လက်တွေ့ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းရန် တိုက်ရိုက်ရည်ရွယ်သော သုတေသနပုံစံ။

38. Multiple-Case Study (အဖြစ်အပျက်များစွာကို လေ့လာခြင်း): ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုနှင့် ပတ်သက်သော အဖြစ်အပျက်တစ်ခုတည်းကိုသာမက ပြဿနာမျိုးစုံကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်း။

39. Primary Data (ပထမအဆင့် အချက်အလက်): Hswagata ၏ Case Studies 100 ကဲ့သို့သော မြေပြင်မှ တိုက်ရိုက်ကောက်ယူထားသည့် မူရင်းအချက်အလက်များ။

40. Secondary Data (ဒုတိယအဆင့် အချက်အလက်): ပိဋကတ်တော်၊ စာအုပ်စာတမ်းများနှင့် အခြားသုတေသီများ ရေးသားထားသော မှတ်တမ်းများ။

41. Thematic Analysis (အကြောင်းအရာအလိုက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း): အချက်အလက်များကို အဓိကကျသော အကြောင်းအရာ၊ ပြဿနာများအလိုက် အုပ်စုခွဲ၍ လေ့လာခြင်း။

42. Lean Coding (တိကျသော ကုဒ်ထုတ်ခြင်း): လိုအပ်သော အချက်အလက်များကိုသာ ရွေးချယ်၍ ကျစ်လျစ်စွာ အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း။

43. Pattern Extraction (ပုံစံတူညီမှုများကို ထုတ်နုတ်ခြင်း): အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များစွာတွင် ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပွားနေသော အမှားများ သို့မဟုတ် အောင်မြင်မှုပုံစံများကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ခြင်း။

44. Comparative Mapping (နှိုင်းယှဉ်ပုံဖော်ခြင်း): အောင်မြင်သော စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် ကျရှုံးသော စီမံခန့်ခွဲမှုတို့၏ အကြောင်းရင်းများကို ယှဉ်တွဲလေ့လာခြင်း။

45. Internal Source Files (အတွင်းရေး အရင်းအမြစ် မှတ်တမ်းများ): Hswagata ကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းများ၏ အပြင်သို့ မထုတ်ပြန်ထားသော စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)မှတ်တမ်းများ။

46. Empirical Evidence (လက်တွေ့သက်သေ အထောက်အထား): ယူဆချက်မဟုတ်ဘဲ မြေပြင်တွင် အမှန်တကယ်ဖြစ်ပွားခဲ့သော ခိုင်လုံသည့် မှတ်တမ်းများ။

47. Document Analysis (စာရွက်စာတမ်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း): မူဝါဒ၊ ဥပဒေနှင့် အစီရင်ခံစာများကို စနစ်တကျ ဖတ်ရှုလေ့လာ၍ လိုအပ်ချက်များကို ရှာဖွေခြင်း။

48. Cross-case Verification (အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)အချင်းချင်း တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း): တွေ့ရှိချက်တစ်ခုသည် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)တစ်ခုတည်းတွင်သာ ဖြစ်သလား သို့မဟုတ် အခြားနေရာများတွင်ပါ ဖြစ်နေသလားကို စစ်ဆေးခြင်း။

49. Triangulation (ဘက်စုံမှ ချင့်ချိန်လေ့လာခြင်း): ရလဒ်များ မှန်ကန်စေရန် သတင်းရင်းမြစ်နှင့် သုတေသနနည်းလမ်း (၃) မျိုးထက်မနည်းကို ပေါင်းစပ်စစ်ဆေးခြင်း။

50. Research Gap (သုတေသန ကွာဟချက်): ယခင်ပညာရှင်များ လေ့လာရန် ကျန်ရစ်ခဲ့သော သို့မဟုတ် လက်ရှိလိုအပ်နေသေးသော ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကွက်လပ်။

Chapter 4: Results and Analysis - Policy, Law, Cases (Terms 51–65)

51. Ownership Dispute (ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်း): ဓာတ်တော်များသည် အဖွဲ့အစည်းပိုင်လော၊ ပုဂ္ဂိုလ်ပိုင်လော ဟူသည့် ဥပဒေရေးရာနှင့် အစဉ်အလာအရ ငြင်းခုံမှု။

52. Illicit Trade (တရားမဝင် ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားမှု): သမိုင်းဝင် ဓာတ်တော်များနှင့် အမွေအနှစ်များကို ငွေကြေးအလို့ငှာ မှောင်ခိုကူးခြင်း။

53. Unauthorized Transfer (ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ လွှဲပြောင်းခြင်း): တရားဝင် အဖွဲ့အစည်း၏ သဘောတူညီချက်မပါဘဲ ဓာတ်တော်များကို တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း။

54. MaHaNa (နိုင်ငံတော် သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့): မြန်မာနိုင်ငံရှိ သံဃာရေးရာနှင့် သာသနိကပစ္စည်းများကို အမြင့်ဆုံး စီမံအုပ်ချုပ်သော အဖွဲ့အစည်း။

55. MoRA (သာသနာရေး ဝန်ကြီးဌာန): နိုင်ငံတော်၏ ဘာသာရေး၊ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များကို အုပ်ချုပ်စီမံသော အစိုးရဌာန။

56. UNESCO Convention (ကုလသမဂ္ဂ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် သဘောတူညီချက်): နိုင်ငံတကာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းခြင်းမှ ကာကွယ်သည့် နိုင်ငံတကာဥပဒေ။

57. Customary Law (ဓလေ့ထုံးတမ်း ဥပဒေ): နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံတွင် ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေးအစဉ်အလာများအရ လက်ခံကျင့်သုံးနေသော ဥပဒေများ။

58. Legal Framework (ဥပဒေရေးရာ မူဘောင်): ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ လိုက်နာရမည့် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံတကာ ပြဋ္ဌာန်းဥပဒေများ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ။

59. Standard Operating Procedure / SOP (စံချိန်စံညွှန်းမီ လုပ်ထုံးလုပ်နည်း): ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု လုပ်ငန်းစဉ်များအတွက် အတိအကျ သတ်မှတ်ထားသော နေ့စဉ်လုပ်ငန်းလမ်းညွှန်။

60. Media & Public Statement Log / T238 (မီဒီယာနှင့် အများပြည်သူသို့ ပြန်ကြားရေး မှတ်တမ်း): သတင်းမှားများကို ဖြေရှင်းရာတွင် အသုံးပြုရန် Hswagata မှ ရေးဆွဲထားသော တရားဝင် ပြန်ကြားရေးပုံစံ။

61. Triage Form (ဦးစားပေး အဆင့်သတ်မှတ်မှုပုံစံ): ပြဿနာတစ်ရပ် ပေါ်ပေါက်လာပါက အရေးကြီးမှုအဆင့်ကို ခွဲခြားသတ်မှတ်သော စီမံခန့်ခွဲမှုမှတ်တမ်း။

62. Evidence Assessment (အထောက်အထား စစ်ဆေးအကဲဖြတ်ခြင်း): ဓာတ်တော်ဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှုများတွင် အချက်အလက်များ၏ ခိုင်လုံမှုကို စနစ်တကျ စစ်ဆေးခြင်း။

63. Root Cause Analysis (အခြေခံအကြောင်းရင်းကို ဆန်းစစ်ခြင်း): ပြဿနာတစ်ခု၏ မျက်နှာပြင်ကိုသာမက၊ ထိုပြဿနာဖြစ်စေသော အရင်းအမြစ်ကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ခြင်း။

64. Transparency (ပွင့်လင်းမြင်သာမှု): အဖွဲ့အစည်း၏ စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် အဆုံးအဖြတ်များကို အများပြည်သူ နားလည်ယုံကြည်နိုင်အောင် ရှင်းလင်းစွာ ချပြနိုင်မှု။

65. Dispute Resolution (အငြင်းပွားမှု ဖြေရှင်းခြင်း): ပဋိပက္ခများကို ဥပဒေနှင့် ဝိနည်းတော်များအပေါ် အခြေခံ၍ ငြိမ်းချမ်းစွာ ဖြေရှင်းညှိနှိုင်းခြင်း။

Chapter 5: Conclusions, Recommendations and Model (Terms 66–80)

66. Certified Relic Custodian / CRC (အသိအမှတ်ပြု ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူ): ဤသုတေသန၏ IRCM မော်ဒယ်အရ လေ့ကျင့်သင်ကြားမှု အဆင့်အားလုံးကို အောင်မြင်ပြီး တရားဝင် လက်မှတ်ရရှိထားသူ။

67. Licensed Institutional Custodian (အသိအမှတ်ပြု အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ထိန်းသိမ်းသူ): တရားဝင် ဥပဒေနှင့်အညီ ဖွဲ့စည်းထားသော ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသည့် အဖွဲ့အစည်းများအတွက် လိုင်စင်ရ ကိုယ်စားလှယ်။

68. Training Integration (လေ့ကျင့်သင်ကြားမှု ပေါင်းစပ်ခြင်း): ဝိနည်း၊ သိပ္ပံနှင့် ဥပဒေများကို သင်ရိုးတစ်ခုတည်းအဖြစ် ပေါင်းစပ်လေ့ကျင့်ပေးသော စနစ်။

69. Level 1 Foundation Training (အခြေခံအဆင့် လေ့ကျင့်မှု): ဝိနည်းကျင့်ဝတ်နှင့် ဓာတ်တော်များ၏ အရေးပါမှုကို နားလည်စေရန် အခြေခံသင်ကြားမှု။

70. Level 2 Technical Training (နည်းပညာအဆင့် လေ့ကျင့်မှု): ရှေးဟောင်းသုတေသန အခြေခံနှင့် ဓာတ်တော်များကို ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ မပျက်စီးအောင် ကိုင်တွယ်နည်း။

71. Level 3 Professional Training (ကျွမ်းကျင်မှုအဆင့် လေ့ကျင့်မှု): ဥပဒေရေးရာများနှင့် အကျပ်အတည်း စီမံခန့်ခွဲမှုများကို ကျွမ်းကျင်စွာ ကိုင်တွယ်နိုင်ရေး သင်ကြားမှု။

72. Level 4 Advanced Training (အဆင့်မြင့် လေ့ကျင့်မှု): မြေပြင်အဖြစ်အပျက်များကို လေ့လာခြင်း (Case studies) နှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်ခြင်း စွမ်းရည်များကို အကဲဖြတ်သော နောက်ဆုံးအဆင့်။

73. Crisis Simulation (အကျပ်အတည်း ဇာတ်တိုက်လေ့ကျင့်ခြင်း): အမှန်တကယ် ပြဿနာပေါ်လာပါက ဖြေရှင်းနိုင်ရန် ကြိုတင်၍ အခြေအနေများ ဖန်တီးလေ့ကျင့်ခြင်း။

74. Accountability (တာဝန်ခံမှု): ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအနေဖြင့် မိမိတို့၏ လုပ်ရပ်နှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်များအတွက် အဖွဲ့အစည်းနှင့် အများပြည်သူရှေ့တွင် တာဝန်ယူရဲခြင်း။

75. Governance System (အုပ်ချုပ်မှုယန္တရား စနစ်): ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသော အဖွဲ့အစည်းများကို ထိန်းကျောင်းမည့် အဆင့်မြင့် မူဝါဒနှင့် စီမံခန့်ခွဲရေးဖွဲ့စည်းပုံ။

76. Policy Intervention (မူဝါဒရေးရာ ဝင်ရောက်ထိန်းကျောင်းခြင်း): လက်ရှိ အားနည်းနေသော စနစ်များကို ပြုပြင်ရန် အစိုးရ သို့မဟုတ် အဆင့်မြင့်အဖွဲ့အစည်းများမှ မူဝါဒအသစ်များ ချမှတ်ပေးခြင်း။

77. Continuous Learning (စဉ်ဆက်မပြတ် လေ့လာသင်ယူခြင်း): ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအနေဖြင့် ခေတ်နှင့်အညီ ပြောင်းလဲနေသော ဥပဒေနှင့် နည်းပညာများကို အမြဲမပြတ် လေ့လာနေခြင်း။

78. Actionable Solution (လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်နိုင်သော ဖြေရှင်းချက်): သီအိုရီသက်သက် မဟုတ်ဘဲ မြေပြင်တွင် အမှန်တကယ် ကျင့်သုံးနိုင်သည့် အဖြေ သို့မဟုတ် လုပ်ငန်းစဉ်။

79. Sustainability (ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲမှု): ဓာတ်တော်များနှင့် ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်ကို မျိုးဆက်သစ်များ လက်ထက်တိုင်အောင် ခိုင်မာစွာ လက်ဆင့်ကမ်းနိုင်ခြင်း။

80. Systemic Reform (စနစ်တကျ ပြုပြင်ပြောင်းလဲခြင်း): ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍတစ်ခုလုံးကို ရိုးရာအစဉ်အလာစနစ်မှ ခေတ်သစ်ပေါင်းစပ်စနစ်သို့ အလုံးစုံ အဆင့်မြှင့်တင် ပြောင်းလဲခြင်း။

1.9 Research Methodology (Overview)

ဤသုတေသနကျမ်းသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ လက်တွေ့အသုံးချ နိုင်သော စံနမူနာတစ်ရပ်ကို တည်ဆောက်ရန်အတွက် အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် အသုံးချသုတေသန နည်းစနစ် (Qualitative and applied research design) ကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုထားပါသည်။ အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ သုတေသနသည် လူသားတို့၏ ယုံကြည်မှု၊ ကျင့်ဝတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းများနှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှုများကို နက်နက်နဲနဲ လေ့လာနိုင်စွမ်းရှိပြီး၊ အသုံးချသုတေသန ချဉ်းကပ်မှုကမူ သီအိုရီသက်သက်မဟုတ်ဘဲ မြေပြင်တွင် အမှန်တကယ် အသုံးချနိုင်မည့် မူဘောင် တစ်ရပ်ကို ပေါ်ထွက်လာစေသည်။ သုတေသနပညာရှင် John W. Creswell ၏ အဆိုအရ ရှုပ်ထွေးသော အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ပြဿနာများနှင့် လူမှုရေးရာ ကိစ္စရပ်များကို ဖြေရှင်း ရာတွင် ကိန်းဂဏန်းများထက် အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ လေ့လာမှုကသာ အကောင်း ဆုံးသော အဖြေကို ပေးစွမ်းနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသန ဒီဇိုင်းသည် ဝိနည်းသိက္ခာကို ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်များနှင့် ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်ပေးမည့် Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) ကို တည်ဆောက် ရာတွင် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်ပါသည်။

   ဤသုတေသန၏ အဓိက အချက်အလက် ကောက်ယူဆန်းစစ်မှု နည်းလမ်း (Primary analytical method) မှာ လက်တွေ့မြေပြင်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဓာတ်တော် ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ အဖြစ်အပျက်များကို လေ့လာခြင်း (Case study analysis) ပင်ဖြစ်သည်။ စီမံခန့်ခွဲမှု လွဲချော်ခြင်း၊ ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်းနှင့် အောင်မြင်သော ထိန်းသိမ်းမှုစနစ် စသည့် ကွဲပြားသော အဖြစ်အပျက်များကို အကြောင်းအရာအလိုက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (Thematic analysis) ဖြင့် ပြဿနာများ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ထပ်တလဲ လဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော ပုံစံများ (Recurring patterns) ကို တိကျစွာ ဖော်ထုတ်နိုင်မည်ဖြစ် သည်။ ဤလေ့လာမှုအတွက် Hswagata ၏ တရားဝင် အတွင်းရေးမှတ်တမ်းများဖြစ်သော ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ Case Studies (၁၀၀) ကို ခိုင်လုံသော လက်တွေ့အထောက် အထားများ (Empirical evidence) အဖြစ် အဓိကထား အသုံးပြုလေ့လာ သွားမည်ဖြစ်သည်။ ဤကဲ့သို့ မြေပြင်အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို တိုက်ရိုက်ဆန်းစစ်ခြင်းသည် အနာဂတ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် လိုအပ်သော လက်တွေ့ကျွမ်းကျင်မှု သင်ရိုးညွှန်းတမ်းများကို တိကျစွာ ရေးဆွဲနိုင်ရန် တိုက်ရိုက်အထောက်အကူပြုပါသည်။ 

"The proposed IRCM is not built on theoretical speculation. It is rigorously formulated through pattern repetition and cross-case verification across the 100 case studies, ensuring that the final system model is deeply grounded in empirical data. 

(ဤသုတေသနမှ အဆိုပြုမည့် IRCM စံနမူနာပုံစံသည် သီအိုရီသက်သက် မှန်းဆချက် (Theoretical speculation) မဟုတ်ပေ။ ၎င်းသည် Case studies (၁၀၀) မှ ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော ပြဿနာပုံစံများကို ထုတ်နုတ်ခြင်း (Pattern repetition) နှင့် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)အချင်းချင်း တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း (Cross-case verification) တို့ဖြင့် စနစ်တကျ တည်ဆောက်ထားခြင်းဖြစ်ရာ၊ နောက်ဆုံး ပေါ်ထွက်လာမည့် စနစ်ပုံစံသည် ခိုင်မာသော လက်တွေ့သက်သေများ အပေါ် (Empirical data) အပြည့်အဝ အခြေခံထားကြောင်း အာမခံနိုင်ပါသည်။)"

အဖြစ်အပျက်များကို လေ့လာခြင်းအပြင်၊ ဤသုတေသနသည် တရားဝင်ပြဋ္ဌာန်း ချက်များနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိစေရန် မူဝါဒများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်း (Policy analysis) ကိုလည်း ပေါင်းစပ်လုပ်ဆောင်သွားမည်ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတော်အဆင့် ဥပဒေများ၊ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် စံနှုန်းများနှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ညွှန်ကြားချက်များကို စနစ်တကျ လေ့လာခြင်းဖြင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် ခိုင်မာသော ဥပဒေရေးရာ အကာအကွယ်များကို ဖော်ထုတ်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် Hswagata ၏ Institutional Policies ကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ မူဝါဒရေးရာ မှတ်တမ်းများကို သုံးသပ်ခြင်းသည် လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင်နှင့် ကိုက်ညီသော စီမံခန့်ခွဲမှုယန္တရားများ တည်ဆောက်ရာတွင် အလွန်အရေးပါကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဤကဲ့သို့ အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ လေ့လာမှု၊ အဖြစ်အပျက် ဆန်းစစ်မှုနှင့် မူဝါဒများ လေ့လာခြင်းတို့ကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုမည့် အချက်အလက်ကောက်ယူခြင်းနှင့် ခွဲခြမ်း စိတ်ဖြာခြင်း ဆိုင်ရာ အသေးစိတ် သုတေသနလုပ်ငန်းစဉ်များ (Detailed methodology) ကို ဤကျမ်း၏ အခန်း (၃) တွင် အပြည့်အစုံ ဆက်လက်တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။(See Figure 1.5)

Figure 1.5 Research Methodology Overview Flowchart

1.10 Organization of the Study

  ဤသုတေသနကျမ်းကို ယုတ္တိကျသော သုတေသနစီးဆင်းမှု (Logical progression) ရှိစေရန်နှင့် ပြဿနာဖော်ထုတ်ခြင်းမှသည် လက်တွေ့အသုံးချနိုင်သော စံနမူနာတည်ဆောက်ခြင်းအထိ အဆင့်ဆင့် လွှမ်းခြုံနိုင်ရန်အတွက် အဓိက အခန်းကြီး (၅) ခန်းဖြင့် စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားပါသည်။ Hswagata, A Writing Manual of Academic Works: Office of Siridantamahapalaka, သုတေသနကျမ်း ပြုစုရေးဆိုင်ရာ လမ်းညွှန်ချက်များအရ သုတေသနကျမ်းတစ်စောင်သည် ခိုင်မာသော သီအိုရီအခြေခံနှင့် လက်တွေ့ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုများကို စနစ်တကျ အချိုးကျ ခွဲဝေတင်ပြရန် လိုအပ်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသန၏ အခန်း (၁) Introduction (နိဒါန်း) တွင် ဓာတ်တော်ထိန်း သိမ်းမှုဆိုင်ရာ နောက်ခံသမိုင်းကြောင်း၊ အဓိကဖြေရှင်းရမည့် ပြဿနာများ၊ သုတေသန မေးခွန်းများ၊ ရည်ရွယ်ချက်များနှင့် လေ့လာမှုနယ်ပယ်တို့ကို အသေးစိတ် တင်ပြထား ပါသည်။ ဆက်လက်၍ အခန်း (၂) Literature Review (စာပေနှင့် သုတေသနလုပ်ငန်းများ လေ့လာသုံးသပ်ချက်) တွင် ဝိနည်းသိက္ခာ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန၊ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် ဥပဒေနှင့် အကျပ်အတည်း စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်များကို ပေါင်းစပ်သုံးသပ်ထား ပြီး၊ ယခင်သုတေသနများ၏ လိုအပ်ချက် ကွာဟချက် (Research gap) ကို တိကျစွာ ဖော်ထုတ်တင်ပြထားပါသည်။ ဤကနဦးအခန်းနှစ်ခုသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု စံနမူနာသစ် ဖော်ထုတ်ရေးအတွက် ခိုင်မာသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အုတ်မြစ်ကိုချပေး ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

   အခန်း (၃) Methodology (သုတေသန နည်းစနစ်) တွင် ဤကျမ်းအတွက် အချက်အလက် ကောက်ယူခြင်းနှင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းစဉ်များကို အသေးစိတ် ရှင်းလင်းတင်ပြထားပါသည်။ အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် အသုံးချ သုတေသန ဒီဇိုင်း (Qualitative and applied research) ကို အသုံးပြုထားပြီး၊ Hswagata ၏ တရားဝင် စုဆောင်းထားသော ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ Case Studies (၁၀၀) နှင့် မူဝါဒရေးရာ စာရွက်စာတမ်းများကို မည်သို့မည်ပုံ စနစ်တကျ လေ့လာဆန်းစစ်ခဲ့ကြောင်း ရှင်းလင်းထားသည်။ သုတေသနပညာရှင် John W. Creswell ၏ လမ်းညွှန်ချက် များနှင့်အညီ မြေပြင်အဖြစ်အပျက်များကို အကြောင်းအရာအလိုက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (Thematic analysis) ဖြင့် ဆောင်ရွက်ထားကြောင်း သက်သေပြထားသည်။ ဤအခန်းသည် သုတေသနမှ ထွက်ပေါ်လာမည့် ရလဒ်များအား သီအိုရီသက်သက် မဟုတ်ဘဲ လက်တွေ့မြေပြင် အထောက်အထားများ (Empirical evidence) အပေါ်တွင် အခိုင်အမာ ရပ်တည်နိုင်စေရန် အာမခံချက် ပေးစွမ်းနိုင်သော အပိုင်းဖြစ်ပါသည်။

   အခန်း (၄) Results and Analysis (သုတေသန တွေ့ရှိချက်များနှင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း) သည် ဤသုတေသနကျမ်း၏ အသက်သွေးကြောအဖြစ်ဆုံး အပိုင်းဖြစ်ပြီး၊ အချက်အလက်များမှတစ်ဆင့် စံနမူနာပုံစံသို့ (Data to Model) ပြောင်းလဲ တည်ဆောက်မှုကို တင်ပြထားပါသည်။ ဤအခန်းတွင် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို ဆန်းစစ်၍ စီမံခန့်ခွဲမှုလွဲချော်ခြင်း၊ ဥပဒေရေးရာ ပဋိပက္ခများနှင့် ယုံကြည်မှုပြိုကွဲခြင်း စသည့် ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော ပြဿနာပုံစံများ (Recurring patterns) ကို ဖော်ထုတ်ထားသည်။ ထိုတွေ့ရှိချက်များအပေါ် အခြေခံ၍ ဝိနည်း၊ သိပ္ပံ၊ ဥပဒေနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုပညာတို့ကို ဟန်ချက်ညီစွာ ပေါင်းစပ်ထားသော "Integrated Relic Custodianship Model (IRCM)" ကို အသေးစိတ် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက် ပြသထားပါသည်။ Hswagata ၏ အတွင်းရေး စီမံခန့်ခွဲမှုပုံစံများ (Templates) ဖြင့် အထောက်အထားပြု ထားသော ဤခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုသည် လက်တွေ့အသုံးချနိုင်သော စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု သင်ရိုးညွှန်းတမ်းများကို တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးပါသည်။

   နောက်ဆုံးဖြစ်သော အခန်း (၅) Conclusions and Recommendations (နိဂုံးချုပ်၊ ဆွေးနွေးချက်များနှင့် အကြံပြုချက်များ) တွင် သုတေသန၏ အဓိကတွေ့ရှိချက်များကို ခြုံငုံသုံးသပ်ကာ လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်နိုင်မည့် အကြံပြုချက်များကို တင်ပြထား ပါသည်။ IRCM စံနမူနာပုံစံသည် အဖွဲ့အစည်းများအတွက် မည်မျှအရေးပါကြောင်းကို သီအိုရီများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ဆွေးနွေးထားပြီး၊ အနာဂတ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြု လက်မှတ်ရစနစ် (Certification system) နှင့် မူဝါဒရေးရာ အကြံပြုချက်များကို အဆိုပြုထားပါသည်။ နိုင်ငံတကာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်း ရေးဆိုင်ရာ UNESCO ၏ မူဝါဒများတွင် ဘာသာရေးနှင့် သိပ္ပံပညာကို ပေါင်းစပ်ထားသော မူဝါဒအကြံပြုချက်များသည် အဖွဲ့အစည်းများ၏ ရေရှည်တည်တံ့မှုအတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်ကြောင်း ထောက်ပြထားသည်။ အချုပ်အားဖြင့် ဤအခန်းသည် ဓာတ်တော်ထိန်း သိမ်းမှုစနစ်ကို ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာလေ့လာမှုမှတစ်ဆင့် လက်တွေ့အသုံးချ အဖွဲ့အစည်း ဆိုင်ရာ မူဝါဒများအဖြစ်သို့ အောင်မြင်စွာ ကူးပြောင်းပေးလိုက်သော နိဂုံးချုပ်အပိုင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။

CHAPTER II

REVIEW OF RELATED LITERATURE AND RESEARCH WORKS

2.1 Introduction

ဤသုတေသနကျမ်း၏ အခန်း (၂) သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု (Relic Custodianship) နယ်ပယ်နှင့် သက်ဆိုင်သော စာပေနှင့် သုတေသနလုပ်ငန်းများကို သမား ရိုးကျ အကျဉ်းချုပ်ဖော်ပြခြင်းမျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကဲဖြတ်သုံးသပ်မှု (Critical analysis) ပြုလုပ်ရန် ရည်ရွယ်ပါသည်။ ခေတ်သစ်ကာလတွင် ဓာတ်တော် ထိန်းသိမ်းခြင်းကို သီးခြားဘာသာရေး လုပ်ငန်းစဉ်သက်သက်အဖြစ် ရှုမြင်၍မရတော့ဘဲ၊ ပညာရပ်များစွာ ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသော နယ်ပယ် (Interdisciplinary field) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်လေ့လာရန် လိုအပ်ပေသည်။ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းရေးဆိုင်ရာ ပညာရှင် Duncan Forbes ၏ အဆိုအရ သမိုင်းဝင် ဘာသာရေးအမွေအနှစ်များကို စောင့်ရှောက်ရာတွင် ယုံကြည်မှုသက်သက်ထက် ဘာသာရေး၊ ဥပဒေနှင့် သိပ္ပံပညာရပ်များ ကို ပေါင်းစပ်ထားသော ဘက်စုံချဉ်းကပ်မှုကသာ အဖွဲ့အစည်းများအတွက် ရေရှည် တည်တံ့မှုကို ပေးစွမ်းနိုင်ကြောင်း သက်သေပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် ဤအခန်းသည် ယခင်ရှိနှင့်ပြီးသော သုတေသနများကို စုစည်းပြသရုံသက်သက်မဟုတ်ဘဲ၊ ဤသုတေသန မှ ဖော်ထုတ်မည့် Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) အတွက် ခိုင်မာသော သီအိုရီအခြေခံ (Theoretical grounding) ကို စနစ်တကျ တည်ဆောက်ရန် ရည်ရွယ်ပါသည်။

  ဤစာပေသုံးသပ်ချက်၏ အဓိက အခန်းကဏ္ဍ (Role) မှာ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍတွင် လက်ရှိရင်ဆိုင်နေရသော သုတေသနနှင့် လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင် ကွာဟချက် (Research gap identification) ကို တိကျစွာ ဖော်ထုတ်ရန်ဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်သော ယခင်လေ့လာမှုများသည် ဝိနည်းကျင့်ဝတ်၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန သို့မဟုတ် ဥပဒေရေးရာစသည့် သီးခြားနယ်ပယ် တစ်ခုချင်းစီအပေါ်တွင်သာ အာရုံစိုက် လေ့လာထားကြပြီး၊ ယင်းပညာရပ်များကို လက်တွေ့အဖွဲ့အစည်းများတွင် ပေါင်းစပ်အသုံး ချနိုင်မည့် စနစ်တကျ လေ့ကျင့်ရေးမူဘောင်များ မရှိသေးပေ။ Hswagata ၏ စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ "Internal Case Studies" အစီရင်ခံစာများတွင် ဖော်ပြထားချက်အရ၊ ပညာရပ်များကို သီးခြားစီ ကျင့်သုံးနေခြင်းသည် မြေပြင်တွင် ပေါ်ပေါက်လာတတ်သော ရှုပ်ထွေးသည့် ယုံကြည်မှုနှင့် ဥပဒေရေးရာ အကျပ်အတည်းများကို ဖြေရှင်းနိုင်စွမ်း မရှိကြောင်း အခိုင်အမာ တွေ့ရှိရသည်။ ဤပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကွာဟချက်ကို ဖော်ထုတ်ခြင်းဖြင့် ဤသုတေသနကျမ်းသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်ကို ပိုမိုခိုင်မာ သော အဆင့်သစ်တစ်ခုသို့ မြှင့်တင်ပေးနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

   သို့ဖြစ်ပါ၍ ဤအခန်း (၂) တွင် ယခင်သုတေသနများ၏ အားသာချက်နှင့် အားနည်းချက်များကို ထောက်ပြကာ၊ ဤသုတေသန၏ ပင်မယန္တရားဖြစ်သော ပေါင်းစပ် စံနမူနာပုံစံသို့ အချိတ်အဆက်မိမိ (Progressively) လမ်းကြောင်းပေး တည်ဆောက်သွား မည်ဖြစ်သည်။ This chapter critically reviews literature across religious, archaeological, legal, and management domains to establish a foundation for an integrated custodianship model. (ဤအခန်းသည် ပေါင်းစပ်ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု စံနမူနာတစ်ရပ်အတွက် အခြေခံအုတ်မြစ် တည်ဆောက်ရန် ဘာသာရေး၊ ရှေးဟောင်း သုတေသန၊ ဥပဒေနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု နယ်ပယ်များရှိ စာပေများကိုဝေဖန်ဆန်းစစ် သုံးသပ်သွား မည်ဖြစ်သည်။) မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမများတွင် အကြောင်းအရာတစ်ခုကို ဘက်စုံ ထောင့်စုံမှ ပိုင်းခြားဝေဖန် သိမြင်နိုင်စွမ်း (ဝီမံသာ) သည် မှန်ကန်သော အကျင့်လမ်းနှင့် အောင်မြင်မှုသို့ ပို့ဆောင်ပေးကြောင်း ဟောကြားထားသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ဤစာပေ သုံးသပ်ချက်သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် လိုအပ်သော မဏ္ဍိုင် (၄) ရပ်ကို စာပေအထောက်အထားများဖြင့် သုံးသပ်ကာ IRCM စံနမူနာကို သီအိုရီအရ အသက်သွင်းပေးမည့် အရေးကြီးဆုံး အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်မည်ဖြစ်ပါသည်။(See Figure 2.1)

Figure 2.1 The Dichotomy of Dhātu: Sacred Dimension vs. Material Vulnerability

2.2 Vinaya Discipline and Relic Custodianship

 ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု (Relic Custodianship) နယ်ပယ်ကို လေ့လာဆန်းစစ် ရာတွင် ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်များကို ပြဋ္ဌာန်းပေးထားသော ဝိနည်းသိက္ခာ (Vinaya Discipline) သည် အဖွဲ့အစည်းများအတွက် ပထမဆုံးနှင့် အရေးအကြီးဆုံးသော သီအိုရီမဏ္ဍိုင် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဝိနည်းကျင့်ဝတ်များ၏ သက်ရောက်မှုကို အပြည့်အဝ နားလည်နိုင်ရန်အတွက် ဦးစွာပထမ ဓာတ်တော် (Dhātu) ဟူသော သဘောတရားအပေါ် ထေရဝါဒအစဉ်အလာနှင့် ခေတ်သစ်ပညာရပ်များက မည်သို့ ရှုမြင်သုံးသပ်ထားကြောင်းကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရန် လိုအပ်ပေသည်။

2.2.1 Concept of Dhātu (Relics)

  ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ အစဉ်အလာတွင် ဓာတ်တော်မွေတော်များ (Dhātu) သည် သမိုင်းဝင် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး၏ ကြွင်းကျန်ရစ်သော ရုပ်အလောင်း သို့မဟုတ် အမှတ်တရ ပစ္စည်းသက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ သက်တော်ထင်ရှား မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်များကို အပြည့်အဝ ကိုယ်စားပြုသော သက်ဝင်လှုပ်ရှားနေသည့် အထွတ်အမြတ် အရာဝတ္ထု (Sacred dimension) အဖြစ် လေးနက်စွာ ခံယူထားကြသည်။ ဤခံယူချက်သည် ဓာတ်တော်များ၏ သာသနာရေး အရေးပါမှုကို အမြင့်မားဆုံးအဆင့်သို့ ရောက်ရှိစေပြီး၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအပေါ်တွင် အလွန်ကြီးမားသော ဘာသာရေးတာဝန် (Religious Responsibility) ကို သက်ရောက်စေသည်။ ပိဋကတ်တော်လာ မဟာပရိနိဗ္ဗာန သုတ်တော်၌ မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်ပြီးနောက် သရီရဓာတ်တော်များအား မင်းနှင့်တကွ ပြည်သူတို့က အသက်နှင့်ထပ်တူ ရိုသေလေးမြတ်စွာ ပူဇော်ခွဲဝေခဲ့ကြပုံကို အတိအလင်း မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ထို့အပြင် နိုင်ငံတကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ သုတေသီ Kevin Trainor ၏ စာတမ်းများတွင်လည်း ထေရဝါဒ အစဉ်အလာအရ ဓာတ်တော်များ သည် ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ်၏ "သက်တော်ထင်ရှား ရှိနေခြင်း (Living presence)" ကို အစားထိုးကိုယ်စားပြုသည့်အတွက် ၎င်းတို့ကို ကိုင်တွယ်ရာတွင် သာမန်ရုပ်ဝတ္ထုတစ်ခုကဲ့သို့ သဘောမထားဘဲ အမြင့်မားဆုံးသော ကျင့်ဝတ်စည်းမျဉ်းများဖြင့်သာ ချဉ်းကပ်လေ့ရှိ ကြောင်း သုံးသပ်ထားသည်။ ဤကဲ့သို့ ကြီးမားလှသော သာသနာရေး အရေးပါမှုကြောင့်၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် ဝိနည်းသိက္ခာနှင့် ဟိရီ-ဩတ္တပ္ပတရားများသည် ဓာတ်တော်များ၏ မွန်မြတ်သော ဂုဏ်သိက္ခာကို ကာကွယ်ရန် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော အခြေခံသီအိုရီ အုတ်မြစ်ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။

  သို့ရာတွင် ခေတ်သစ် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်မှ ဝေဖန်ဆန်းစစ်ကြည့်သောအခါ၊ ဓာတ်တော်များသည် အထွတ်အမြတ်ထားရာ ဖြစ်သကဲ့သို့ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ရာသီဥတုနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒဏ်ကြောင့် ပျက်စီးယိုယွင်းလွယ်သော ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ သဘာဝ (Material dimension) ကိုလည်း ပိုင်ဆိုင်ထားကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဤနေရာတွင် ရိုးရာအစဉ်အလာ ယုံကြည်သူများသည် ဓာတ်တော်၏ သန့်စင်မွန်မြတ်မှု (Sacredness) ကိုသာ အာရုံစိုက်လေ့ရှိပြီး၊ ၎င်း၏ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ အားနည်းယိုယွင်း နိုင်စွမ်း (Material vulnerability) ကို လျစ်လျူရှုထားတတ်သောကြောင့် စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ ကွာဟချက်များ ဖြစ်ပေါ်လာလေ့ရှိသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်ဆိုင်ရာ ပညာရှင် John S. Strong ၏ အဆိုအရ ဓာတ်တော်များသည် ဘာသာရေးအရ "မပျက်စီးနိုင်သော ဓမ္မ" ကို ကိုယ်စားပြုသော်လည်း၊ လက်တွေ့မြေပြင်တွင်မူ ၎င်းတို့သည် သဘာဝဘေးအန္တရာယ်၊ ခိုးယူခံရမှုနှင့် စနစ်တကျ မကိုင်တွယ်မှုများကြောင့် အလွယ်တကူ ပျောက်ကွယ်သွားနိုင်သော သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများ ဖြစ်ကြောင်း ထောက်ပြထားသည်။ သို့ဖြစ်ရာ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ် တစ်ခုသည် ဤအထွတ်အမြတ် သဘောတရား (Sacred dimension) နှင့် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ သဘာဝ (Material dimension) တို့အကြား အားပြိုင်မှုကို မဖြစ်မနေ ဟန်ချက်ညီအောင် ထိန်းကျောင်းပေးနိုင်ရန် လိုအပ်လာသည်။

   ဤအယူအဆ ကွဲလွဲမှုနှင့် အားပြိုင်မှုသည် လက်တွေ့ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု လုပ်ငန်းခွင်များတွင် ကြီးမားသော စီမံခန့်ခွဲမှု အကျပ်အတည်းများကို တိုက်ရိုက်ဖြစ်ပေါ် စေသည်။ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအနေဖြင့် ဓာတ်တော်အပေါ်တွင် ဘာသာရေးအရ သဒ္ဒါတရား ပြင်းထန်သော်လည်း၊ ယင်းရုပ်ဝတ္ထုကို မည်သို့ သိပ္ပံနည်းကျ စောင့်ရှောက်ရ မည်ကို နားလည်မှုမရှိသောအခါ ယုံကြည်မှုနှင့် လက်တွေ့စွမ်းရည်အကြား အသိအမြင် ကွဲလွဲမှု (Cognitive Dissonance) များ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သည်။ Hswagata ၏ ဓာတ်တော် ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ ဌာနတွင်း Case Studies များကို လေ့လာဆန်းစစ်ရာတွင်၊ အချို့သော အဖွဲ့အစည်းများသည် ဓာတ်တော်များကို ရိုသေလွန်းသဖြင့် တရားဝင် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း (Documentation) နှင့် လုံခြုံရေးအရ အကာအကွယ်ပေးခြင်း (Physical protection) ကဲ့သို့သော ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှု လုပ်ငန်းစဉ်များကို "မရိုမသေပြုရာရောက်သည်" ဟု အလွဲသဘောပေါက်ကာ ငြင်းပယ်လေ့ရှိကြောင်း ခိုင်လုံစွာ တွေ့ရှိရသည်။ ဤကဲ့သို့ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှုကို လျစ်လျူရှုထားခြင်းသည် နောက်ဆုံး တွင် ဓာတ်တော်များ ပျောက်ဆုံးခြင်းနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်းဆိုသည့် ကြီးမားသော အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ကျရှုံးမှုများဆီသို့ ဦးတည်သွားစေသည်။

   အချုပ်အားဖြင့် သုံးသပ်ရသော် ဓာတ်တော် (Dhātu) ၏ သဘောတရားကို လေ့လာခြင်းသည် ဤသုတေသန၏ ပေါင်းစပ်စံနမူနာ (Integrated Model) အတွက် အလွန်အရေးပါသော သီအိုရီအခြေခံကို ပေးစွမ်းသည်။ ဓာတ်တော်များကို ထိန်းသိမ်း စောင့်ရှောက်ရာတွင် ဝိနည်းသိက္ခာကို အခြေခံ၍ သာသနာရေးဆိုင်ရာ အရေးပါမှုကို ကာကွယ်ခြင်း (Sacred protection) သက်သက်ဖြင့် မလုံလောက်တော့ဘဲ၊ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ထိန်းသိမ်းခြင်း (Material preservation) ကိုပါ တစ်ပြိုင်နက်တည်း လုပ်ဆောင်ရန် မရှိမဖြစ် လိုအပ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ Hswagata ၏ Institutional Policies တွင် အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းထားသည့်အတိုင်း၊ တတ်ကျွမ်းနားလည်သော ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူတစ်ဦးသည် ဓာတ်တော်၏ မွန်မြတ်သော ဂုဏ်သိက္ခာကို ဝိနည်းဖြင့် ကာကွယ်ရမည်ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ၎င်း၏ ရုပ်ဝတ္ထုအထည်ကိုယ်ကိုလည်း ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာနှင့် ခေတ်သစ်လုံခြုံရေး စံနှုန်းများဖြင့် ကာကွယ်စောင့်ရှောက် ရမည်ဟူသော Dual Obligation (တာဝန်နှစ်ရပ် ပေါင်းစပ်မှုစနစ်) ကို မဖြစ်မနေ ကျင့်သုံးရမည်ဖြစ်သည်။ ဤတွေ့ရှိချက်သည် ဝိနည်းသိက္ခာ တစ်ခုတည်းကိုသာ မှီခိုနေသော လက်ရှိထိန်းသိမ်းမှု အစဉ်အလာများ၏ အားနည်းချက်ကို ဖော်ထုတ်ပေး လိုက်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ အခြားသော ခေတ်သစ်ပညာရပ်များနှင့် ပေါင်းစပ်ရန် အရေးတကြီး လိုအပ်နေကြောင်းကို ခိုင်မာစွာ သက်သေပြလျက်ရှိပါသည်။

2.2.2 Vinaya Regulations Relevant to Custodianship

  ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု လုပ်ငန်းစဉ်များတွင် ဝိနည်းပညတ်တော်လာ ကိုင်တွယ်မှုဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်များ (Handling ethics) သည် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု၏ အရေး ကြီးဆုံးသော ကိုယ်ကျင့်တရား အကာအကွယ် (Ethical defense) အဖြစ် တည်ရှိနေသည်။ ဝိနည်းတော်တွင် သာသနိကပစ္စည်းများကို ကိုင်တွယ်ရာ၌ လိုက်နာရမည့် စည်းမျဉ်းများကို တိကျစွာ ပြဋ္ဌာန်းထားရာ၊ ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် အမြင့်ဆုံးသော ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းတို့ကို ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအရ ပိုင်ဆိုင်ခွင့် သို့မဟုတ် အလွယ်တကူ လွှဲပြောင်းခွင့် လုံးဝမရှိပေ။ ဝိနည်းပိဋကတ်၊ စူဠဝဂ်ပါဠိတော်၊ သေနာသနက္ခန္ဓတွင် သံဃာနှင့်ဆိုင်သော အလေးအမြတ်ထားရမည့် ပစ္စည်းများ (ဂရုဘဏ်) ကို ကိုင်တွယ်ထိန်းသိမ်းရာ၌ လိုက်နာရမည့် တိကျသော စည်းမျဉ်းများကို အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ထို့အပြင် ကျေးဇူးတော်ရှင် လယ်တီဆရာတော်ဘုရားကြီးကလည်း သာသနိကပစ္စည်းများကို ကိုင်တွယ်ရာတွင် သန့်ရှင်းသော စိတ်ထားနှင့် တာဝန်ယူမှုအပြည့် ရှိရမည်ဖြစ်ကြောင်း ဓမ္မသဘောတရားအရ ရှင်းလင်းမိန့်ဆိုထားသည်။ သို့ဖြစ်ရာ ဤသုတေသနမှ ဖော်ထုတ်မည့် ပေါင်းစပ်စံနမူနာ (Integrated Model) တွင် ခေတ်သစ်ပြတိုက်ပညာဖြင့် ဓာတ်တော်များကို ကိုင်တွယ်ရာ၌ ဤဝိနည်းလာ ဂရုဘဏ်ကိုင် တွယ်မှု ကျင့်ဝတ်များကို အခြေခံမဏ္ဍိုင်အဖြစ် မဖြစ်မနေ ပေါင်းစပ်ထည့်သွင်း ရမည် ဖြစ်သည်။

ဓာတ်တော်များကို စောင့်ရှောက်ရာတွင် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ကိုင်တွယ်ခြင်း သက်သက်သာမက၊ ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှုဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ (Respect protocols) ကို စနစ်တကျ လိုက်နာရန်လည်း ဝိနည်းသိက္ခာက ပြင်းပြင်းထန်ထန် တောင်းဆိုထား သည်။ ဓာတ်တော်များကို နေရာချထားရာတွင် အမြင့်မြတ်ဆုံးနှင့် အသန့်ရှင်းဆုံးသော နေရာများ (ဥပမာ - စေတီ၊ ဂန္ဓကုဋိ) တွင်သာ ကိန်းဝပ်စေရမည်ဖြစ်ပြီး၊ ထိန်းသိမ်းသူများ အနေဖြင့် ဟိရီ-ဩတ္တပ္ပတရား လက်ကိုင်ထားကာ ရိုသေမှုအပြည့်ဖြင့် ချဉ်းကပ်ရမည် ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ အတွင်းစိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သဒ္ဒါတရားနှင့် ပြင်ပရုပ်ဝတ္ထု စီမံခန့်ခွဲမှု တို့ကို ပေါင်းကူးပေးသော အရေးကြီးသည့် သီအိုရီအယူအဆဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုပညာရှင် Kevin Trainor ၏ လေ့လာချက်အရ ဓာတ်တော်များကို ပူဇော်ရာတွင် အသုံးပြုသော ရိုးရာလုပ်ထုံးလုပ်နည်းများသည် ဓာတ်တော်၏ "အသက်ဝင်နေမှု (Living presence)" ကို အများပြည်သူ သိမြင်စေရန် ပုံဖော်ပေးသော အဓိကယန္တရားများ ဖြစ်ကြောင်း သုံးသပ်ထားသည်။ ဤရိုသေမှုဆိုင်ရာ အစဉ်အလာများကို ခေတ်သစ်အ ဖွဲ့ အစည်းများတွင် အသက်သွင်းနိုင်ရန်အတွက် Hswagata ၏ တရားဝင် စီမံခန့်ခွဲမှုပုံစံ ဖြစ်သော Template T239 (Secure Storage Inspection Checklist) ကဲ့သို့သော လုံခြုံရေး နှင့် သန့်ရှင်းရေး စံချိန်စံညွှန်းများဖြင့် စနစ်တကျ ပေါင်းစပ်အကောင်အထည် ဖော်ရန် လိုအပ်ကြောင်း ဤစာပေသုံးသပ်ချက်က ဖော်ထုတ်ပြသနေသည်။

   ဝိနည်းကျင့်ဝတ်များကို ဖောက်ဖျက်ခြင်းနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု လွဲမှားခြင်း (Misconduct implications) သည် ဘာသာရေးအရ ပြင်းထန်သော အပြစ်များကို ဖြစ်ပေါ်စေရုံသာမက၊ အဖွဲ့အစည်း၏ တရားဝင်ရပ်တည်မှုကိုပါ ပြိုလဲစေနိုင်ကြောင်းကိုလည်း အထူးဂရုပြုရမည် ဖြစ်သည်။ ဝိနည်းတော်အရ သာသနိကပစ္စည်းများနှင့် ဓာတ်တော်များကို ခိုးယူခြင်း သို့မဟုတ် ကိုယ်ကျိုးအတွက် အလွဲသုံးစားလုပ်ခြင်းသည် ပါရာဇိကအာပတ် (Defeat) သို့မဟုတ် ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ်ကဲ့သို့သော ကြီးလေးသော ပြစ်မှုများကို ထိုက်စေသည်။ ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှု ရှုထောင့်မှ ဝေဖန်ဆန်းစစ်ကြည့်လျှင် ဤကဲ့သို့သော ကျင့်ဝတ် ချိုးဖောက်မှုများသည် ယုံကြည်မှုအကျပ်အတည်းကို တိုက်ရိုက်ဖြစ်ပေါ်စေပြီး အဖွဲ့အစည်း ၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ပြန်လည်ကုစား၍မရအောင် ဖျက်ဆီးပစ်နိုင်သည်။ ဤအချက်ကို မြေပြင်အထောက်အထားများဖြင့် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာရာတွင် Hswagata ၏ ဓာတ်တော် ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ Case Studies မှတ်တမ်းများအရ၊ ဓာတ်တော်များကို အလွဲသုံးစား ပြုလုပ်သော အဖွဲ့အစည်းများသည် ဥပဒေရေးရာ အရေးယူခံရမှုများသို့မဟုတ် အများပြည်သူ၏ ဆန့်ကျင်မှုများကို အလွန်ဆိုးရွားစွာ ရင်ဆိုင်ခဲ့ရကြောင်း တိကျစွာ တွေ့ရှိရသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု စံနမူနာသစ်ကို တည်ဆောက်ရာတွင် ဤဝိနည်းလာ အပြစ်ပေးမှု သဘောတရားများကို အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ တာဝန်ခံမှုယန္တရား (Accountability system) နှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာမှုရှိသော စီမံခန့်ခွဲမှု မူဝါဒများအဖြစ်သို့ လက်တွေ့ကျကျ ပြောင်းလဲအသက်သွင်းပေးရန် အလွန်လိုအပ်လျက်ရှိပါသည်။

2.2.2.1 The Application of Specific Sikkhāpadas in Relic Management"

"ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုနှင့် ပတ်သက်၍ အထွေထွေရိုသေမှု (General respect) ထက်ကျော်လွန်ပြီး၊ ထိန်းသိမ်းသူများ မဖြစ်မနေ သိရှိလိုက်နာရမည့် တိကျသော ဝိနည်းသိက္ခာပုဒ်များကို အောက်ပါအတိုင်း လေ့လာတွေ့ရှိရသည်-

(၁) အဒိန္နာဒါနသိက္ခာပုဒ် (Pārājika 2 - Misappropriation): 

ဓာတ်တော်များကို ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း၊ ပုဂ္ဂလိကပိုင်ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် တရားမဝင် ရောင်းဝယ်ခြင်းများကို ဤသိက္ခာပုဒ်ဖြင့် တားမြစ်ထားသည်။ (Vin III 46.) ဤအချက်သည် ခေတ်သစ် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ကာကွယ်ရေးဥပဒေ (Cultural Heritage Law) ၏ အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်သည်။

(၂) မုသာဝါဒ နှင့် ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ (Pācittiya 1 & Pārājika 4 - False Claims): 

ဓာတ်တော်အစစ်မဟုတ်သည်ကို လာဘ်လာဘရှုထောင့်မှ အစစ်ဟု လိမ်လည်ကြေညာခြင်းသည် သာသနာတော်အပေါ် ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသဖြင့် ဤသိက္ခာပုဒ်များဖြင့် တင်းကျပ်စွာ ထိန်းချုပ်ထားသည်။ (Vin IV 2.)

(၃) ဂရုဘဏ်စည်းမျဉ်း (Garuphaṇḍa - Inalienable Saṅgha Property): 

ဓာတ်တော်များသည် သာသနာတော်၏ အလေးအမြတ်ဆုံး ဂရုဘဏ်ပစ္စည်းများ ဖြစ်သောကြောင့် မည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတစ်ယောက်ကမျှ ပိုင်ဆိုင်ခွင့်၊ ခွဲဝေခွင့် မရှိကြောင်း ဝိနည်းတော်က ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။

(၄) သေခိယသိက္ခာပုဒ်များ (Sekhiya Rules - Decorum and Respect): 

ဓာတ်တော်များကို ကိုင်တွယ်ရာတွင် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အပြုအမူ၊ သန့်ရှင်းမှုနှင့် ရိုသေမှုဆိုင်ရာ အသေးစိတ်ကျင့်ဝတ်များကို ပြဋ္ဌာန်းထားပြီး၊ ယင်းသည် ခေတ်သစ် Conservation Science ၏ Artifact Handling Protocols များနှင့် သဘောတရားချင်း ကိုက်ညီမှုရှိသည်။"

Table 2.1: Mapping Vinaya Categories to Modern Custodianship Practices

Vinaya Category (ဝိနည်းကဏ္ဍ)	Specific Rule / Concept (သက်ဆိုင်ရာ ပညတ်ချက်)	Relevance to Relic Custodianship (ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုတွင် အသုံးချပုံ)
Pārājika (ပါရာဇိက)	Rule2: Adinnādāna (Theft)	Prevents illegal trade, unauthorized transfer, and ownership disputes. (ပိုင်ဆိုင်မှုအငြင်းပွားခြင်းနှင့် တရားမဝင် လွှဲပြောင်းမှုများကို ကာကွယ်ခြင်း)
Pārājika / Pācittiya	Rule 4 / Rule 1 (False claims)	Prevents fake relic exhibitions and safeguards authenticity & public trust. (ဓာတ်တော်တုပြသခြင်းများကို တားဆီး၍ အများပြည်သူယုံကြည်မှုကို စောင့်ရှောက်ခြင်း)
Garuphaṇḍa (ဂရုဘဏ်)	Heavy Property of Saṅgha	Ensures institutional ownership over private individual ownership. (ပုဂ္ဂလိကပိုင်ဆိုင်မှုအစား အဖွဲ့အစည်းပိုင်အဖြစ် စီမံခန့်ခွဲစေခြင်း)
Sekhiya (သေခိယ)	Decorum & Protocols	Establishes strict physical handling and conservation protocols. (ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကိုင်တွယ်ထိန်းသိမ်းမှု စည်းမျဉ်းများကို ပံ့ပိုးပေးခြင်း)

2.2.3 Limitations of Traditional Vinaya-only Approach

  ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု သမိုင်းကြောင်းတစ်လျှောက်တွင် ဝိနည်းသိက္ခာသည် အခိုင်မာဆုံးသော ကိုယ်ကျင့်တရားအုတ်မြစ် ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း၊ ခေတ်သစ်ကာလတွင် ဝိနည်းသက်သက်ကိုသာ အားထားသော ချဉ်းကပ်မှု (Traditional Vinaya-only approach) ဖြင့် ရပ်တည်ရန်မှာ ကြီးမားသော ကန့်သတ်ချက်များနှင့် ရင်ဆိုင်လာရပြီဖြစ်သည်။ ပထမဆုံးသော ကန့်သတ်ချက်မှာ ဝိနည်းပညတ်တော်များသည် ရဟန်းသံဃာများ၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သန့်စင်မှုနှင့် ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှု (Ethical guidance) ကိုသာ အဓိကထား ပြဋ္ဌာန်းထားပြီး၊ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ယိုယွင်းပျက်စီးမှုများကို ကာကွယ်ရန် သိပ္ပံနည်းကျ ကိုင်တွယ်မှု (Scientific handling) လုပ်ငန်းစဉ်များကို ညွှန်ကြားထားခြင်း မရှိခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဓာတ်တော်များ ရေရှည်တည်တံ့စေရန် လိုအပ်သော အပူချိန် ထိန်းညှိခြင်း၊ စိုထိုင်းဆကာကွယ်ခြင်းနှင့် ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာ ယိုယွင်းမှုများကို တားဆီးခြင်း စသည့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရပ်များကို ပိဋကတ်တော်များတွင် တိုက်ရိုက် လမ်းညွှန်ပြဋ္ဌာန်းထားခြင်း မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် သဒ္ဒါတရားသက်သက်ဖြင့် ဓာတ်တော်များကို စနစ်တကျ ဓာတ်ခွဲထိန်းသိမ်းမှု (Conservation science) မပါဘဲ ကိုင်တွယ်ခြင်းသည် အချိန်ကာလကြာလာသည်နှင့်အမျှ မူလရုပ်ဝတ္ထုကို ပျက်စီးစေနိုင် ကြောင်း ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းရေးပညာရှင်များက ထောက်ပြထားကြ သည်။ သို့ဖြစ်ရာ ဓာတ်တော်များ၏ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ လုံခြုံရေးအတွက် ဝိနည်းအလွန် သိပ္ပံနည်းကျ စံနှုန်းများကို မဖြစ်မနေ ထည့်သွင်းစဉ်းစားရန် လိုအပ်လာသည်။

ဒုတိယမြောက် ကြီးမားသော ကန့်သတ်ချက်မှာ ရိုးရာဝိနည်းစနစ်သည် ခေတ်သစ် လူ့ အဖွဲ့အစည်း၏ ရှုပ်ထွေးလှသော ဥပဒေရေးရာ ပြဿနာများကို (Modern legal issues) လွှမ်းခြုံဖြေရှင်းနိုင်စွမ်း မရှိခြင်းဖြစ်သည်။ ဝိနည်းတော်လာ ဂရုဘဏ်ဆိုင်ရာ သတ်မှတ် ချက်များသည် ကျောင်းတိုက်အတွင်းရှိ သံဃာ့အဖွဲ့အစည်းအချင်းချင်းကြား ပိုင်ဆိုင်မှု ကိစ္စရပ်များကိုသာ ထိန်းကျောင်းပေးနိုင်စွမ်းရှိပြီး၊ နိုင်ငံတော်အဆင့် ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် ဥပဒေများ၊ နိုင်ငံတကာ မှောင်ခိုကူးမှု တားဆီးရေး သဘောတူညီချက်များနှင့် ခေတ်သစ် ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်းများကို လွှမ်းခြုံနိုင်ခြင်း မရှိပေ။ ဤအချက်ကို Hswagata ၏ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ မြေပြင် Case Studies များဖြင့် တိုက်ဆိုင်စ စ်ဆေးရာတွင်၊ ဓာတ်တော်များကို ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ လွှဲပြောင်းခြင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအရ သိမ်းပိုက်ခြင်းနှင့် တရားမဝင် ရောင်းဝယ်ခြင်းစသည့် ဥပဒေရေးရာ ပဋိပက္ခများကို ရိုးရာဝိနည်း ဆုံးဖြတ်ချက်သက်သက်ဖြင့် ဖြေရှင်း၍မရတော့ကြောင်း ခိုင်လုံသော အထောက်အထားများ တွေ့ရှိရသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်တော်များကို ပြင်ပဥပဒေရေးရာ ခြိမ်းခြောက်မှုများမှ ကာကွယ်ပေးရန်အတွက် နိုင်ငံတကာနှင့် ပြည်တွင်းဥပဒေ မူဘောင် များ (Legal frameworks) ကို ဝိနည်းနှင့်အပြိုင် ကျင့်သုံးမှသာ အဖွဲ့အစည်းများ၏ တရားဝင်ရပ်တည်မှုကို ကာကွယ်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။

အထက်ပါ အထောက်အထားများနှင့် အားနည်းချက်များကို ပေါင်းစပ်သုံးသပ် ကြည့်ပါက ဤစာပေလေ့လာမှု၏ အရေးကြီးဆုံးသော ဝေဖန်ဆန်းစစ်ချက် (Critical argument) ကို အောက်ပါအတိုင်း ပြတ်သားစွာ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါသည်။ "While Vinaya provides ethical guidance, it does not sufficiently address modern custodianship challenges." (ဝိနည်းသိက္ခာသည် ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ လမ်းညွှန်ချက် များကို ပံ့ပိုးပေးသော်လည်း၊ ၎င်းသည် ခေတ်သစ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများကို လုံလောက်စွာ ဖြေရှင်းပေးနိုင်စွမ်း မရှိပေ။) ဝိနည်းသည် ဓာတ်တော် ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော အုတ်မြစ်ဖြစ်သော်လည်း၊ ပြီးပြည့်စုံသော ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်လာစေရန်အတွက် စီမံခန့်ခွဲမှု၊ ဥပဒေနှင့် ရှေးဟောင်း သုတေသနပညာရပ်များ (Interdisciplinary knowledge) လိုအပ်ကြောင်း Hswagata ၏ Institutional Policies က အတိအလင်း ပြဆိုထားသည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ဤသုတေသနမှ အဆိုပြုမည့် ပေါင်းစပ်စံနမူနာ (Integrated Model) သည် ဝိနည်းသိက္ခာကို ပယ်ဖျက်ရန် မဟုတ်ဘဲ၊ ၎င်း၏ ကန့်သတ်ချက်များကို ခေတ်သစ်ပညာရပ်များဖြင့် ဖြည့်ဆည်းပေးကာ အနာဂတ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်ကို ပိုမိုခိုင်မာ အသက်ဝင်လာစေရန် တည်ဆောက် သွားမည့် အရေးပါသော ယန္တရားဖြစ်ကြောင်း တင်ပြအပ်ပါသည်။

2.3 Archaeology and Heritage Conservation

ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍတွင် ဝိနည်းသိက္ခာသည် ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ အကာအကွယ်ပေးသည့် ပထမမဏ္ဍိုင်ဖြစ်ပါက၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းခြင်းပညာရပ် (Archaeology and Heritage Conservation) သည် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ အကာအကွယ်ပေးမည့် ဒုတိယမြောက် အဓိကမဏ္ဍိုင် (Technical dimension) ဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ်ကာလတွင် ဓာတ်တော်များကို စောင့်ရှောက်ရာ၌ ဘာသာ ရေးယုံကြည်မှု သက်သက်ဖြင့် မလုံလောက်တော့ဘဲ၊ သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများ ပျက်စီးယိုယွင်းမှုမရှိစေရန် သိပ္ပံနည်းကျ ချဉ်းကပ်မှုများကို မဖြစ်မနေ ပေါင်းစပ်အသုံးပြု ရန် လိုအပ်လာသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာသည် သမိုင်းဝင် အမွေအနှစ်များကို စနစ်တကျ တူးဖော်ခြင်း၊ မှတ်တမ်းတင်ခြင်းနှင့် ထိန်းသိမ်းခြင်းဆိုင်ရာ နည်းစနစ်များကို ပံ့ပိုးပေးသောကြောင့်၊ ယင်းပညာရပ်များကို ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ၏ စွမ်းရည်မြှင့် တင်မှု စနစ် (IRCM) တွင် အသက်သွင်းပေါင်းစပ်ရမည် ဖြစ်သည်။

2.3.1 Principles of Archaeological Practice

ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန လုပ်ငန်းစဉ်များတွင် ပထမဆုံးနှင့် အရေး အကြီးဆုံးသော အခြေခံမူမှာ တူးဖော်မှုဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်များ (Excavation ethics) ကို တိကျစွာ လိုက်နာခြင်းဖြစ်သည်။ ဘာသာရေးအမွေအနှစ်များကို တူးဖော်ရာတွင် ပစ္စည်း၏ ရုပ်ဝတ္ထုတန်ဖိုးကိုသာမက၊ ၎င်းတည်ရှိခဲ့ရာ မူလပတ်ဝန်းကျင်နှင့် သမိုင်းကြောင်း (Archaeological context) ကိုပါ မပျက်စီးစေရန် အထူးဂရုပြုရမည်ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတကာ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်များဖြစ်သော Colin Renfrew နှင့် Paul Bahn တို့၏ အဆိုအရ သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများကို စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ခြင်းမရှိဘဲ တူးဖော်ခြင်း (ဥပမာ- ရွှေချရန် သို့မဟုတ် ကိုးကွယ်ရန်သက်သက် အဆောက်အအုံဟောင်းများကို ဖြိုဖျက်တူးဖော်ခြင်း) သည် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို တရားဝင် ဖျက်ဆီးပစ်ခြင်းနှင့် အတူတူပင်ဖြစ်ကြောင်း ပြင်းထန်စွာ ဝေဖန်ထောက်ပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်တော် ထိန်းသိမ်းသူများအနေဖြင့် ဤတူးဖော်မှုဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်များကို နားလည်သဘော ပေါက်ထားမှသာ ရှေးဟောင်းစေတီပုထိုးများမှ ဓာတ်တော်များကို တရားမဝင် တူးဖော် ယူငင်ခြင်းနှင့် ဌာပနာဖောက်ထွင်းခြင်းကဲ့သို့သော သာသနာဖျက် အန္တရာယ်များကို သိပ္ပံနည်းကျ ကာကွယ်တားဆီးနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

  ရှေးဟောင်းသုတေသန အခြေခံမူများ၏ ဒုတိယမြောက် အရေးကြီးသော လုပ်ငန်းစဉ်မှာ စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း (Rigorous documentation) ပင်ဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်များကို လက်ခံရရှိချိန် သို့မဟုတ် ရွှေ့ပြောင်းချိန်များတွင် ၎င်းတို့၏ အရွယ်အစား၊ ပုံသဏ္ဌာန်၊ ရရှိခဲ့သည့် မူလဇစ်မြစ် (Provenance) နှင့် အချိန်ကာလများကို တိကျသော ဓာတ်ပုံ၊ စာရွက်စာတမ်း အထောက်အထားများဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ထား ခြင်းသည် အနာဂတ်တွင် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော စစ်မှန်မှုဆိုင်ရာ အငြင်းပွားခြင်း (Authenticity debates) များကို ဖြေရှင်းရန် တစ်ခုတည်းသော ခံတပ်ဖြစ်သည်။ Hswagata ၏ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ Case Studies မှတ်တမ်းများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင်၊ ဓာတ်တော်များ၏ မူလဇစ်မြစ်ကို စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ထားခြင်း မရှိသော အဖွဲ့ အစည်းများသည် ပိုင်ဆိုင်မှုအငြင်းပွားခြင်းနှင့် သတင်းမှား တိုက်ခိုက်ခံရခြင်းများကို အများဆုံး ရင်ဆိုင်ရကြောင်း ခိုင်လုံစွာ တွေ့ရှိရသည်။ ဤကွာဟချက်ကို ဖြည့်ဆည်းရန် Hswagata ၏ စီမံခန့်ခွဲမှုလက်စွဲပါ Template T229 (Document & Media Index Sheet) ကဲ့သို့သော ခေတ်သစ်ပြတိုက် မှတ်တမ်းတင်စနစ်များကို ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ၏ နေ့စဉ်လုပ်ငန်းခွင်တွင် မဖြစ်မနေ အသုံးချနိုင်ရန် လေ့ကျင့်ပေးရမည်ဖြစ်သည်။ ဤသို့ မှတ်တမ်းတင်ခြင်းစွမ်းရည်သည် ဓာတ်တော်များ၏ တရားဝင်မှုကို ဥပဒေကြောင်းအရပါ အကာအကွယ်ပေးနိုင်သော အရေးပါသည့် ယန္တရားဖြစ်လာသည်။

   တတိယမြောက် အခြေခံမူဖြစ်သော သိပ္ပံနည်းကျ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်း (Scientific preservation) သည် ဝိနည်းတော်လာ ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှုဆိုသော စိတ်ပိုင်း ဆိုင်ရာ သဘောတရားကို ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ အကာအကွယ်အဖြစ်သို့ လက်တွေ့ ပြောင်းလဲပေးသည့် လုပ်ငန်းစဉ်ဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်မွေတော်များ (အထူးသဖြင့် အရိုး၊ သွား၊ ဆံတော်ကဲ့သို့သော ဩဂဲနစ်ပစ္စည်းများ) သည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၏ အပူချိန်၊ စိုထိုင်းဆနှင့် အလင်းရောင်တို့ကြောင့် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ယိုယွင်းပျက်စီး လွယ်သော သဘာဝရှိသည်။ အမွေအနှစ်ထိန်းသိမ်းရေး သိပ္ပံပညာရှင် Chris Caple က သမိုင်းဝင် ရုပ်ဝတ္ထုများကို စောင့်ရှောက်ရာတွင် ပစ္စည်းကို တိုက်ရိုက်ပြုပြင်ခြင်း (Active conservation) ထက်၊ ၎င်းတို့ ကိန်းဝပ်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်၏ အပူချိန်နှင့် စိုထိုင်းဆကို စနစ်တကျ ထိန်းချုပ်ပေးခြင်း (Preventive conservation) ကသာ ရေရှည်တည်တံ့မှု အတွက် အကောင်းဆုံးနည်းလမ်းဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြထားသည်။ သို့သော် မြေပြင်ရှိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူ အများစုမှာ ဤသိပ္ပံနည်းကျ ထိန်းသိမ်းမှုပညာကို သင်ကြားဖူးခြင်းမရှိသောကြောင့် ရိုးရာနည်းလမ်းများဖြင့်သာ ကိုင်တွယ်နေကြရာ မရည်ရွယ်ဘဲ ဓာတ်တော်များကို ထိခိုက်ပျက်စီးစေလျက်ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေ သနမှ ဖော်ထုတ်မည့် Integrated Relic Custodianship Model တွင် ရှေးဟောင်းသုတေ သန၏ ထိန်းသိမ်းရေးပညာရပ်များကို "နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ စွမ်းရည် (Technical competence)" အဖြစ် မဖြစ်မနေ ပေါင်းစပ်ထည့်သွင်းတည်ဆောက်သွားရမည် ဖြစ်ကြောင်း ဝေဖန်ဆန်းစစ် တင်ပြအပ်ပါသည်။

2.3.2 Conservation Science

  ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၏ တူးဖော်ခြင်းနှင့် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း အခြေခံမူ များအပြင်၊ ဓာတ်တော်များကို ရေရှည်တည်တံ့စေရန် တိုက်ရိုက်အထောက်အကူပြုသော အရေးကြီးဆုံး လက်တွေ့ပညာရပ်မှာ ထိန်းသိမ်းမှုသိပ္ပံပညာ (Conservation Science) ပင်ဖြစ်သည်။ ဤပညာရပ်သည် ဓာတ်တော်များ၏ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ယိုယွင်းပျက်စီးမှု များကို ဓာတုဗေဒနှင့် ရူပဗေဒရှုထောင့်များမှ သုံးသပ်ကာကွယ်ပေးသောကြောင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သော နည်းပညာရပ်ဖြစ်သည်။

   ပထမဦးစွာ ဓာတ်တော်များကို ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ထိခိုက်မှုမရှိစေရန် သိပ္ပံနည်းကျ ကိုင်တွယ်ထိန်းသိမ်းခြင်း (Artifact handling) သည် ယုံကြည်မှု သက်သက်ထက် ပိုမိုနက်နဲသော စည်းမျဉ်းများကို တောင်းဆိုနေသည်။ ထေရဝါဒ ရိုးရာအစဉ်အလာတွင် ဓာတ်တော်များကို နံ့သာရည်ဖြင့် ဆေးကြောခြင်း သို့မဟုတ် လက်ဖြင့် တိုက်ရိုက်ကိုင်တွယ်ပူဇော်ခြင်းများကို အမြင့်မားဆုံးသော ရိုသေမှုပြယုဂ်အဖြစ် လုပ်ဆောင်လေ့ရှိကြသော်လည်း၊ ထိုသို့သော ထိတွေ့မှုများသည် အရိုး၊ သွားနှင့် ဆံတော်ကဲ့သို့သော ဩဂဲနစ်ပစ္စည်းများကို အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ယိုယွင်းပျက်စီး စေနိုင်သည်။ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းရေးပညာရှင် Barbara Appelbaum ၏ လေ့လာချက်အရ လူသားတို့၏ အရေပြားမှထွက်သော အဆီများ၊ အစိုဓာတ်နှင့် အက်ဆစ် ဓာတ်များသည် သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများကို အဏုကြည့်မှန်ပြောင်းအဆင့် (Micro-level) တွင် တဖြည်းဖြည်း စားသုံးဖျက်ဆီးပစ်နိုင်ကြောင်း သိပ္ပံနည်းကျ သက်သေပြထားသည်။ ထို့အပြင် Hswagata ၏ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ Case Studies မှတ်တမ်းများကို ဆန်းစစ်ရာတွင်လည်း၊ နားလည်မှုလွဲမှားကာ မသင့်လျော်သော ဓာတုဆေးရည်များဖြင့် ဓာတ်တော်များကို ဆေးကြောသန့်စင်ရာမှ မူလရုပ်ဝတ္ထု ထိခိုက်ပျက်စီးရသည့် စီမံခန့်ခွဲမှုလွဲချော်ခြင်း (Mismanagement) များကို တိကျစွာ တွေ့ရှိရသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသိပ္ပံနည်းကျ ကိုင်တွယ်မှုပညာရပ်သည် ရိုးရာဝိနည်းကျင့်ဝတ်နှင့် ဆန့်ကျင်နေခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ ဓာတ်တော်များ၏ မူလရုပ်ဝတ္ထုကို မပျက်စီးအောင် အဆင့်မြင့် ကာကွယ်ပေး သည့် (Material protection) ခေတ်သစ်လက်နက်တစ်ခုအဖြစ် IRCM စံနမူနာတွင် မဖြစ်မနေ ပေါင်းစပ်ရမည်ဖြစ်သည်။

   ကိုင်တွယ်မှုနည်းစနစ်အပြင် ဓာတ်တော်များ ကိန်းဝပ်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်ကို သိပ္ပံနည်းကျ စောင့်ရှောက်ခြင်း (Environmental protection) သည် ရေရှည်တည်တံ့မှု အတွက် အရေးအကြီးဆုံးသော ကြိုတင်ကာကွယ်ရေး ယန္တရား (Preventive conservation) ဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်များကို အလုံပိတ်မဟုတ်သော မှန်ကန်များ သို့မဟုတ် ပြင်ပရာသီ ဥတုဒဏ်ကို တိုက်ရိုက်ခံရသော နေရာများတွင် ထားရှိသောအခါ အပူချိန်နှင့် စိုထိုင်းဆ အတက်အကျ (Fluctuations) များကြောင့် မှိုတက်ခြင်း၊ အရောင်ပြောင်းခြင်းနှင့် အက်ကွဲ ခြင်းများ မလွှဲမသွေ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်။ ပြတိုက်ပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေးဆိုင်ရာ ထိပ်တန်းပညာရှင် Garry Thomson က သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများကို စောင့်ရှောက်ရာတွင် ပစ္စည်းကို တိုက်ရိုက်ပြုပြင်ခြင်းထက် ၎င်းတို့တည်ရှိရာ ပတ်ဝန်းကျင်၏ အပူချိန်နှင့် နှိုင်းရစိုထိုင်းဆ (Relative Humidity) ကို ပုံသေထိန်းချုပ်ထားနိုင်မှုကသာ အမွေအနှစ်၏ သက်တမ်းကို အဓိက ဆုံးဖြတ်ပေးကြောင်း အတိအလင်း သက်သေပြထားသည်။ ဤသိပ္ပံနည်းကျ အချက်အလက်ကို လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန်အတွက် Hswagata ၏ Institutional Policies တွင် လုံခြုံရေးနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ "Template T239: Secure Storage Inspection Checklist" ကို စံချိန်စံညွှန်းတစ်ခုအဖြစ် ပြဋ္ဌာန်းအသုံးပြုလျက်ရှိသည်။ ဤသို့ ပတ်ဝန်းကျင်ကို စနစ်တကျ ထိန်းချုပ်ခြင်းသည် ဓာတ်တော်များ၏ ဘေးကင်းလုံခြုံရေးကို သိသာစွာ မြင့်တက်စေပါသည်။

အထက်ပါ စာပေနှင့် လက်တွေ့အထောက်အထားများကို ပေါင်းစပ်သုံးသပ်ကြည့် ပါက ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုတွင် "Conservation Science" ၏ အခန်းကဏ္ဍသည် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု၏ သာသနာရေးတာဝန်ကို သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အကူပြုပေးသော အသက်သွေးကြောဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်ရသည်။ သဒ္ဒါတရားသက်သက်ဖြင့် ဓာတ်တော်များကို စောင့်ရှောက်ခြင်းသည် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကုသိုလ်ကို ဖြစ်ထွန်းစေ သော်လည်း၊ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ပျက်စီးယိုယွင်းမှု အန္တရာယ်များကိုမူ မကာကွယ်နိုင်ပေ။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ဤသဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းချုပ်မှုနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ ကိုင်တွယ်ခြင်း ပညာရပ်များကို ဤသုတေသန၏ ပေါင်းစပ်စံနမူနာ (Integrated Model) တွင် ထည့်သွင်း တည်ဆောက်မှသာ ဓာတ်တော်များ၏ အလေးအမြတ်ထားအပ်သော သဘောသဘာဝနှင့် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ တည်ရှိမှု နှစ်ခုစလုံးကို အပြည့်အဝ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်နိုင်မည် ဖြစ်ကြောင်း ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ ဝေဖန်ဆန်းစစ် တင်ပြအပ်ပါသည်။(Refer to Table 2.2)

Table 2.2 Application of Heritage Conservation Science in Relic Custodianship

2.3.3 Relevance to Relic Custodians

  ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍအတွက် ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ထိန်းသိမ်းမှုသိပ္ပံ ပညာရပ်များ၏ လက်တွေ့အသုံးဝင် ပတ်သက်မှု (Relevance) ကို လေ့လာရာတွင်၊ ပထမဆုံးသော အဓိကအချက်မှာ ထိခိုက်လွယ်သော ဓာတ်တော်များကို စနစ်တကျ စီမံခန့်ခွဲခြင်း (Fragile relic management) ပင်ဖြစ်သည်။ လက်ရှိမြေပြင်အခြေအနေကို ဝေဖန်ဆန်းစစ်ကြည့်သောအခါ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်း သူများ (Custodians) သည် ဝိနည်းကျင့်ဝတ်ပိုင်းတွင် အားကောင်းသော်လည်း၊ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ထိန်းသိမ်းမှု နည်းပညာများ သင်ကြားထားရမှု လုံးဝကင်းမဲ့နေခြင်း (Lack of technical training) ဆိုသည့် အလွန်စိုးရိမ်ဖွယ်ရာ အားနည်းချက်ကြီး တည်ရှိနေသည်။ အရိုး၊ သွား၊ ဆံတော် စသည့် ဩဂဲနစ် (Organic) ရုပ်ဝတ္ထုများသည် စနစ်တကျ မကိုင်တွယ်ပါက ပတ်ဝန်းကျင်ရာသီဥတုနှင့် ဓာတုဗေဒပြောင်းလဲမှုများကြောင့် လွယ်ကူစွာ ဆွေးမြည့်ပျက်စီးနိုင်သည်။ နိုင်ငံတကာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ပညာရှင် John S. Strong ၏ လေ့လာချက်အရ သမိုင်းဝင် ဘာသာရေးအမွေအနှစ်များကို စောင့်ရှောက်ရာတွင် သဒ္ဒါတရားသက်သက်ထက် သိပ္ပံနည်းကျ စီမံခန့်ခွဲနိုင်စွမ်းကသာ ရုပ်ဝတ္ထု၏ သက်တမ်းကို အဓိက အဆုံးအဖြတ်ပေးကြောင်း ထောက်ပြထားသည်။ ထို့အပြင် Hswagata ၏ မြေပြင် Case Studies မှတ်တမ်းများကို လေ့လာရာတွင်လည်း နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ အသိပညာ အားနည်းမှုကြောင့် ဓာတ်တော်များကို မသင့်လျော်သော အပူချိန်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ထားရှိမိသဖြင့် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ထိခိုက်ပျက်စီးရသည့် စီမံခန့်ခွဲမှုလွဲချော်ခြင်းများကို ခိုင်လုံစွာ တွေ့ရှိရသည်။

   ဒုတိယအချက်အနေဖြင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန၏ စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း ပညာရပ်သည် ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှုဆိုင်ရာ အငြင်းပွားခြင်း (Authenticity debates) များကို ဖြေရှင်းရာတွင် တိုက်ရိုက် အသုံးဝင်လျက်ရှိသည်။ သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာခေတ်တွင် ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်၍ လူမှုကွန် ရက်ပေါ်၌ သံသယဖြစ်ဖွယ် ကောလာဟလများ သို့မဟုတ် အတုအပ စွပ်စွဲချက်များ လွယ်ကူစွာ ပြန့်နှံ့နိုင်သည်။ ထိုသို့သော အချိန်မျိုးတွင် ထိန်းသိမ်းသူများ ဘက်မှ ခိုင်လုံသော သမိုင်းကြောင်းနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ မှတ်တမ်းအထောက်အထား (Provenance and archaeological documentation) မပြသနိုင်ပါက သာသနာတော်အပေါ် ယုံကြည်မှုအကျပ်အတည်းများ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်လာလေ့ရှိသည်။ ဤပြဿနာကို ဥပဒေကြောင်းအရပါ ခုခံကာကွယ်နိုင်ရန်အတွက် Hswagata ၏ စီမံခန့်ခွဲမှုလက်စွဲတွင် "Template T230: Evidence Assessment & Verification Record" ကဲ့သို့သော အတုအပနှင့် သတင်းမှားများကို စစ်ဆေးသည့် တရားဝင် မှတ်တမ်းတင်စနစ်များကို ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ဥပဒေပညာရှင် Duncan Forbes ကလည်း သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းတစ်ခု၏ တရားဝင်မှုကို ခိုင်မာစေရန်နှင့် အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှုကို ရယူရန်အတွက် စနစ်ကျသော ရှေးဟောင်းသုတေသန မှတ်တမ်းများသည် တစ်ခုတည်းသော ခိုင်မာသည့် သက်သေအထောက်အထားဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုထား သည်။

   အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများတွင် ဤကဲ့သို့သော ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ ထိန်းသိမ်းမှုစွမ်းရည်များ (Technical training) ကင်းမဲ့နေခြင်းသည် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ပျက်စီးမှုကိုသာမက၊ အဖွဲ့အစည်း၏ ဂုဏ်သိက္ခာ ကိုပါ ပြိုလဲစေနိုင်သည့် အဓိက အန္တရာယ်ဖြစ်သည်။ ထိန်းသိမ်းသူများကို သာမန် ဘုန်းတော်ကြီး သို့မဟုတ် လူပုဂ္ဂိုလ်အဆင့်မှသည် ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တတ်ကျွမ်းန ားလည်သော အမွေအနှစ်စောင့်ရှောက်သူ (Professional Custodians) အဖြစ်သို့ အဆင့်မြှင့်တင်ရန် ဤပညာရပ်များသည် မရှိမဖြစ် လိုအပ်ပေသည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ဝိနည်းသိက္ခာနှင့်အပြိုင် ဤနည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ စွမ်းရည်များကို Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) တွင် ဒုတိယမြောက် အဓိကမဏ္ဍိုင်အဖြစ် စနစ်တကျ ပေါင်းစပ်တည်ဆောက်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း ဝေဖန်ဆန်းစစ် တင်ပြအပ်ပါသည်။

2.4 Legal Framework of Cultural Heritage

ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်ကို တည်ဆောက်ရာတွင် ဝိနည်းနှင့် သိပ္ပံပညာရပ် များအပြင် အဖွဲ့အစည်းကို ပြင်ပခြိမ်းခြောက်မှုများမှ ကာကွယ်ပေးမည့် တတိယမြောက် အရေးကြီးသော မဏ္ဍိုင်မှာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်ဆိုင်ရာ ဥပဒေရေးရာ မူဘောင် (Legal Framework) ပင်ဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ်လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် ဓာတ်တော်များကို ဘာသာရေ းအထွတ်အမြတ် ပစ္စည်းအဖြစ်သာမက၊ နိုင်ငံတော်၏ အကာအကွယ်ပေးထားသော ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်အဖြစ်ပါ သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းလာသောကြောင့် ဥပဒေရေးရာ အသိ အမြင်သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်လာသည်။

2.4.1 National Heritage Laws

ပြည်တွင်း ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ဥပဒေများ (National Heritage Laws) ၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ သမိုင်းဝင် ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းများကို ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုနှင့် တရားမဝင် ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားမှုတို့မှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန် (Cultural property protection) ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဥပဒေ체စနစ်တွင် သက်တမ်းအားဖြင့် နှစ်တစ်ရာကျော်သော သို့မဟုတ် သမိုင်းတန်ဖိုးကြီးမားသော ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ဗုဒ္ဓဆင်းတုတော်များကို "ရှေးဟောင်းဝတ္ထုပစ္စည်းများ" အဖြစ် သတ်မှတ်၍ ဥပဒေဖြင့် အတိအလင်း အကာ အကွယ်ပေးထားသည်။ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က ပြဋ္ဌာန်းထားသော ရှေးဟောင်းဝတ္ထု ပစ္စည်းများကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရေးဥပဒေ (၂၀၁၅) ပုဒ်မ ၁၃ အရ မည်သူမဆိုရှေးဟောင်း ဝတ္ထုပစ္စည်းများကို တွေ့ရှိပါက သက်ဆိုင်ရာ ဌာနသို့ မပျက်မကွက် သတင်းပို့ရမည်ဟု အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ သို့သော် မြေပြင်ရှိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူ အများစုမှာ ဤဥပဒေနှင့် နည်းဥပဒေလုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို သိရှိနားလည်မှု မရှိသောကြောင့်၊ ဓာတ်တော်အသစ်များ တွေ့ရှိချိန် သို့မဟုတ် ရွှေ့ပြောင်းချိန်များတွင် နိုင်ငံတော်၏ တရားဝင် ခွင့်ပြုချက်မယူဘဲ ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြင့်သာ ဆောင်ရွက်လေ့ရှိကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ ဥပဒေရေးရာ အသိအမြင်ကင်းမဲ့ခြင်းသည် အဖွဲ့အစည်းများကို ဥပဒေနှင့် ငြိစွန်းစေနိုင်သည့်အပြင်၊ တရားမဝင် မှောင်ခိုကူးသူများ၏ လွယ်ကူစွာ အမြတ်ထုတ်ခြင်း ကို ခံရနိုင်ကြောင်း ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ဥပဒေပညာရှင် Duncan Forbes က ဝေဖန်ထောက်ပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများကို လေ့ကျင့် သင်ကြားပေးရာတွင် ဤအခြေခံ ဥပဒေပုဒ်မများကို မဖြစ်မနေ သိရှိနားလည်စေရန် IRCM စံနမူနာတွင် ပေါင်းစပ်ထည့်သွင်းရမည် ဖြစ်သည်။

  နိုင်ငံတော် ဥပဒေများ၏ ဒုတိယမြောက် အနက်ရှိုင်းဆုံးသော ရိုက်ခတ်မှုမှာ ဓာတ်တော်များအပေါ် ပိုင်ဆိုင်မှုဆိုင်ရာ အငြင်းပွားခြင်း (Ownership issues) ပြဿနာပင်ဖြစ်သည်။ ရိုးရာအစဉ်အလာအရ ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်များ သို့မဟုတ် အလှူရှင်များသည် မိမိတို့ရရှိထားသော ဓာတ်တော်များကို ပုဂ္ဂိုလ်ပိုင် သို့မဟုတ် ကျောင်းတိုက်ပိုင် (Sanghika property) အဖြစ်သာ မှတ်ယူလေ့ရှိကြသည်။ သို့ရာတွင် နိုင်ငံတော် ဥပဒေရှုထောင့်မှ ကြည့်လျှင် ရှေးဟောင်းဝတ္ထုပစ္စည်းများ ကာကွယ်ထိန်းသိမ်း ရေးဥပဒေ ပုဒ်မ ၄၊ ပုဒ်မခွဲ (က) ၌ "မြေပေါ်မြေအောက်၊ ရေပေါ်ရေအောက်ရှိ ပိုင်ရှင်မပေါ်သော ရှေးဟောင်းဝတ္ထုပစ္စည်းများသည် နိုင်ငံတော်ကသာ ပိုင်ဆိုင်သည်" ဟု အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ဤနေရာတွင် ဘာသာရေးအရ ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုနှင့် နိုင်ငံတော်၏ ဥပဒေအရ ပိုင်ဆိုင်မှုတို့အကြား ကြီးမားသော အားပြိုင်မှုနှင့် ပဋိပက္ခများ ပေါ်ပေါက်လာလေ့ရှိသည်။ Hswagata ၏ မြေပြင် Case Studies မှတ်တမ်းဖြစ်သော Cluster F (Conflicts & Security) ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင်၊ ဓာတ်တော်များကို တစ်သီးပုဂ္ဂလ ပိုင်ဆိုင်ခွင့်ရှိသည်ဟုယူဆကာ ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ ရောင်းဝယ် လွှဲပြောင်းခြင်း များကြောင့် ကျောင်းတိုက်အချင်းချင်း သို့မဟုတ် အာဏာပိုင်များနှင့် ဥပဒေရေးရာ အငြင်းပွားရသည့် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို ခိုင်လုံစွာ တွေ့ရှိရသည်။ နိုင်ငံတော် သံဃ မဟာနာယကအဖွဲ့၏ ညွှန်ကြားချက်များတွင် သာသနိကပစ္စည်းများ ခွဲဝေမှုနှင့် ပတ်သက်၍ ပြဋ္ဌာန်းချက်များ ရှိသော်လည်း၊ ယင်းတို့ကို နိုင်ငံတော် ဥပဒေများနှင့် ဟန်ချက်ညီအောင် ပေါင်းစပ်နားလည်နိုင်စွမ်းမှာ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအကြားတွင် လွန်စွာ အားနည်းနေဆဲဖြစ်သည်။

 ထို့အပြင် ဥပဒေကို မသိနားမလည်ခြင်း (Legal illiteracy) သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် ကြီးလေးသော ပြစ်ဒဏ်များကိုပါ ခံစားရစေနိုင် သည်။ သမိုင်းတန်ဖိုးရှိသော ဓာတ်တော်များကို ပြည်ပသို့ တရားမဝင် ပင့်ဆောင်ခြင်း သို့မဟုတ်ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်းများကို ဥပဒေက တင်းကျပ်စွာ တားမြစ်ထား သည်။ အထက်ပါ ရှေးဟောင်းဝတ္ထုပစ္စည်းများ ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရေးဥပဒေ ပုဒ်မ ၂၀ တွင် ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကို ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်၏ ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ ပြည်ပသို့ တင်ပို့ခြင်း မပြုရန် တားမြစ်ထားပြီး၊ ဖောက်ဖျက်ပါက ပုဒ်မ ၂၅ အရ ထောင်ဒဏ် ၅ နှစ်မှ ၇ နှစ်အထိ ချမှတ်နိုင်ကြောင်း ပြင်းထန်စွာ ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ရိုးရာထိန်းသိမ်းသူများ သည် ဝိနည်းကျင့်ဝတ်ကို စောင့်ထိန်းသော်လည်း ဤကဲ့သို့သော လောကီဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို မသိရှိပါက မိမိမရည်ရွယ်ဘဲ ပြစ်မှုကျူးလွန်သူများ ဖြစ်သွားနိုင်သည်။ ဤအချက်ကို ကာကွယ်နိုင်ရန် Hswagata ၏ Institutional Policies တွင် ဓာတ်တော်များကို အခြားနေရာသို့ ပင့်ဆောင်ရာ၌ ဥပဒေနှင့်အညီ မှတ်တမ်းတင်နိုင်ရန် "Template T238: Relic Movement Authorisation" ပုံစံများကို မဖြစ်မနေ အသုံးပြုရန် ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ဤသို့ စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင် လွှဲပြောင်းခြင်းကသာ ဥပဒေရေးရာ ပြဿနာများကို ကြိုတင်ကာကွယ်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။

အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်ဆိုင်ရာ ပြည်တွင်းဥပဒေများသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများကို အပြစ်ပေးရန် ဖန်တီးထားခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ တရားမဝင် ရောင်းဝယ်သူများနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်းများမှ အကာအကွယ်ပေးရန် ရည်ရွယ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ဥပဒေရေးရာ လေ့ကျင့်ပညာပေးမှုများ မရှိခြင်းကြောင့် ဤအကာအကွယ်ကို အပြည့်အဝ မရယူနိုင်ဘဲ အဖွဲ့အစည်းများ မကြာခဏ ထိခိုက်နစ်နာနေရသည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ "သဒ္ဒါတရားသက်သက်ဖြင့် ဥပဒေကို ကျော်လွန်၍ မရနိုင်" ဟူသော သဘောတရားကို အနာဂတ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ သိရှိနားလည်စေရန်အတွက်၊ ဤဥပဒေရေးရာ မူဘောင်များကို Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) ၏ အသက်သွေးကြောတစ်ခုအဖြစ် မဖြစ်မနေ ပေါင်းစပ်တည်ဆောက်သွားရမည်ဖြစ်ကြောင်း පညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ အလေးအနက် ဝေဖန်ဆန်းစစ် တင်ပြအပ်ပါသည်။

2.4.2 International Conventions

ပြည်တွင်းယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ဥပဒေများအပြင် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ် ကို ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ခြိမ်းခြောက်မှုများမှ ကာကွယ်ပေးမည့် အမြင့်ဆုံးသော ဥပဒေရေးရာ အကာအကွယ်မှာ နိုင်ငံတကာ သဘောတူညီချက်များ (International Conventions) ပင်ဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ် ဂလိုဘယ်လိုက်ဇေးရှင်း (Globalization) ဖြစ်စဉ်တွင် သမိုင်းဝင် ဘာသာရေးရုပ်ဝတ္ထုများသည် နိုင်ငံတစ်ခုတည်း၏ နယ်နိမိတ်အတွင်း၌သာ တည်ရှိနေ ခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ နိုင်ငံဖြတ်ကျော် ရွှေ့ပြောင်းမှုများဖြင့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်နေသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများသည် ပြည်တွင်းဥပဒေကိုသာမက၊ နိုင်ငံတကာက အသိအမှတ်ပြု ပြဋ္ဌာန်းထားသော ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ကာကွယ်ရေးဆိုင်ရာ ဥပဒေမူဘောင်များကိုပါ မဖြစ်မနေ သိရှိနားလည်ထားရန် လိုအပ်ပေသည်။

ဤနိုင်ငံတကာ ဥပဒေမူဘောင်များအနက် အခြေခံအကျဆုံးနှင့် အရေးအပါဆုံးမှာ ယူနက်စကို၏ အခြေခံမူများ (UNESCO principles) ဖြစ်သည်။ ကုလသမဂ္ဂ ပညာရေး၊ သိပ္ပံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ (UNESCO) သည် ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် "ယဉ်ကျေးမှု ပိုင်ဆိုင်မှုများကို တရားမဝင် တင်သွင်းခြင်း၊ တင်ပို့ခြင်းနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုလွှဲပြောင်းခြင်းများ တားဆီးကာကွယ်ရေး ကွန်ဗင်းရှင်း (1970 Convention)" ကို တရားဝင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ ဤကွန်ဗင်းရှင်း၏ အဓိက သဘောတရားမှာ သမိုင်းတန်ဖိုးရှိသော ဘာသာရေးအမွေ အနှစ်များကို သာမန်ကုန်စည်များကဲ့သို့ လွတ်လပ်စွာ ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားခွင့် လုံးဝမရှိစေရန် တားမြစ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသဘောတူညီချက်အရ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ သည် မိမိတို့နိုင်ငံရှိ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ၏ မူလဇစ်မြစ် (Provenance) ကို စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ထားရန်နှင့် ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ နိုင်ငံပြင်ပသို့ ရွှေ့ပြောင်းခြင်းများကို တားဆီးရန် တာဝန်ရှိလာသည်။ သို့သော် မြေပြင်ရှိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူ အများစုမှာ ဤနိုင်ငံတကာစံနှုန်းများကို လုံးဝနားလည်မှု မရှိသောကြောင့် မိမိတို့ထိန်းသိမ်းထားသော ဓာတ်တော်များ၏ တရားဝင်မှုကို နိုင်ငံတကာ ဥပဒေကြောင်းအရ သက်သေပြနိုင်စွမ်း အလွန်အားနည်းလျက်ရှိကြောင်း ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ဥပဒေပညာရှင် Duncan Forbes က ဝေဖန်သုံးသပ်ထားသည်။

   နိုင်ငံတကာ ကွန်ဗင်းရှင်းများ၏ လက်တွေ့အကျဆုံးသော သက်ရောက်မှုမှာ တရားမဝင် ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားမှု တားဆီးကာကွယ်ရေး (Illicit trade prevention) ပင်ဖြစ်သည်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်း မှောင်ခိုကူးသူများသည် ဥပဒေအသိပညာ အားနည်းသော ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်းများကို ပစ်မှတ်ထားလေ့ရှိကြသည်။ ထိုသူတို့သည် "ပြည်ပတွင် သာသနာပြုရန်" သို့မဟုတ် "ကြီးကျယ်သော စေတီတော်များတွင် ဌာပနာရန်" ဟူသော ဘာသာရေးယုံကြည်မှုကို အလွဲသုံးစားပြုသည့် ခေါင်းစဉ်များဖြင့် ဓာတ်တော်များ ကို နယ်စပ်ဖြတ်ကျော် ရွှေ့ပြောင်းလေ့ရှိကြသည်။ Hswagata ၏ ဓာတ်တော်ထိန်း သိမ်းမှုဆိုင်ရာ မြေပြင် Case Studies မှတ်တမ်းများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင်၊ နိုင်ငံတကာ မှောင်ခိုကွန်ရက်များသည် ဒေသခံ ထိန်းသိမ်းသူများ၏ သဒ္ဒါတရားနှင့် ဥပဒေရေးရာ နားလည်မှုကင်းမဲ့ခြင်းကို အသုံးချကာ ဓာတ်တော်များကို တရားမဝင် နည်းလမ်းများဖြင့် ရယူသွားသည့် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို ခိုင်လုံစွာ တွေ့ရှိရသည်။ ဝိနည်းသိက္ခာသည် ဓာတ်တော်များကို ကိုယ်ကျိုးအတွက် မသုံးရန် တားမြစ်ထားသော်လည်း၊ ဤကဲ့သို့ ရှုပ်ထွေးလှသော နိုင်ငံတကာ မှောင်ခိုကွန်ရက်များ၏ လှည့်စားမှုများကို ရှာဖွေဖော် ထုတ်နိုင်ရန်အတွက်မူ နိုင်ငံတကာဥပဒေနှင့် စုံစမ်းစစ်ဆေးရေး အသိပညာများ မရှိမဖြစ် လိုအပ်လာသည်။

   ထို့အပြင် နိုင်ငံတကာသို့ တရားမဝင် ရောက်ရှိသွားသော ဓာတ်တော်များကို ပြန်လည်တောင်းခံရာတွင် (Repatriation of cultural property) စနစ်ကျသော မှတ်တမ်းအ ထောက်အထားများကသာ အဆုံးအဖြတ် ပေးနိုင်စွမ်းရှိသည်။ ယူနက်စကို ကွန်ဗင်းရှင်း အရ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံသည် မိမိ၏ ယဉ်ကျေးမှုပစ္စည်းကို ပြန်လည်တောင်း ခံလိုပါက ထိုပစ္စည်းသည် မည်သည့်အချိန်က၊ မည်သည့်အဖွဲ့အစည်းတွင် တရားဝင် ရှိနေခဲ့ကြောင်း တိကျသော မှတ်တမ်းများကို တင်ပြရမည်ဖြစ်သည်။ အဖွဲ့အစည်းများတွင် ထိုကဲ့သို့သော မှတ်တမ်းများ မရှိပါက ဥပဒေကြောင်းအရ ပြန်လည်ရယူရန် လုံးဝမဖြစ်နိုင်ပေ။ ဤဥပဒေရေးရာ လိုအပ်ချက်ကို ဖြည့်ဆည်းနိုင်ရန် Hswagata ၏ စီမံခန့်ခွဲမှုလက်စွဲတွင် ဓာတ်တော်များ၏ မူလဇစ်မြစ်နှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုသမိုင်းကြောင်းများကို တိကျစွာ မှတ်တမ်း တင်ထားနိုင်သည့် ဖွဲ့စည်းပုံမူဝါဒများ (Institutional Policies) ကို အရေးတကြီး ပြဋ္ဌာန်းအသုံးပြုလျက်ရှိသည်။ ဤသို့ ပြဋ္ဌာန်းခြင်းသည် အဖွဲ့အစည်းအား နိုင်ငံတကာ ဥပဒေနှင့်အညီ အကာအကွယ်ပေးလိုက်ခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။

   အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် နိုင်ငံတကာ သဘောတူညီချက်များနှင့် ယူနက်စကို၏ အခြေခံမူများကို လေ့လာခြင်းသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု လုပ်ငန်းစဉ်ကို ဒေသတွင်း ဘာသာရေးတာဝန် သက်သက်မှသည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် စောင့်ရှောက်ခြင်းတာဝန်အဖြစ်သို့ အဆင့်မြှင့်တင်ပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ရိုးရာ ဝိနည်း စနစ်ဖြင့်သာ ရပ်တည်နေသော ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများကို ဤကဲ့သို့သော တရားမဝင် ရောင်းဝယ်မှု တားဆီးရေးနှင့် နိုင်ငံတကာ ဥပဒေအသိပညာများ (Legal awareness) မဖြစ်မနေ လေ့ကျင့်သင်ကြားပေးရန် လိုအပ်နေပြီဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ပြည်တွင်းနှင့် နိုင်ငံတကာ ဥပဒေရေးရာ မူဘောင်များကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်းသည် ဤသုတေသနမှ တည်ဆောက်မည့် Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) ၏ ခိုင်မာသော တတိယမဏ္ဍိုင်အဖြစ် အရေးပါလှကြောင်း ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ ဝေဖန်ဆန်းစစ် တင်ပြအပ်ပါသည်။

2.4.3 Legal Risks in Custodianship

  ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းချက်များကို လေ့လာပြီးနောက် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ လက်တွေ့ရင်ဆိုင်နေရသော ဥပဒေရေးရာ အန္တရာယ်များ (Legal risks) ကို ဆက်လက်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရန် လိုအပ်ပေသည်။ ဤနယ်ပယ်တွင် အဖွဲ့ အစည်းများကို အဆိုးရွားဆုံး ခြိမ်းခြောက်နေသော အန္တရာယ်တစ်ခုမှာ ဓာတ်တော်များကို ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ လွှဲပြောင်းခြင်း (Unauthorized transfer) ပင်ဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်ထိန်း သိမ်းသူ အများစုသည် သာသနာပြုလိုသော သဒ္ဒါတရားကို အခြေခံ၍သော်လည်းကောင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်ရေး ခင်မင်ရင်းနှီးမှုကို အခြေခံ၍သော်လည်းကောင်း မိမိတို့လက်ဝယ်ရှိ ဓာတ်တော် များကို အခြားအဖွဲ့အစည်း သို့မဟုတ် လူပုဂ္ဂိုလ်များထံသို့ တရားဝင် ဥပဒေရေးရာ စာရွက်စာတမ်း အထောက်အထား မပါရှိဘဲ အလွယ်တကူ လွှဲပြောင်းပေးအပ်လေ့ ရှိကြသည်။ သို့သော် ဤကဲ့သို့ စေတနာကို အခြေခံသော ဘာသာရေးလုပ်ရပ်သည် ခေတ်သစ် နိုင်ငံတော်ဥပဒေများ၏ မျက်နှာစာတွင် နိုင်ငံတော်ပိုင် ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ကို ခိုးယူရွှေ့ပြောင်းခြင်း (Smuggling or illegal transfer) အဖြစ် တိုက်ရိုက် သက်ရောက်သွားနိုင်သည်။ Hswagata ၏ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ Case Studies မှတ်တမ်းများအရ، စနစ်ကျသော မှတ်တမ်းမရှိဘဲ ဓာတ်တော်များကို လွှဲပြောင်းမိခြင်း ကြောင့် နောက်ဆက်တွဲအနေဖြင့် အဆိုပါ ဓာတ်တော်များသည် မှောင်ခိုကွန်ရက်များသို့ ရောက်ရှိသွားပြီး မူလထိန်းသိမ်းသူများပါ ဥပဒေအရ တရားစွဲဆိုခံရသည့် အဖြစ်အပျက် များကို ခိုင်လုံစွာ တွေ့ရှိရသည်။ ထို့ကြောင့် သဒ္ဒါတရားသက်သက်ဖြင့် လှုပ်ရှားခြင်းသည် ဥပဒေကြောင်းအရ လုံခြုံမှုမရှိကြောင်း ဤအထောက်အထားများက သက်သေပြနေပြီး၊ IRCM စံနမူနာတွင် တရားဝင် လွှဲပြောင်းမှု လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို မဖြစ်မနေ လေ့ကျင့် သင်ကြားပေးရမည်ဖြစ်သည်။

   ဒုတိယမြောက် ကြီးမားသော ဥပဒေရေးရာ အန္တရာယ်မှာ ဓာတ်တော် ပိုင်ဆိုင်မှုအပေါ် အငြင်းပွားခြင်း (Dispute over ownership) ဖြစ်သည်။ ရိုးရာအစဉ် အလာတွင် ဓာတ်တော်များကို ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအရ ကိုးကွယ်ပိုင်ဆိုင်ခွင့်ရှိသည်ဟု ယူဆလေ့ရှိ သော်လည်း၊ ဥပဒေရှုထောင့်မှကြည့်လျှင် သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများသည် အဖွဲ့အစည်း သို့မဟုတ် နိုင်ငံတော်၏ ပိုင်ဆိုင်မှုအဖြစ်သာ တည်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် မူလဓာတ်တော် ပိုင်ရှင် ဆရာတော် ပျံလွန်တော်မူသွားသောအခါ သို့မဟုတ် ကျောင်းတိုက်တာဝန်ရှိသူများ အပြောင်းအလဲဖြစ်သောအခါ၊ တရားဝင် ဥပဒေရေးရာ လွှဲပြောင်းမှုမှတ်တမ်း (Legal deed of transfer or will) မရှိခြင်းကြောင့် ကျန်ရစ်သူ တပည့်ဒါယကာများအကြား ဓာတ်တော်ပိုင်ဆိုင်ခွင့်နှင့် ပတ်သက်၍ ပြင်းထန်သော တရားတပေါင် အငြင်းပွားမှုများ မလွှဲမသွေ ဖြစ်ပေါ်လာလေ့ရှိသည်။ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ဥပဒေပညာရှင် Duncan Forbes ၏ အဆိုအရ သမိုင်းဝင် ဘာသာရေးအမွေအနှစ်များကို စောင့်ရှောက်ရာတွင် ဥပဒေနှင့်အညီ ပိုင်ဆိုင်မှုအထောက်အထား (Legal title) မခိုင်မာပါက، အဖွဲ့အစည်းသည် အချိန်မရွေး ပြိုကွဲသွားနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြထားသည်။ ဤကဲ့သို့သော အန္တရာယ်များကို ကာကွယ်ရန် Hswagata ၏ စီမံခန့်ခွဲမှုလက်စွဲတွင် ပိုင်ဆိုင်မှုနှင့် အန္တရာယ်များကို ကြိုတင်ဆန်းစစ်နိုင်သည့် "Template T232: Risk & Impact Assessment Sheet" ကဲ့သို့သော ဥပဒေရေးရာ အထောက်အကူပြု ပုံစံများကို တိကျစွာ ပြဋ္ဌာန်းအသုံး ပြုလျက်ရှိ သည်။ ဤသည်မှာ ဥပဒေပြဿနာများကို ဥပဒေနည်းလမ်း ဖြင့်သာ ကြိုတင်တားဆီး နိုင်ကြောင်း ပြသနေခြင်းဖြစ်သည်။

   ဤအခြေအနေအရပ်ရပ်ကို ခြုံငုံသုံးသပ်ကြည့်ပါက ဤသုတေသန၏ အဓိက ဝေဖန်ဆန်းစစ်ချက် (Critical Argument) ဖြစ်သော “Legal illiteracy among custodians creates institutional vulnerability” (ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအကြား ဥပဒေရေးရာ အသိအမြင် ကင်းမဲ့နေခြင်းသည် အဖွဲ့အစည်းကို ကြီးမားသော ထိခိုက်လွယ်မှု အန္တရာယ်သို့ ကျရောက်စေသည်) ဟူသော အချက်မှာ အပြည့်အဝ မှန်ကန်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ ဓာတ်တော်များကို စောင့်ရှောက်ရာတွင် ဝိနည်းသိက္ခာဖြင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သန့်စင်မှုကို တည်ဆောက်နိုင်သော်လည်း၊ ပြင်ပမှလာသော တရားစွဲဆိုမှု များ၊ ပိုင်ဆိုင်မှုလုယက်မှုများနှင့် မှောင်ခိုကူးခံရမှုများကို ကာကွယ်ရန်အတွက် ဥပဒေ အသိပညာ မရှိမဖြစ် လိုအပ်ပေသည်။ ခေတ်သစ် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှု သီအိုရီများအရ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု၏ အုပ်ချုပ်မှုယန္တရား (Governance) သည် နိုင်ငံတော် ဥပဒေများနှင့် ကိုက်ညီမှု (Compliance) မရှိပါက ၎င်း၏ တရားဝင်ရပ်တည်မှုသည် အချိန်မရွေး ပြိုလဲသွားနိုင်ကြောင်း သိရသည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ အနာဂတ် ဓာတ်တော်ထိန်း သိမ်းသူများသည် ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်များအဖြစ်သာမက၊ ဥပဒေစံနှုန်းများကိုပါ တတ်ကျွမ်းနားလည်သူများ ဖြစ်လာစေရန် ဤဥပဒေရေးရာ မူဘောင်များကို Integrated Relic Custodianship Model တွင် မရှိမဖြစ် ပေါင်းစပ်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း ပညာရပ်ပိုင်း ဆိုင်ရာ အရ အလေးအနက် တင်ပြအပ်ပါသည်။(Refer to Table 2.3)

Table 2.3 Typology of Legal Risks and Mitigations in Relic Custodianship

2.5 Management and Crisis Communication

ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်ကို တည်ဆောက်ရာတွင် ဝိနည်းသိက္ခာသည် စိတ်ပိုင်း ဆိုင်ရာကို ကာကွယ်ပေးပြီး၊ ဥပဒေသည် ပြင်ပခြိမ်းခြောက်မှုများကို ကာကွယ်ပေး သကဲ့ သို့၊ အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး (Management and Crisis Communication) သည် အဖွဲ့အစည်း၏ အတွင်းပိုင်းယန္တရားနှင့် အများပြည်သူ ယုံကြည်မှုကို ကာကွယ်ပေးသော စတုတ္ထမြောက် အရေးကြီးဆုံး မဏ္ဍိုင်ဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်များကို စောင့်ရှောက်ရာတွင် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှု ပညာရပ်များ မပါဝင်ပါက၊ အဖွဲ့အစည်းသည် အကျပ်အတည်းငယ်လေးများမှတစ်ဆင့် ကြီးမားသော ပြိုလဲမှုများဆီသို့ အလွယ်တကူ ရောက်ရှိသွားနိုင်သည်။

2.5.1 Organizational Management Principles

အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှု၏ ပထမဆုံးနှင့် အရေးအကြီးဆုံးသော အခြေခံမူမှာ စနစ်ကျသော အုပ်ချုပ်မှုယန္တရား (Governance) တည်ဆောက်ခြင်းဖြစ်သည်။ သမိုင်းကြောင်းတစ်လျှောက်တွင် ဓာတ်တော်များကို ဘုန်းတော်ကြီးတစ်ပါး သို့မဟုတ် လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတည်း၏ သြဇာတိက္ကမ (Charismatic leadership) အပေါ်တွင်သာ လုံးဝအခြေခံ၍ ထိန်းသိမ်းလေ့ရှိကြသည်။ သို့ရာတွင် ခေတ်သစ် စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရှင် Peter F. Drucker ၏ သီအိုရီအရ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအပေါ် လွန်ကဲစွာ မှီခိုသောအဖွဲ့အစည်းများသည် ခေါင်းဆောင်အပြောင်းအလဲ ဖြစ်ပေါ်ချိန်တွင် အလွယ်တကူ ပြိုကွဲသွားတတ်ပြီး၊ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်မှုယန္တရား (Governance structure) ရှိသော အဖွဲ့အစည်းများသာလျှင် ရေရှည်တည်တံ့နိုင်ကြောင်း ထောက်ပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်း သူများအနေဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဆိုင်ရာ ထိန်းသိမ်းမှုစနစ် (Individual custodianship) မှသည် စနစ်ကျသော အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စောင့်ရှောက်မှုစနစ် (Institutional stewardship) သို့ မဖြစ်မနေ ကူးပြောင်းရန် လိုအပ်လာသည်။ ဤသို့ ကူးပြောင်းနိုင်ရန် Hswagata ၏ စီမံခန့်ခွဲမှုလက်စွဲတွင် "Template T228: Stakeholder & Role Map" ကဲ့သို့သော အုပ်ချုပ်မှုဆိုင်ရာ တာဝန်ခွဲဝေခြင်း ပုံစံများကို တိကျစွာ ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ဤအုပ်ချုပ်မှုယန္တရားသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်ကို ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအရ ယိုယွင်းမှုများမှ ကာကွယ်ပေးမည့် အခိုင်မာဆုံးသော အုတ်မြစ်ဖြစ်လာသည်။

  ဒုတိယမြောက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော စီမံခန့်ခွဲမှုအခြေခံမူမှာ တာဝန်ခံမှု (Accountability) ပင်ဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများသည် ဝိနည်းတော်အရ မိမိကိုယ်မိမိ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တာဝန်ခံမှု ရှိကြသော်လည်း၊ ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်း တစ်ခုအနေဖြင့် အများပြည်သူနှင့် ဥပဒေရှေ့မှောက်တွင်ပါ လုပ်ငန်းစဉ်ဆိုင်ရာ တာဝန်ခံ နိုင်စွမ်း (Procedural accountability) ရှိရန် လိုအပ်ပေသည်။ ဓာတ်တော်များ ပျောက်ဆုံးခြင်း၊ ထိခိုက်ပျက်စီးခြင်း သို့မဟုတ် ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်း ပြဿနာအများစုသည် အဖွဲ့အစည်းအတွင်း တိကျသော တာဝန်ခံမှု ယန္တရား မရှိခြင်း ကြောင့် အစပျိုးလာရခြင်းဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ အဖွဲ့အစည်းများ၏ စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ သုတေသီများက သာသနိကပစ္စည်းများကို ကိုင်တွယ်ရာတွင် ပွင့်လင်းမြင်သာမှုနှင့် တာဝန်ခံမှုစနစ် မရှိပါက အများပြည်သူ၏ ကြည်ညိုသဒ္ဒါတရားကို အလွဲသုံးစားလုပ်ခြင်း (Institutional corruption) ဟု စွပ်စွဲခံရနိုင်ကြောင်း ဝေဖန်ဆန်းစစ်ထားကြသည်။ ဤအန္တရာယ်ကို ကြိုတင်ကာကွယ်ရန် Hswagata ၏ Institutional Policies တွင် ကုလသမဂ္ဂ၏ ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲရေး ပန်းတိုင်များနှင့် ကိုက်ညီသော "Template T10: SDG 16 Accountability Commitment Form" ကို ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူတိုင်း မဖြစ်မနေ လက်မှတ်ရေးထိုး ကျင့်သုံးရန် ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ထို့ကြောင့် ဤတာဝန်ခံမှုစနစ်သည် စိတ္တဇသဘောဆောင်သော ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှုကို လက်တွေ့ တိုင်းတာ၍ရသော အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်အဖြစ်သို့ (Measurable ethical practice) အောင်မြင်စွာ ကူးပြောင်းပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

   တတိယမြောက် အရေးကြီးသော အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ အခြေခံမူမှာ စနစ်တကျ ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်ခြင်း (Decision-making) ဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်၍ အရေးပေါ် အကျပ်အတည်းများ သို့မဟုတ် ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာ ချိန်တွင်၊ စိတ်ခံစားမှု သို့မဟုတ် ရိုးရာယုံကြည်မှု သက်သက်အပေါ် အခြေခံ၍ ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်းသည် အခြေအနေကို ပိုမိုဆိုးရွားသွားစေနိုင်သည်။ ခေတ်သစ်အဖွဲ့အ စည်းများတွင် ရှုပ်ထွေးသော ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် အချက်အလက်များအ ပေါ် အခြေခံသော ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်မှု လုပ်ငန်းစဉ် (Data-driven decision-making process) ကို ကျင့်သုံးရန် အလွန်အရေးကြီးသည်။ Hswagata ၏ မြေပြင် Case Studies မှတ်တမ်းများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင်، အကျပ်အတည်းကြုံချိန်၌ အထောက်အထားများ ကို စနစ်တကျ မဆန်းစစ်ဘဲ စိတ်လိုက်မာန်ပါ ဆုံးဖြတ်ချက်ချခဲ့သော အဖွဲ့အစည်းများ သည် ဥပဒေရေးရာ ပဋိပက္ခများထဲသို့ နက်ရှိုင်းစွာ ကျဆင်းသွားကြောင်း ခိုင်လုံစွာ တွေ့ရှိရသည်။ ဤသို့သော အမှားများကို ရှောင်ရှားနိုင်ရန် "Template T226: Conflict & Security Case Intake and Triage Form" ကဲ့သို့သော ပြဿနာကို အဆင့်ခွဲခြား သုံးသပ်သည့် စီမံခန့်ခွဲရေးပုံစံများကို အသုံးပြု၍ ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်ရန် လိုအပ်သည်။ ဤကဲ့သို့ စနစ်တကျ ချမှတ်သော ဆုံးဖြတ်ချက်များသည် အဖွဲ့အစည်းကို မှားယွင်းသော လုပ်ရပ်များမှ ကာကွယ်ပေးနိုင်သည်။

   အချုပ်အားဖြင့် သုံးသပ်ရသော် အုပ်ချုပ်မှုယန္တရား (Governance)၊ တာဝန်ခံမှု (Accountability) နှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်ခြင်း (Decision-making) ဟူသော စီမံခန့်ခွဲမှု အခြေခံမူများသည် သာသနာရေးအဖွဲ့အစည်းများအတွက် ပြင်ပလောကီပညာရပ် သက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ သာသနာတော်ကို ရေရှည်တည်တံ့အောင် ထိန်းကျောင်းပေးမည့် အရေးပါသော အကာအကွယ်ယန္တရားများ ဖြစ်ကြသည်။ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများကို ဤခေတ်သစ် စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်များနှင့် ပေါင်းစပ်လေ့ကျင့်ပေးခြင်း မရှိပါက ဝိနည်းနှင့် ဥပဒေများကို မည်မျှပင် သိရှိနေစေကာမူ လက်တွေ့မြေပြင်တွင် အဖွဲ့အစည်းယန္တရား ပြိုလဲသွားမည်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ဤ Organizational Management Principles များကို ဤသုတေသန၏ Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) တွင် အသက်သွင်းတည်ဆောက်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ အလေးအနက် ဝေဖန်ဆန်းစစ် တင်ပြအပ်ပါသည်။

2.5.2 Crisis Communication Theory

အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်မှုယန္တရားများအပြင် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ အတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော အခြားစီမံခန့်ခွဲမှု သီအိုရီတစ်ခုမှာ အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီ (Crisis Communication Theory) ပင်ဖြစ်သည်။ ဤသီအိုရီ၏ ပထမဆုံးနှင့် အရေးအကြီးဆုံးသော အခြေခံမူမှာ သတင်းအချက်အလက်များကို ပွင့်လင်းမြင်သာစွာနှင့် ရှင်းလင်းပြတ်သားစွာ ထုတ်ပြန်နိုင်မှု (Information clarity) ဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှု သို့မဟုတ် ပိုင်ဆိုင်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ အငြင်းပွားဖွယ်ရာများ ပေါ်ပေါက်လာချိန်တွင်، အဖွဲ့အစည်းဘက်မှ နှုတ်ဆိတ်နေခြင်း သို့မဟုတ် ဝေဝါးသော တုံ့ပြန်မှုများ ပြုလုပ်ခြင်းသည် သံသယနှင့် ကောလာဟလများကို ပိုမိုကြီးထွားစေသည်။ ခေတ်သစ် အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေးပညာရှင် W. Timothy Coombs ၏ SCCT သီအိုရီအရ ပြဿနာတစ်ခုကို ဖြေရှင်းရာတွင် အချက်အလက်များ၏ ရှင်းလင်းပြတ်သားမှုသည် အများပြည်သူ၏ အသိအမြင်ကွဲလွဲမှု (Cognitive dissonance) ကို လျှော့ချပေးနိုင်သော အဓိကလက်နက်ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသီအိုရီကို လက်တွေ့မြေပြင်တွင် အသုံးချနိုင်ရန် Hswagata ၏ စီမံခန့်ခွဲမှုလက်စွဲတွင် "Template T238: Media & Public Statement Log" ကို တရားဝင် ပြဋ္ဌာန်းထားပြီး၊ ရှင်းလင်းခိုင်လုံသော သတင်းအချက်အလက်များကိုသာ စနစ်တကျ ထုတ်ပြန်ရန် လမ်းညွှန်ထားသည်။ ဤသည်မှာ ဝိနည်းတော်လာ သစ္စာစကားဆိုခြင်း (Truthfulness) ၏ အနှစ်သာရကို ခေတ်သစ်မီဒီယာ စီမံခန့်ခွဲမှုအဖြစ်သို့ အဆင့်မြှင့်တင် ပေါင်းစပ်လိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။

  အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး၏ ဒုတိယမြောက် အရေးကြီးသော အချက်မှာ ပြဿနာကို တုံ့ပြန်ဖြေရှင်းသည့် အချိန်ကာလ (Response timing) ဖြစ်သည်။ သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် တိုးတက်နေသော ယနေ့ခေတ်တွင် ဆိုရှယ်မီဒီယာများပေါ်၌ သတင်းမှားများသည် မိနစ်ပိုင်းအတွင်း ပြန့်နှံ့သွားနိုင်ရာ၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ၏ တုံ့ပြန်မှု နှောင့်နှေးခြင်းသည် အဖွဲ့အစည်းကို ကြီးမား သောနစ်နာမှုများဆီသို့လွယ်ကူစွာတွန်းပို့လေ့ရှိသည်။ အရေးပေါ်စီမံခန့်ခွဲမှု သုတေသီများ က အကျပ်အတည်း ပေါ်ပေါက်ပြီးနောက် ပထမဆုံး နာရီအနည်းငယ်အတွင်း တရားဝင် ရှင်းလင်းတုံ့ပြန်နိုင်စွမ်းသည် အဖွဲ့အစည်း၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ကာကွယ်ရာတွင် အရေးပါဆုံးဖြစ်ကြောင်း ထောက်ပြထားကြသည်။ ဤအချက်ကို Hswagata ၏ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ Case Studies များဖြင့် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးရာတွင်، ပြဿနာပေါ်ပေါက်ချိန်၌ အချိန်မီ မတုံ့ပြန်ဘဲ ရှောင်လွှဲနေခဲ့သော အဖွဲ့အစည်းများသည် အများပြည်သူ၏ ပြင်းထန်သော ဝေဖန်တိုက်ခိုက်မှုများကို ခံခဲ့ရပြီး သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဂုဏ်သိက္ခာပါ ထိခိုက်ခဲ့ရကြောင်း ခိုင်လုံစွာ တွေ့ရှိရသည်။ ထို့ကြောင့် အနာဂတ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် IRCM စံနမူနာတွင် "Template T226: Conflict & Security Case Intake and Triage Form" ကဲ့သို့သော အကျပ်အတည်းကို လျင်မြန်စွာ အကဲဖြတ်တုံ့ပြန်နိုင်သည့် စနစ်များကို မဖြစ်မနေ လေ့ကျင့်သင်ကြားပေးရန် လိုအပ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။

   အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး၏ နောက်ဆုံးနှင့် အမြင့်မားဆုံးသော ရည်မှန်းချက်မှာ အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှုကို ပြန်လည်တည်ဆောက် ထိန်းကျောင်း ခြင်း (Trust management) ပင်ဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍတွင် "ယုံကြည်မှု (Trust)" သည် သာမန် လောကီအဖွဲ့အစည်းများကဲ့သို့ စီးပွားရေးအရ အကျိုးအမြတ် မဟုတ်ဘဲ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ အထွတ်အမြတ်ထားရာ သဒ္ဒါတရား (Faith) နှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်နေသည်။ အကျပ်အတည်းတစ်ခုကို စီမံခန့်ခွဲမှု လွဲမှားပါက ဓာတ်တော်အပေါ် ယုံကြည်မှုသာမက သာသနာတော် တစ်ရပ်လုံးအပေါ် ကြည်ညိုမှုပါ ပြိုလဲသွားနိုင်သည်။ ဘာသာရေးနှင့် ပဋိပက္ခဆိုင်ရာ သုတေသီ Ian Reader ၏ လေ့လာချက်အရ သာသနာရေးအဖွဲ့အစည်းများသည် အကျပ်အတည်းကြုံချိန်တွင် မိမိတို့၏ အမှားကို တာဝန်ယူရဲခြင်းနှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ဖြေရှင်းခြင်းဖြင့်သာ အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှုကို ပြန်လည်ရယူနိုင်ကြောင်း ဝေဖန်ဆန်းစစ်ထားသည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ဤသုတေသန၏ ပေါင်းစပ်စံနမူနာ (Integrated Model) တွင် ပါဝင်သော စီမံခန့်ခွဲမှုမဏ္ဍိုင် (Management dimension) သည် သာမန်ရုံးလုပ်ငန်းများကို လည်ပတ်ရန်သက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ သာသနာတော်အပေါ် ယုံကြည်မှုအကျပ်အတည်း (Crisis of faith) ကို ကြိုတင်ကာကွယ်ပေးမည့် အရေးပါဆုံးသော ယန္တရားဖြစ်ကြောင်း ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အရ အခိုင်အမာ တင်ပြအပ်ပါသည်။(See Figure 2.2)

Figure 2.2 SCCT Crisis Communication Workflow for Relic Institutions

2.5.3 Application to Religious Context

  ယခင်အပိုင်းများတွင် တင်ပြခဲ့သော အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီများကို သာသနာရေးနယ်ပယ် (Religious Context) သို့ လက်တွေ့အသုံးချ လေ့လာသောအခါ၊ ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ပတ်သက်သော အငြင်းပွားမှုများ (Relic controversies) သည် သာမန်လောကီပြဿနာများထက် ပိုမိုနက်နဲရှုပ်ထွေးကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဤနေရာတွင် ဤစာပေသုံးသပ်ချက်၏ အရေးအကြီးဆုံးသော ဝေဖန်ဆန်းစစ်ချက် (Critical Argument) အဖြစ် “Mismanagement of information, rather than evidence itself, triggers crisis” (အထောက်အထား ကိုယ်နှိုက်ထက်၊ သတင်းအချက်အလက်များကို စီမံခန့်ခွဲမှု လွဲချော်ခြင်းကသာလျှင် အကျပ်အတည်းကို တိုက်ရိုက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်) ဟူသော အချက်ကို တိကျစွာ ဖော်ထုတ်တင်ပြလိုပါသည်။ ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှု သို့မဟုတ် ပိုင်ဆိုင်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ ပြဿနာတစ်ရပ် ပေါ်ပေါက်လာချိန်တွင်၊ အများပြည်သူသည် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အထောက် အထား (Evidence) များကို ချက်ချင်းနားလည်နိုင်စွမ်း မရှိကြပေ။ ထို့ထက် အဖွဲ့အစည်း၏ ပွင့်လင်းမြင်သာမှုရှိခြင်းနှင့် တုံ့ပြန်ပုံလုပ်ငန်းစဉ်များကိုသာ အဓိက အာရုံစိုက်လေ့ရှိကြ သည်။ ခေတ်သစ် ဘာသာရေးလူမှုဗေဒပညာရှင်များ၏ လေ့လာချက်အရ သာသနာရေး အဖွဲ့အစည်းများတွင် အကျပ်အတည်း ကြီးထွားလာရခြင်း၏ အဓိကဇစ်မြစ်မှာ အမှားအယွင်း တစ်ခုခုလုပ်မိခြင်းထက်၊ ထိုကိစ္စကို ဖုံးကွယ်ရန် ကြိုးစားခြင်း သို့မဟုတ် သတင်းအချက်အလက်များကို စနစ်တကျ မရှင်းလင်းနိုင်ခြင်း (Mismanagement of information) ကြောင့်သာ ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ သက်သေပြထားသည်။

   ဤကဲ့သို့ သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု အားနည်းသောအခါ၊ သေးငယ်သော အငြင်းပွားမှုလေးများသည်ပင် သာသနာတော်အပေါ် အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှုပြိုကွဲခြင်း (Public trust crisis) ဟူသော အလွန်အန္တရာယ်ကြီးမားသည့် အကျပ်အတည်းအဖြစ်သို့ လျင်မြန်စွာ ကူးစက်သွားလေ့ရှိသည်။ ယုံကြည်မှု (Trust) သည် ဗုဒ္ဓဘာသာအဖွဲ့အစည်းများ၏ အသက်သွေးကြောဖြစ်ရာ၊ တစ်ကြိမ်ပြိုကွဲသွားပါက ပြန်လည်တည်ဆောက်ရန် လွန်စွာခဲယဉ်းလှသည်။ Hswagata ၏ မြေပြင် Case Studies မှတ်တမ်းများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင်၊ ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ကောလာဟလများ ထွက်ပေါ်လာချိန်၌ အချိန်မီ တရားဝင်သတင်းထုတ်ပြန်မှု (Official statement) မလုပ်နိုင်ခဲ့သော အဖွဲ့အစည်းများသည် အများပြည်သူ၏ ပြင်းထန်သော သံသယနှင့် ဝေဖန်တိုက်ခိုက်မှုများကို ဆိုးရွားစွာ ရင်ဆိုင်ခဲ့ရကြောင်း ခိုင်လုံစွာ တွေ့ရှိရသည်။ ဤကဲ့သို့သော အကျပ်အတည်းများကို ကြိုတင်ကာကွယ်နိုင်ရန်အတွက် Hswagata ၏ စီမံခန့်ခွဲမှုလက်စွဲတွင် သတင်းမီဒီယာနှင့် အများပြည်သူသို့ စနစ်တကျ ပြန်ကြားနိုင်မည့် "Template T238: Media & Public Statement Log" ကဲ့သို့သော တရားဝင် ယန္တရားများကို ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူတိုင်း မဖြစ်မနေ အသုံးချရန် ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ဤသည်မှာ သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှုကို အဖွဲ့အစည်း ဆိုင်ရာ မူဝါဒအဖြစ် လက်တွေ့အသက်သွင်းလိုက်ခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။

   အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍတွင် ဆက်သွယ်ရေးနှင့် သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှုသည် ရွေးချယ်စရာ လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခု (Optional procedure) မဟုတ်ဘဲ၊ သာသနာတော်၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ကာကွယ်ပေးမည့် အဓိကခံတပ် (Primary defense) ဖြစ်သည်။ ဝိနည်းသိက္ခာဖြင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာကို ထိန်းကျောင်းပြီး၊ သိပ္ပံပညာဖြင့် ရုပ်ဝတ္ထုကို ကာကွယ်ထားသော်လည်း၊ အများပြည်သူနှင့် ဆက်သွယ်ရေး တွင် ကျရှုံးပါက ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ် တစ်ခုလုံး ပြိုလဲသွားမည်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေးပညာရပ်ကို သာသနာရေးနယ်ပယ်နှင့် ကိုက်ညီအောင် အသက်သွင်းထားခြင်းသည် ဤသုတေသန၏ Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) အတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သော အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ကြောင်း ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရှုထောင့်မှ ဝေဖန်ဆန်းစစ် တင်ပြအပ်ပါသည်။

2.6 Interdisciplinary Integration

  ယခင်အပိုင်းများတွင် ဝိနည်းသိက္ခာ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၊ ဥပဒေရေးရာ မူဘောင်နှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်ဟူသော မဏ္ဍိုင်ကြီး (၄) ရပ်ကို သီးခြားစီ လေ့လာဆန်းစစ် ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် လက်တွေ့မြေပြင်ရှိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု လုပ်ငန်းခွင်၌ ပြဿနာများသည် သီးခြားစီ ပေါ်ပေါက်လာလေ့မရှိဘဲ၊ ယုံကြည်မှု၊ ဥပဒေနှင့် နည်းပညာစသည့် အလွှာပေါင်းစုံ ရောယှက်နေသော ရှုပ်ထွေးသည့် အကျပ်အတည်းများ အဖြစ်သာ ပေါ်ပေါက်လာတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤပညာရပ်များကို သီးခြားစီ ကျင့်သုံးနေခြင်း (Siloed approach) မှသည် ဘက်စုံပေါင်းစပ် ချဉ်းကပ်မှု (Interdisciplinary integration) သို့ ကူးပြောင်းရန်မှာ ဤသုတေသန၏ အဓိက သီအိုရီ အုတ်မြစ်ပင် ဖြစ်သည်။

2.6.1 Need for Integrated Approach

  ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်တွင် ပေါင်းစပ်ချဉ်းကပ်မှုတစ်ရပ် အဘယ်ကြောင့် လိုအပ်သနည်း (Need for Integrated Approach) ဟူသော မေးခွန်းကို ဖြေဆိုရန်အတွက်၊ ပညာရပ်တစ်ခုတည်းကိုသာ အားကိုးခြင်း၏ ဆိုးရွားသော ကန့်သတ်ချက်များကို အလွှာ (၃) ရပ်ဖြင့် ပိုင်းခြားဝေဖန် ဆန်းစစ်ရန် လိုအပ်ပေသည်။ 

   ပထမဦးစွာ ဝိနည်းသက်သက်ဖြင့် ချဉ်းကပ်ခြင်း၏ မလုံလောက်မှု (Vinaya alone insufficient) ကို သုံးသပ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဝိနည်းသိက္ခာသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်း သူများအတွက် ဟိရီ-ဩတ္တပ္ပတရားကို အခြေခံသော အမြင့်မားဆုံးသော ကိုယ်ကျင့်တရား လမ်းညွှန်မှုကို ပေးစွမ်းနိုင်သော်လည်း၊ ၎င်းသည် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ယိုယွင်းမှုများကို ရပ်တန့်နိုင်စွမ်း မရှိသကဲ့သို့ ခေတ်သစ်ဥပဒေရေးရာ တိုက်ခိုက်မှုများကိုလည်း ခုခံကာကွယ်နိုင်စွမ်း မရှိပေ။ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်ပညာရှင် John S. Strong ၏ အဆိုအရ သဒ္ဒါတရား မည်မျှပင် ကြီးမားစေကာမူ သိပ္ပံနည်းကျ စီမံခန့်ခွဲမှုမပါဝင်ပါက ဓာတ်တော်များသည် ရာသီဥတုနှင့် ဓာတုဗေဒပြောင်းလဲမှုများကြောင့် မလွှဲမသွေ ပျက်စီးရမည်ဖြစ်ကြောင်း ထောက်ပြထားသည်။ ထို့အပြင် Hswagata ၏ ဓာတ်တော် ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ Case Studies မှတ်တမ်းများအရလည်း၊ ကိုယ်ကျင့်တရားကောင်း မွန်သော ဆရာတော်များပင်လျှင် ဥပဒေအသိပညာ မရှိပါက နိုင်ငံတကာ မှောင်ခိုကွန်ရက် များ၏လှည့်စားမှုဖြင့် ဓာတ်တော်များကို တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်း ခံရသည့် သားကောင် များ ဖြစ်သွားနိုင်ကြောင်း ခိုင်လုံစွာ တွေ့ရှိရသည်။

   ဒုတိယအချက်အနေဖြင့် သိပ္ပံပညာသက်သက်ဖြင့် ချဉ်းကပ်ခြင်း၏ မလုံလောက်မှု (Science alone insufficient) ကို ဆန်းစစ်ရန် လိုအပ်သည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ထိန်းသိမ်းမှုသိပ္ပံပညာသည် ဓာတ်တော်များ၏ ရုပ်ဝတ္ထုကို နှစ်ပေါင်းရာထောင်ချီ ခံနိုင်ရည်ရှိအောင် အကာအကွယ်ပေးနိုင်သော်လည်း၊ ယင်းပညာရပ် သည် ဓာတ်တော်၏ "အသက်ဝင်နေသော သန့်စင်မွန်မြတ်မှု (Sacred living presence)" ကို လုံးဝ ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်း မရှိပေ။ ဓာတ်တော်များကို သာမန် ပြတိုက်ပြကွက် တစ်ခုကဲ့သို့ သိပ္ပံနည်းကျ သက်သက်ဖြင့်သာ ကိုင်တွယ်ပြသပါက၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ ကြည်ညိုသဒ္ဒါတရားကို ခြောက်သွေ့သွားစေပြီး အဖွဲ့အစည်းနှင့် အများပြည်သူအကြား ယုံကြည်မှု ကွာဟချက် (Crisis of faith) ကို ဖန်တီးပေးလိုက်သကဲ့သို့ ဖြစ်သွားမည် ဖြစ်သည်။ ဘာသာရေး လူမှုဗေဒပညာရှင် Kevin Trainor က ဘာသာရေးအမွေ အနှစ်များ ကို စောင့်ရှောက်ရာတွင် သိပ္ပံပညာသည် ရုပ်ဝတ္ထုကို ကာကွယ်ပေးနိုင်သော်လည်း၊ ယင်းရုပ်ဝတ္ထု၏ ဝိညာဉ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တန်ဖိုး (Spiritual value) ကို ဆက်လက်ရှင်သန် စေရန်အတွက် ဘာသာရေးကျင့်ဝတ်နှင့် ရိုးရာအစဉ်အလာများ မရှိမဖြစ် လိုအပ်ကြောင်း အခိုင်အမာ သုံးသပ်ထားသည်။

   တတိယအချက်မှာ ဥပဒေသက်သက်ဖြင့် ချဉ်းကပ်ခြင်း၏ မလုံလောက်မှု (Law alone insufficient) ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတော် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ဥပဒေများနှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းများသည် ပိုင်ဆိုင်မှုကို ကာကွယ်ပေးရန်နှင့် တရားမဝင် ရောင်းဝယ်မှုများကို တားဆီးရန် အလွန်စွမ်းအားကြီးမားသည်။ သို့ရာတွင် ဥပဒေသည် တောင့်တင်းခိုင်မာလွန်းပြီး ဘာသာရေးဆိုင်ရာ နားလည်စာနာမှု (Religious empathy) ကင်းမဲ့လေ့ရှိသည်။ အငြင်းပွားမှုတစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာချိန်တွင် ဥပဒေပုဒ်မများကိုသာ တင်းကျပ်စွာ အသုံးပြုပြီး၊ အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး (Crisis Communication) နှင့် ဝိနည်းတော်လာ ညှိနှိုင်းဖြေရှင်းခြင်း နည်းလမ်းများကို အသုံးမပြုပါက၊ နိုင်ငံတော် အာဏာပိုင်များနှင့် သံဃာ့အဖွဲ့အစည်း သို့မဟုတ် အများပြည်သူအကြား ကြီးမားသော ပဋိပက္ခများ ပေါက်ကွဲထွက်လာနိုင်သည်။ ဥပဒေပညာရှင် Duncan Forbes ၏ လေ့လာချက်အရ ဥပဒေသည် ပြဿနာကို တရားရုံးတွင် အနိုင်ယူပေးနိုင်သော်လည်း၊ အများပြည်သူ၏ ကြည်ညိုယုံကြည်မှုကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ပေးနိုင်စွမ်း မရှိကြောင်း ဝေဖန်ဆန်းစစ်ထားသည်။

   အထက်ပါ ဝေဖန်ဆန်းစစ်ချက်များကို ခြုံငုံသုံးသပ်ကြည့်ပါက ဤသုတေသန၏ အဓိက သီအိုရီရပ်တည်ချက်ဖြစ်သော "Integrated Approach" ၏ မရှိမဖြစ် လိုအပ်ပုံမှာ အထင်းရှားဆုံး ပေါ်လွင်လာပါသည်။ ဝိနည်းသည် အသက်ဝိညာဉ်ဖြစ်ပြီး၊ သိပ္ပံပညာသည် ရုပ်ခန္ဓာဖြစ်ကာ၊ ဥပဒေသည် အကာအကွယ်ဖြစ်၍၊ စီမံခန့်ခွဲမှုသည် ယင်းသုံးခုလုံးကို ဟန်ချက်ညီစေသော ဦးနှောက်ယန္တရား ဖြစ်သည်။ Hswagata ၏ Institutional Policies တွင် ပြဋ္ဌာန်းထားသော Dual Obligation (တာဝန်နှစ်ရပ် ပေါင်းစပ်မှုစနစ်) သည် ဤပညာရပ် (၄) ခုစလုံးကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ကျင့်သုံးနိုင်မှသာ အောင်မြင်နိုင်မည်ဖြစ် သည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ သီးခြားစီ တည်ရှိနေသော ဤပညာရပ်များကို ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်း သူများ၏ လုပ်ငန်းခွင်၌ တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်း အသုံးချနိုင်မည့် Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) တစ်ရပ် မဖြစ်မနေ လိုအပ်နေပြီဖြစ်ကြောင်း ဤစာပေ သုံးသပ်ချက်မှတစ်ဆင့် ခိုင်မာစွာ ကောက်ချက်ချ တင်ပြအပ်ပါသည်။

2.6.2 Existing Models and Their Limitations

  ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုအတွက် ပေါင်းစပ်စံနမူနာတစ်ရပ် မဖြစ်မနေ လိုအပ်ကြောင်းကို အတည်ပြုနိုင်ရန်အတွက်၊ လက်ရှိ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အသုံးပြုနေသော သက်ဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှု စံနမူနာပုံစံများ (Existing Models) ၏ အားသာချက်နှင့် ကန့်သတ်ချက်များကို ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရန် လိုအပ်ပေသည်။ ယခင်သုတေသနများနှင့် လက်ရှိကျင့်သုံးနေသော စနစ်များကို လေ့လာရာတွင်၊ ၎င်းတို့သည် လောကီပညာရပ် သက်သက်ကို အခြေခံသော ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် စီမံခန့်ခွဲမှုပုံစံ (Heritage management models) နှင့် ဘာသာရေးအစဉ်အလာကို အခြေခံသော သာသနာရေ းအုပ်ချုပ်မှုပုံစံ (Religious governance models) ဟူ၍ အစွန်းနှစ်ဖက်သို့ သီးခြားစီ ကွဲထွက်နေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဤကဲ့သို့ သီးခြားကင်းကွာနေခြင်းသည် ဓာတ်တော်ကဲ့ သို့သော ထူးခြားသည့် ဘာသာရေးအမွေအနှစ်များကို စောင့်ရှောက်ရာတွင် ကြီးမားသော လုပ်ငန်းစဉ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကွာဟချက်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

   ပထမဦးစွာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် စီမံခန့်ခွဲမှုပုံစံများ (Heritage management models) ကို ဆန်းစစ်ကြည့်လျှင်၊ ဤစံနမူနာများသည် နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်များက ကျင့်သုံးသော သိပ္ပံနည်းကျ ရုပ်ဝတ္ထုထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် ဥပဒေရေးရာ ကာကွယ်မှုအပိုင်း တို့တွင် အလွန်အားကောင်းကြောင်း တွေ့ရသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ICOMOS (နိုင်ငံတကာ အမွေအနှစ်အဆောက်အအုံများ စောင့်ရှောက်ရေးကောင်စီ) ၏ အခြေခံမူများသည် ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းများ၏ စစ်မှန်မှုနှင့် သက်တမ်းရှည်ကြာမှုကို အမြင့်မားဆုံး အာမခံချက် ပေးနိုင်စွမ်းရှိသည်။ သို့ရာတွင် ဤလောကီစံနမူနာများ၏ အကြီးမားဆုံး ကန့်သတ် ချက်မှာ ဓာတ်တော်များကို သမိုင်းဝင် "ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်း (Artifacts)" သက်သက်အဖြစ်သာ သဘောထားပြီး၊ ယင်းတို့၏ "အသက်ဝင်နေသော သန့်စင်မွန်မြတ်မှု (Sacred living presence)" ကို လျစ်လျူရှုထားခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုပညာရှင် Kevin Trainor ၏ အဆိုအရ ဓာတ်တော်တစ်ခုကို သာမန်ပြတိုက်ပစ္စည်းကဲ့သို့ မှန်ကုလားကာ နောက်ကွယ်၌ သော့ခတ်ပြသထားခြင်းသည် ရုပ်ဝတ္ထုကို ကာကွယ်ရာရောက်သော်လည်း၊ ဘာသာရေးအရ ပူဇော်မှုအစဉ်အလာ (Ritual interaction) ကို ဖြတ်တောက်လိုက်ခြင်း ဖြစ်ရာ ဘာသာရေးယုံကြည်မှု၏ အနှစ်သာရကို သေဆုံးသွားစေနိုင်ကြောင်း ပြင်းထန်စွာ ဝေဖန်ထောက်ပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် ဤ Secular Model သက်သက်ကို ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများ၌ အတင်းအကျပ် အကောင်အထည်ဖော်ရန် ကြိုးစားခြင်းသည် သံဃာတော်များနှင့် အများပြည်သူ၏ ဆန့်ကျင်မှုကိုသာ ရင်ဆိုင်ရမည်ဖြစ်သည်။

   အခြားတစ်ဖက်တွင် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်မှုပုံစံများ (Religious governance models) သည် ဓာတ်တော်များ၏ ဝိညာဉ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တန်ဖိုးကို အမြင့်မားဆုံး ကာကွယ်ပေးထားသည်။ နိုင်ငံတော် သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့ကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းများ၏ စီမံခန့်ခွဲမှုပုံစံများသည် ဝိနည်းတော်ကို အခြေခံ၍ ကျောင်းတိုက်အချင်းချင်းကြား စည်းကမ်းထိန်းသိမ်းရေးနှင့် သာသနိကပစ္စည်းများကို ကိုယ်ကျင့်တရားဖြင့် စောင့်ရှောက် ရေးအပိုင်းတွင် လွန်စွာထိရောက်မှုရှိသည်။ သို့သော် ဤဘာသာရေး စံနမူနာများ၏ အားနည်းချက်မှာ ခေတ်သစ်လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ ရှုပ်ထွေးသော အကျပ်အတည်းများကို ရင်ဆိုင်ရာတွင် နည်းပညာနှင့် ဥပဒေရေးရာ လက်နက်များ ကင်းမဲ့နေခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ Hswagata ၏ မြေပြင် Case Studies မှတ်တမ်းများကို သုံးသပ်ရာတွင်၊ ဘာသာရေး သြဇာတိက္ကမ ကြီးမားသော ဆရာတော်များ ဦးစီးသည့် အဖွဲ့အစည်းများပင်လျှင်၊ သတင်းမီဒီယာ တိုက်ခိုက်ခံရချိန် သို့မဟုတ် နိုင်ငံတကာ မှောင်ခိုကွန်ရက်များနှင့် ရင်ဆိုင်ရချိန်များ၌ ခေတ်သစ်စံချိန်စံညွှန်းမီ အကျပ်အတည်း စီမံခန့်ခွဲမှု (Crisis management protocol) မရှိသောကြောင့် ကြီးမားသော ဂုဏ်သိက္ခာပိုင်းဆိုင်ရာ ထိခိုက်နစ်နာမှုများကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရကြောင်း ခိုင်လုံစွာ တွေ့ရှိရသည်။

   အထက်ပါ စံနမူနာနှစ်ရပ်လုံး၏ အားသာချက်နှင့် အားနည်းချက်များကို ပေါင်းစပ်ဝေဖန်ဆန်းစစ်ကြည့်ပါက ဤသုတေသန၏ အဓိက Argument အဖြစ် "Existing models treat preservation and devotion as mutually exclusive, rendering them inadequate for relic custodianship." (လက်ရှိ စံနမူနာများသည် ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် ရိုသေကိုင်းရှိုင်းခြင်းတို့ကို ဆန့်ကျင်ဘက် အရာများအဖြစ် သဘောထားနေကြသဖြင့်၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍအတွက် လုံလောက်မှု မရှိပေ) ဟု ပြတ်သားစွာ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါသည်။ ဓာတ်တော်များကို စောင့်ရှောက်ရာတွင် ပြတိုက်တစ်ခုကဲ့သို့ ရုပ်ဝတ္ထုကို လုံးဝဦးစားပေး၍လည်း မရသကဲ့သို့၊ ဘာသာရေး ကျောင်းတိုက်တစ်ခုကဲ့သို့ ယုံကြည်မှုကိုသာ အဓိကထား၍ ဥပဒေနှင့် သိပ္ပံပညာကို လျစ်လျူရှုထား၍လည်း မရနိုင်ပေ။ Hswagata ၏ စီမံခန့်ခွဲမှု မူဝါဒများတွင် ဤကွာဟချက်ကို ကျော်လွှားနိုင်ရန် ဘာသာရေးတာဝန်နှင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ တာဝန်နှစ်ခု စလုံးကို ဟန်ချက်ညီစွာ ထမ်းဆောင်ရမည့် "Dual Obligation Model" ကို အရေးတကြီး အဆိုပြုထားသည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ လက်ရှိကမ္ဘာပေါ်တွင် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ အတွက် တိုက်ရိုက်အသုံးချနိုင်သော ပြီးပြည့်စုံသည့် စံနမူနာ မရှိသေးသည့်အတွက်، ဝိနည်း၊ သိပ္ပံ၊ ဥပဒေနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်များကို ပေါင်းစပ်ထားသော ဤသုတေသန၏ "Integrated Relic Custodianship Model (IRCM)" သည် သုတေသနနယ်ပယ်အတွက် ကြီးမားသော တီထွင်ဆန်းသစ်မှုတစ်ရပ်အဖြစ် မဖြစ်မနေ ပေါ်ထွက်လာရမည်ဖြစ်ကြောင်း တင်ပြအပ်ပါသည်။(Refer to Table 2.4)

Table 2.4 Comparative Analysis of Existing Custodianship Models vs. Proposed IRCM

2.6.3 Gap Analysis

  ယခင်ကဏ္ဍများတွင် လေ့လာခဲ့သော စာပေနှင့် သုတေသနများသည် ပညာရပ်နယ်ပယ် တစ်ခုချင်းစီအတွက် အလွန်တန်ဖိုးရှိသော်လည်း၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်း မှု ကဏ္ဍတစ်ခုလုံးကို ခြုံငုံကြည့်သောအခါ ကြီးမားသော သုတေသနကွာဟချက် (Research Gap) တစ်ခုကို ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်ရသည်။ လက်ရှိသုတေသနများသည် ဝိနည်းကျင့်ဝတ်၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ထိန်းသိမ်းမှု၊ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ဥပဒေများနှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှုတို့ကို သီးခြားကျွန်းများသဖွယ် (In silos) ခွဲခြားလေ့လာထားကြသည်။ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ သုတေသီ Duncan Forbes ၏ သုံးသပ်ချက်အရ ပညာရပ်များကို သီးခြားစီ အသုံးချခြင်းသည် မြေပြင်လုပ်ငန်းခွင်ရှိ ရှုပ်ထွေးသော အကျပ်အတည်းများကို ဖြေရှင်းရာတွင် လက်တွေ့ကျသော ရလဒ်များ မပေးစွမ်းနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသီးခြားဖြစ်နေသော အသိပညာများကို မြေပြင်တွင် တိုက်ရိုက်အသုံးချနိုင်မည့် လေ့ကျင့်ရေးစနစ်တစ်ခုအဖြစ် ပေါင်းစပ်ရန် အရေးတကြီး လိုအပ်နေပေသည်။

   ဤစာပေသုံးသပ်ချက်၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ ယခင်သုတေသနများ၏ လိုအပ်ချက်ကို ဖော်ထုတ်ရန်ဖြစ်ရာ၊ ဤသုတေသနကျမ်းမှ ဖြည့်ဆည်းပေးမည့် အဓိက သုတေသနကွာဟချက် (Core Research Gap) ကို အောက်ပါအတိုင်း ပြတ်သားစွာ ဖော်ထုတ်တင်ပြအပ်ပါသည်။ “No existing framework integrates Vinaya discipline, archaeology, law, and management into a unified custodianship training system.” (ဝိနည်းသိက္ခာ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၊ ဥပဒေနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်တို့ကို ပေါင်းစည်းထားသော ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု လေ့ကျင့်ရေးစနစ်တစ်ခုအဖြစ် ပေါင်းစပ် တည်ဆောက်ထားသည့် မည်သည့်စံနမူနာ မူဘောင်မျှ လက်ရှိအချိန်အထိ မရှိသေးပေ။) ဤသည်မှာ သမိုင်းကြောင်း၊ ယုံကြည်မှုနှင့် ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာတို့အကြား ဆက်သွယ်ပေး မည့် ပေါင်းကူးတံတား လုံးဝကင်းမဲ့နေခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ Hswagata ၏ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ အတွင်းရေးမှတ်တမ်းများကလည်း ဤကဲ့သို့ ပေါင်းစ ပ်လေ့ကျင့်ပေးမည့် စနစ် (Unified training system) မရှိခြင်းကြောင့် အဖွဲ့အစည်းများ မကြာခဏ ပြိုလဲရကြောင်း ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြလျက်ရှိသည်။

   သို့ဖြစ်ပါ၍ ဤသုတေသနသည် ထိုကြီးမားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကွာဟချက်ကို ဖြည့်ဆည်းပေးရန် တိုက်ရိုက်ရည်ရွယ်ပါသည်။ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများကို သာမန်ယုံကြည်သူ အဆင့်မှသည် ခေတ်သစ်ပညာရပ်များကိုပါ ကျွမ်းကျင်ပိုင်နိုင်သော အသိအမှတ်ပြု ထိန်းသိမ်းသူများ (Professional Custodians) အဖြစ်သို့ မွေးထုတ်ပေးနိုင်ရန်၊ ယခုလေ့လာခဲ့သော စာပေအထောက်အထားများအပေါ် အခြေခံ၍ "Integrated Relic Custodianship Model (IRCM)" ကို တည်ဆောက်သွားမည် ဖြစ်ကြောင်း ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ အတည်ပြု ကောက်ချက်ချအပ်ပါသည်။

2.7 Review of Previous Studies

  ဤသုတေသနကျမ်း၏ ပေါင်းစပ်စံနမူနာ (IRCM) ကို ခိုင်မာသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အုတ်မြစ်ပေါ်တွင် တည်ဆောက်နိုင်ရန်အတွက်၊ ယခင်က ပြုလုပ်ခဲ့သော သုတေသနစာတမ်းများ (Previous Studies) ကို နယ်ပယ်ကြီး (၃) ခုခွဲ၍ ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရန် လိုအပ်ပေသည်။ ယခင်သုတေသနများသည် ဓာတ်တော်လေ့လာမှု၊ ယဉ်ကျေးမှုအမွေ အနှစ် လေ့လာမှုနှင့် အုပ်ချုပ်မှုယန္တရား လေ့လာမှုဟူ၍ သီးခြားစီ တည်ရှိနေကြရာ၊ ၎င်းတို့၏ တွေ့ရှိချက်များနှင့် ကန့်သတ်ချက်များကို အောက်ပါအတိုင်း သုံးသပ်တင်ပြအပ် ပါသည်။

2.7.1 Relic Studies

  ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်သော ယခင်သုတေသနအများစု (Relic Studies) သည် ဓာတ်တော်များ၏ ရိုးရာပူဇော်မှု အစဉ်အလာနှင့် သင်္ကေတဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်များ (Ritual and symbolic meaning) ကိုသာ အဓိကထား လေ့လာခဲ့ကြသည်။ သုတေသန ပညာရှင် Kevin Trainor ၏ သီဟိုဠ်ကျွန်း (သီရိလင်္ကာ) ဗုဒ္ဓဘာသာ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု သမိုင်းကြောင်း လေ့လာချက်တွင်၊ ဓာတ်တော်များသည် ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ်၏ သက်တော်ထင်ရှားရှိနေခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော သင်္ကေတများဖြစ်ပြီး၊ ပူဇော်မှုလုပ်ငန် းစဉ်များ (Rituals) သည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ သဒ္ဒါတရားကို နိုးကြားစေသည့် အဓိကယန္တရားဖြစ်ကြောင်း နက်ရှိုင်းစွာ ဖော်ထုတ်ထားသည်။ ထို့အတူ သုတေသီ David Geary ကလည်း ဗုဒ္ဓဂယာကဲ့သို့သော သာသနာရေး ဗဟိုချက်များတွင် ဓာတ်တော်များသည် ဒေသတွင်း ယုံကြည်မှုနှင့် လူမှုရေးဆက်ွယ်မှုများကို မည်သို့ တည်ဆောက်ပေးကြောင်း လေ့လာတင်ပြခဲ့သည်။ 

   ဤသုတေသနများသည် ဓာတ်တော်များ "အဘယ်ကြောင့် အရေးပါသနည်း" ဆိုသည့် ဘာသာရေးနှင့် မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ အမေးများကို အကောင်းဆုံး ဖြေဆိုပေးနိုင် သော်လည်း၊ ကြီးမားသော ကန့်သတ်ချက်တစ်ခု ရှိနေပါသည်။ ယင်းမှာ ဓာတ်တော်များကို ခေတ်သစ်အန္တရာယ်များမှ "မည်သို့ လက်တွေ့ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မည်နည်း" ဟူသော စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ (Operational) ဖြေရှင်းချက်များ လုံးဝမပါဝင်ခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ သင်္ကေတများကို နားလည်ရုံမျှဖြင့် နိုင်ငံတကာ မှောင်ခိုကွန်ရက်များ သို့မဟုတ် ဥပဒေရေးရာ အငြင်းပွားမှုများကို မဖြေရှင်းနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် သီးသန့် ဘာသာရေးသက်သက်ကိုသာ လေ့လာသော ဤသုတေသနများသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်း သူများအတွက် ခေတ်သစ် စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှုစနစ် တစ်ခုဖြစ်လာရန် လုံလောက်မှုမရှိ ကြောင်း ဝေဖန်ဆန်းစစ် တွေ့ရှိရသည်။

2.7.2 Heritage Studies

  ဒုတိယနယ်ပယ်ဖြစ်သော ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်ဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများ (Heritage Studies) သည် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ထိန်းသိမ်းမှု နည်းပညာများ (Preservation techniques) ဘက်တွင် အလွန်အားကောင်းသော သုတေသနများဖြစ်သည်။ ပြတိုက်ပညာ နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ သုတေသီ Miriam Clavir ၏ လေ့လာချက်များတွင်၊ သမိုင်းဝင် ဩဂဲနစ်ပစ္စည်းများကို ရေရှည်တည်တံ့စေရန်အတွက် အပူချိန်နှင့် စိုထိုင်းဆ ထိန်းချုပ်ခြင်း၊ ဓာတုဗေဒနည်းဖြင့် ယိုယွင်းမှုကို ကာကွယ်ခြင်းစသည့် သိပ္ပံနည်းကျ အစီအမံများကို တိကျစွာ ပြဋ္ဌာန်းဖော်ထုတ်ထားသည်။ ဤသုတေသနများသည် ဓာတ်တော်များကို ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ပျက်စီးမှုမှ အကာအကွယ်ပေးရန်အတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သော နည်းပညာများကို ပံ့ပိုးပေးပါသည်။

   သို့ရာတွင် ဤ Heritage Studies များ၏ အဓိက အားနည်းချက်မှာ သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများကို လောကီအမြင် (Secular view) ဖြင့်သာ ချဉ်းကပ်ထားပြီး၊ သက်ဝင်နေသော ဘာသာရေး ယုံကြည်မှု (Living religious practices) ကို လျစ်လျူရှုထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများသည် ရိုးရာဝိနည်းကျင့်ဝတ် များကို တန်ဖိုးထားသူများဖြစ်ရာ၊ သဒ္ဒါတရားကင်းမဲ့သော သိပ္ပံနည်းကျ ပြတိုက်စ ည်းမျဉ်းများကို သာသနာရေးနယ်ပယ်သို့ အတင်းအကျပ် သွတ်သွင်းပါက ကြီးမားသော ဆန့်ကျင်မှုများနှင့် ကြုံတွေ့ရလေ့ရှိသည်။ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ပညာရှင် Duncan Forbes ကလည်း ဘာသာရေးအမွေအနှစ်များကို စောင့်ရှောက်ရာတွင် ဒေသခံတို့၏ ယုံကြည်မှုနှင့် ကိုက်ညီအောင် (Contextualization) မပြုလုပ်နိုင်သော နည်းပညာများသည် မြေပြင်တွင် အောင်မြင်မှုမရနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် ဤနည်းပညာ များကို ဝိနည်းသိက္ခာနှင့် ဟန်ချက်ညီအောင် ပေါင်းစပ်ပေးမည့် ကြားခံစနစ်တစ်ခု လိုအပ်လျက်ရှိသည်။

2.7.3 Governance Studies

  တတိယနယ်ပယ်ဖြစ်သော အုပ်ချုပ်မှုယန္တရားဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများ (Governance Studies) သည် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှု (Institutional management) ၏ အရေးပါပုံကို အသားပေး လေ့လာထားကြသည်။ ဘာသာရေး လူမှုဗေဒသုတေသီ Ian Reader ၏ သုတေသနများတွင် ခေတ်သစ် ဗုဒ္ဓဘာသာ အဖွဲ့အစည်းများ ကြုံတွေ့နေရသော အကျပ်အတည်းများသည် ယုံကြည်မှု အားနည်းခြင်းထက်၊ အဖွဲ့အစည်း၏ ပွင့်လင်း မြင်သာမှု မရှိခြင်းနှင့် တာဝန်ခံမှု ယန္တရား (Accountability) ပျက်ယွင်းခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရကြောင်း ဝေဖန်ဆန်းစစ်ထားသည်။ ထို့အပြင် Hswagata ၏ အတွင်းရေး စီမံခန့်ခွဲမှု သုတေသန အစီရင်ခံစာများကလည်း ဓာတ်တော်များကို စောင့်ရှောက်ရာတွင် ပုဂ္ဂိုလ်ရေးသြဇာထက် စနစ်ကျသော အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ မူဝါဒများ (Institutional policies) ကသာ ရေရှည်တည်တံ့မှုကို အာမခံနိုင်ကြောင်း ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြထား သည်။

သို့သော် ဤ Governance Studies အများစုသည် ယေဘုယျကျသော ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်းများ (ဥပမာ - ကျောင်းတိုက်ပိုင်ဆိုင်မှု၊ ငွေကြေးစီမံခန့်ခွဲမှု) ကိုသာ လေ့လာထားကြပြီး၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုကဲ့သို့သော အလွန်အကဲဆတ်သည့် (Highly sensitive) အထူးပြုနယ်ပယ်အတွက် တိုက်ရိုက်ရည်ရွယ်ထားခြင်း မရှိပေ။ ဓာတ်တော်များ ၏ စစ်မှန်မှု အငြင်းပွားခြင်း သို့မဟုတ် မှောင်ခိုကူးခံရခြင်း ကဲ့သို့သော သီးသန့် အကျပ်အတည်းများအတွက် တိကျသော ဆက်သွယ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်မှုပုံစံများ (Specific crisis models) ဤသုတေသနများတွင် ကင်းမဲ့နေဆဲဖြစ်သည်။ 

   အချုပ်အားဖြင့် ဤယခင်သုတေသန (၃) ရပ်စလုံးကို ခြုံငုံသုံးသပ်ကြည့်ပါက၊ ၎င်းတို့သည် သီးခြားစီတွင် အလွန်တန်ဖိုးရှိသော်လည်း ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ လက်တွေ့ရင်ဆိုင်နေရသော ဘက်စုံအကျပ်အတည်းများကို ဖြေရှင်းပေးနိုင်စွမ်းမရှိ ကြောင်း ပေါ်လွင်ပါသည်။ ဤသည်မှာပင်လျှင် ဤသုတေသနမှ အဆိုပြုမည့် ယုံကြည်မှု (Relic Studies)၊ နည်းပညာ (Heritage Studies) နှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု (Governance Studies) တို့ကို ဟန်ချက်ညီစွာ ပေါင်းစပ်ပေးမည့် Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) ၏ မရှိမဖြစ် လိုအပ်ပုံကို ခိုင်မာသော စာပေအထောက်အထားများဖြင့် သက်သေပြလိုက် ခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။

2.7.4 Critical Evaluation

  ယခင်အပိုင်းများတွင် တင်ပြခဲ့သော ဓာတ်တော်လေ့လာမှု (Relic Studies)၊ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် လေ့လာမှု (Heritage Studies) နှင့် အုပ်ချုပ်မှုယန္တရား လေ့လာမှု (Governance Studies) တို့ကို စိစစ်ဝေဖန် အကဲဖြတ်ကြည့်သောအခါ (Critical Evaluation)၊ ပညာရပ်တစ်ခုချင်းစီ၌ ခိုင်မာသော အားသာချက်များ (Strengths) အသီးသီး ရှိနေကြကြောင်း တွေ့ရသည်။ Relic Studies များသည် ဓာတ်တော်များ၏ သာသနာရေးတန်ဖိုးနှင့် ယုံကြည်မှုပိုင်းဆိုင်ရာ အရေးပါမှုကို နက်ရှိုင်းစွာ ဖော်ထုတ်ပေးနိုင် သည်။ Heritage Studies များသည် ရုပ်ဝတ္ထုများကို နှစ်ပေါင်းရာထောင်ချီ မပျက်စီးစေရန် သိပ္ပံနည်းကျ အဖြေများ ပေးစွမ်းနိုင်ပြီး၊ Governance Studies များသည် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ တာဝန်ခံမှုနှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာမှုကို တည်ဆောက်ပေးနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုထိန်းသိမ်းရေးပညာရှင် Chris Caple ၏ သုတေသနများသည် သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများ၏ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ သက်တမ်းကို ဆွဲဆန့်ရန် အကောင်းဆုံးသော ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းချုပ်မှု နည်းပညာများကို ပံ့ပိုးပေးထားသည်။ ဤအားသာချက်များ သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်တစ်ရပ် တည်ဆောက်ရန်အတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော သီအိုရီအုတ်မြစ်များ ဖြစ်ကြသည်။

   သို့ရာတွင် ဤသုတေသနများ၏ အကြီးမားဆုံးသော ကန့်သတ်ချက် (Limitations) မှာ ၎င်းတို့သည် သက်ဆိုင်ရာ နယ်ပယ်တစ်ခုတည်းကိုသာ ရှုထောင့် ကျဉ်းမြောင်းစွာ (Narrowly focused) လေ့လာထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဘာသာရေးသုတေသန များသည် ခေတ်သစ်ဥပဒေရေးရာနှင့် နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများကို ဖြေရှင်းနိုင်စွမ်း လုံးဝမရှိပေ။ အခြားတစ်ဖက်တွင်လည်း ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်နှင့် အုပ်ချုပ်မှုဆိုင်ရာ သုတေသနများသည် ဓာတ်တော်များ၏ အလွန်သိမ်မွေ့သော သာသနာရေး သန့်စင်မွန်မြတ်မှုကို သာမန်ရုပ်ဝတ္ထုတစ်ခုကဲ့သို့ သဘောထားကာ လျစ်လျူရှုထားလေ့ရှိသည်။ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ဥပဒေပညာရှင် Duncan Forbes က လောကီပညာရပ် သက်သက်ဖြင့် ဘာသာရေးအမွေအနှစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရန် ကြိုးပမ်းမှုတိုင်းသည်၊ ဘာသာရေးအနှစ်သာရကို သေဆုံးစေပြီး ဒေသခံယုံကြည်သူများ၏ ဆန့်ကျင်မှုများနှင့်သာ အဆုံးသတ်လေ့ရှိကြောင်း ပြင်းထန်စွာ ဝေဖန်ထောက်ပြထား သည်။ ဤကန့်သတ်ချက်များကြောင့် ယခင်သုတေသနများသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်း သူများ လက်တွေ့ရင်ဆိုင်နေရသော ဘက်စုံအကျပ်အတည်းများကို ဖြေရှင်းပေးရန် အတွက် လုံလောက်မှု မရှိကြောင်း ထင်ရှားသည်။

   ဤဝေဖန်အကဲဖြတ်ချက်၏ အရေးအကြီးဆုံးသော တွေ့ရှိချက်မှာ ယခင်သုတေသနများအကြား လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင်အတွက် ပေါင်းစပ်မှု လုံးဝကင်းမဲ့ နေခြင်း (Missing integration) ပင်ဖြစ်သည်။ ဝိနည်းကျင့်ဝတ်၊ ရှေးဟောင်းသုတေ သနပညာ၊ ဥပဒေရေးရာနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုပညာဟူသော မဏ္ဍိုင် (၄) ရပ်ကို ဓာတ်တော် ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် တိုက်ရိုက်အသုံးချနိုင်သော သင်ရိုးညွှန်းတမ်းတစ်ခု သို့မဟုတ် စံနမူနာတစ်ရပ်အဖြစ် ပေါင်းစပ်ထားသည့် လေ့လာမှုမျိုး ယနေ့ထက်တိုင် မရှိသေးပေ။ Hswagata ၏ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ Case Studies မှတ်တမ်းများက ဤကဲ့သို့ ပညာရပ်များကို ပေါင်းစပ်အသုံးချနိုင်စွမ်း (Lack of interdisciplinary integration) မရှိခြင်းသည် အဖွဲ့အစည်းများကို ဥပဒေရေးရာ အငြင်းပွားမှုများနှင့် ယုံကြည်မှုပြိုလဲခြင်း များဆီသို့ တိုက်ရိုက်တွန်းပို့နေကြောင်း ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြလျက်ရှိသည်။

   အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ယခင်သုတေသနများ၏ အားသာချက်များသည် လိုအပ်သော်လည်း၊ ၎င်းတို့၏ သီးခြားကွဲကွာနေမှုသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍ အတွက် ကြီးမားသော အန္တရာယ်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ သီးခြားစီ တည်ရှိနေသော ဤအသိပညာများကို တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်းဖြစ်သော လေ့ကျင့်ရေးမူဘောင် "Integrated Relic Custodianship Model (IRCM)" အဖြစ် မဖြစ်မနေ ပေါင်းစပ် တည်ဆောက်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း ဤစာပေသုံးသပ်ချက်မှတစ်ဆင့် အခိုင်အမာ ကောက်ချက်ချ တင်ပြအပ်ပါသည်။(Refer to Table 2.5)

Table 2.5 Literature Review Synthesis Matrix

2.8 Theoretical Framework

  အခန်း (၂) ၏ ယခင်ကဏ္ဍများတွင် လေ့လာခဲ့သော စာပေသုံးသပ်ချက်များနှင့် သုတေသနကွာဟချက်များ (Research gaps) အပေါ် အခြေခံ၍၊ ဤသုတေသနသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍအတွက် အသစ်စက်စက်ဖြစ်သော သဘောတရားရေးရာ မူဘောင် (Theoretical Framework) တစ်ရပ်ကို တည်ဆောက်ဖော်ထုတ်မည်ဖြစ်သည်။ ဤမူဘောင်သည် သီးခြားစီ တည်ရှိနေသော ပညာရပ်များကို ဘက်စုံလွှမ်းခြုံနိုင်သော ယန္တရားတစ်ခုအဖြစ်သို့ သီအိုရီအရ အသက်သွင်းပေးမည်ဖြစ်သည်။

2.8.1 Integrated Custodianship Theory

  ဤသုတေသနကျမ်း၏ ပင်မ သီအိုရီရပ်တည်ချက် (Theoretical Position) အဖြစ် "ပေါင်းစပ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု သီအိုရီ (Integrated Custodianship Theory - ICT)" ကို တရားဝင် အဆိုပြု တင်ပြအပ်ပါသည်။ ဤသီအိုရီ၏ အခြေခံအယူအဆ (Core Hypothesis) မှာ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ရေရှည်တည်တံ့အောင် ကာကွယ်စောင့်ရှောက် ရန်အတွက် မည်သည့်ပညာရပ် တစ်ခုတည်းကမျှ ပြီးပြည့်စုံသော အဖြေကို မပေးစွမ်းနိုင်ဘဲ၊ ကိုယ်ကျင့်တရား၊ နည်းပညာ၊ ဥပဒေနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုဟူသော အတိုင်းအတာ (Dimensions) လေးရပ်ကို အချိုးကျ ပေါင်းစပ်အသုံးချမှသာလျှင် အကျပ်အတည်းများကို ခုခံကာကွယ်နိုင်စွမ်းရှိသော စနစ်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဟူသော အချက်ပင်ဖြစ်သည်။ ဤသီအိုရီအရ အဆိုပါ အတိုင်းအတာ (၄) ရပ်သည် အောက်ပါအတိုင်း အပြန်အလှန် ချိတ်ဆက် အလုပ်လုပ်ကြသည်-

   ပထမဦးစွာ ကိုယ်ကျင့်တရားပိုင်းဆိုင်ရာ အတိုင်းအတာ (Ethical Dimension - Vinaya) သည် ဤသီအိုရီ၏ အသက်ဝိညာဉ်ဖြစ်သည်။ ဝိနည်းသိက္ခာကို အခြေခံထားသောကြောင့် ဓာတ်တော်များကို ကိုင်တွယ်ရာတွင် သာမန်ရုပ်ဝတ္ထုတစ်ခုကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ ဟိရီ-ဩတ္တပ္ပနှင့် သဒ္ဒါတရားကို ရှေ့တန်းတင်ကာ အမြင့်မားဆုံးသော ကျင့်ဝတ်များဖြင့် စောင့်ရှောက်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။ ဒုတိယဖြစ်သော နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ အတိုင်းအတာ (Technical Dimension - Archaeology) သည် ဤသီအိုရီ၏ ခန္ဓာကိုယ်ဖြစ်သည်။ ဝိနည်းက စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာကို ကာကွယ်ပေးသကဲ့သို့၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၏ မှတ်တမ်းတင်ခြင်းနှင့် ထိန်းသိမ်းမှုသိပ္ပံ (Conservation science) တို့က ဓာတ်တော်များကို ရာသီဥတု၊ ဓာတုဗေဒနှင့် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ယိုယွင်းပျက်စီးမှုများမှ သိပ္ပံနည်းကျ ကာကွယ်ပေးမည်ဖြစ်သည်။ ဤ Dimension နှစ်ခု ပေါင်းစပ်သွားသောအခါ ဓာတ်တော်များ၏ အထွတ်အမြတ် သဘောတရား (Sacredness) နှင့် ရုပ်ဝတ္ထုအထည်ကိုယ် (Materiality) နှစ်ခုစလုံးကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ကာကွယ်ပြီးသား ဖြစ်သွားသည်။

   တတိယဖြစ်သော ဥပဒေရေးရာ အတိုင်းအတာ (Legal Dimension) သည် ဤသီအိုရီ၏ ပြင်ပကာကွယ်ရေး ဒိုင်းလွှား (External Shield) ဖြစ်သည်။ ပြည်တွင်းနှင့် နိုင်ငံတကာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ဥပဒေများကို ပေါင်းစပ်ထားသောကြောင့်، အဖွဲ့အစည်းအား ဓာတ်တော်ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်း၊ တရားမဝင် လွှဲပြောင်းခြင်းနှင့် နိုင်ငံတကာ မှောင်ခိုကွန်ရက်များ၏ အန္တရာယ်မှ ဥပဒေကြောင်းအရ ခိုင်မာစွာ ကာကွယ်ပေးမည်ဖြစ်သည်။ စတုတ္ထဖြစ်သော စီမံခန့်ခွဲမှုပိုင်းဆိုင်ရာ အတိုင်းအတာ (Managerial Dimension) သည် ဤသီအိုရီ၏ ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြောစနစ် (Nervous System) ဖြစ်သည်။ အုပ်ချုပ်မှုယန္တရား (Governance)၊ တာဝန်ခံမှုနှင့် အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး (Crisis Communication) ပညာရပ်များကို ပေါင်းစပ်ထားသဖြင့်၊ ပြဿနာပေါ်ပေါက်လာချိန်တွင် သတင်းအချက်အလက်များကို ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ဖြေရှင်းနိုင်ပြီး၊ သာသနာတော်အပေါ် အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှု (Public Trust) မပြိုကွဲအောင် ထိန်းကျောင်းပေးမည်ဖြစ်သည်။ Hswagata ၏ Institutional Policies တွင် အခိုင်အမာ ပြဋ္ဌာန်းထားသော ဘာသာရေးတာဝန်နှင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ တာဝန်တို့ကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ထမ်းဆောင်ရမည့် "Dual Obligation" အယူအဆသည် ဤ ICT သီအိုရီ၏ လက်တွေ့အကျဆုံးသော သက်သေပြချက်ပင် ဖြစ်သည်။

   အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဤ Integrated Custodianship Theory သည် သီးခြားကင်းကွာနေသော ပညာရပ်များကို ဟန်ချက်ညီစွာ ပေါင်းကူးပေးသော ဘက်စုံ စောင့်ရှောက်မှု သီအိုရီဖြစ်သည်။ ဤသီအိုရီ၏ အရေးအကြီးဆုံးသော ကောက်ချက်မှာ "မဏ္ဍိုင်လေးရပ်အနက် တစ်ခုခု ပျောက်ဆုံးသွားပါက ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ် တစ်ခုလုံးသည် ခြိမ်းခြောက်မှုများကို ခုခံနိုင်စွမ်း ကင်းမဲ့သွားမည် (Systemic vulnerability)" ဟူသော အချက်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ဤသီအိုရီအပေါ် အခြေခံကာ အခန်း (၃) တွင် သုတေသနနည်းစနစ်များကို ပုံဖော်သွားမည်ဖြစ်ပြီး၊ အခန်း (၄) နှင့် (၅) တို့တွင် လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင်သုံး Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) သင်ရိုးညွှန်းတမ်းနှင့် စံနမူနာတစ်ရပ်ကို အောင်မြင်စွာ အသက်သွင်း တည်ဆောက် သွားမည် ဖြစ်ကြောင်း တင်ပြအပ်ပါသည်။

"In this integrated system, Vinaya provides the absolute and non-negotiable ethical boundaries, while modern management principles function as the operational engine that works within those boundaries to ensure effective implementation and crisis resolution. 

(ဤပေါင်းစပ်စနစ်တွင် ဝိနည်းသိက္ခာသည် ဖောက်ဖျက်၍မရသော အမြင့်ဆုံး ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ နယ်နိမိတ် (Ethical boundaries) ကို သတ်မှတ်ပေးပြီး၊ ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှု ပညာရပ်များသည် ထိုဝိနည်းနယ်နိမိတ်အတွင်းမှနေ၍ လုပ်ငန်းစဉ် များကို ထိရောက်အောင်မြင်စွာ အကောင်အထည်ဖော်ရန်နှင့် အကျပ်အတည်းများကို ဖြေရှင်းရန် လုပ်ဆောင်မည့် လက်တွေ့အသက်ဝင်သော ယန္တရား (Operational engine) အဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။)"

2.8.2 System Model

  Integrated Custodianship Theory (ICT) ဟူသော စိတ္တဇသဘောဆောင်သည့် သီအိုရီကို မြေပြင်လုပ်ငန်းခွင်၌ လက်တွေ့အသုံးချနိုင်သော အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ယန္တရားတစ်ခုအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲရန်အတွက် တိကျသော စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ စံနမူနာ (System Model) တစ်ရပ် လိုအပ်ပေသည်။ ဤသုတေသန၏ ပေါင်းစပ်စံနမူနာဖြစ်သော IRCM သည် အခြေခံပညာရပ် (၄) ခုကို ပေါင်းစပ်ထည့်သွင်း၍ (Inputs)၊ လေ့ကျင့်သင်ကြားမှု လုပ်ငန်းစဉ်ဖြင့် မောင်းနှင်ကာ (Process)၊ စွမ်းရည်ပြည့်ဝသော ထိန်းသိမ်းသူများ (Output) ကို မွေးထုတ်ပေးမည့် စနစ်တစ်ခုအဖြစ် အောက်ပါညီမျှ ခြင်းဖြင့် ခိုင်မာစွာ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားပါသည်-

  [Ethics + Knowledge + Law + Communication → Competent Custodian]

   ဤစနစ်ပုံစံ (System Model) ၏ အလုပ်လုပ်ပုံ ယန္တရားကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာကြည့်လျှင်၊ ပထမအဆင့် အခြေခံထည့်သွင်းမှုများ (Inputs) အဖြစ် 

(၁) ဝိနည်းသိက္ခာကို အခြေခံသော ကိုယ်ကျင့်တရား (Ethics) က ဓာတ်တော်များ အပေါ် ထားရှိရမည့် ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှုနှင့် အတွင်းစိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တာဝန်ခံမှုကို တည်ဆောက်ပေးသည်။ 

(၂) ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ထိန်းသိမ်းမှုသိပ္ပံ (Knowledge) က ဓာတ်တော် များ၏ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ယိုယွင်းမှုများကို သိပ္ပံနည်းကျ ကာကွယ်ပေးသည်။ 

(၃) ဥပဒေရေးရာ မူဘောင် (Law) က ဓာတ်တော်များကို တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်း ခြင်းနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်းများမှ ပြင်ပအကာအကွယ်အဖြစ် စောင့်ရှောက်ပေး သည်။ 

(၄) အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေးနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု (Communication) က သတင်းအချက်အလက်များကို စနစ်တကျ ထိန်းကျောင်းပေးကာ အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှုကို ရေရှည်တည်တံ့စေသည်။ 

ခေတ်သစ် စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တွေးခေါ်မှုပညာရှင် (Systems Thinking) Peter M. Senge ၏ သီအိုရီအရ ဤမဏ္ဍိုင် (၄) ရပ်သည် သီးခြားစီ လုပ်ဆောင်ပါက အဖွဲ့အစည်းကို ကာကွယ်နိုင်စွမ်းမရှိဘဲ၊ ၎င်းတို့ကို ဟန်ချက်ညီစွာ ပေါင်းစပ်လည်ပတ်စေမှသာ (Synergy) အကျပ်အတည်းများကို ခုခံနိုင်သော အသက်ဝင်သည့် စနစ်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်ကြောင်း သုံးသပ်ထားသည်။

   ထို့ကြောင့် ဤစနစ်၏ နောက်ဆုံးရလဒ် (Output) မှာ သာမန်ရိုးရာ ယုံကြည်သူအဆင့်မှသည်၊ ခေတ်သစ်စိန်ခေါ်မှုများကို ကျွမ်းကျင်ပိုင်နိုင်စွာ ကိုင်တွယ် ဖြေရှင်းနိုင်စွမ်းရှိသော "စွမ်းရည်ပြည့်ဝသည့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူ (Competent Custodian)" များ ပေါ်ထွက်လာခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတကာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းရေးဆိုင်ရာ UNESCO ၏ လမ်းညွှန်ချက်များတွင်လည်း အမွေအနှစ်များကို စောင့်ရှောက်ရာတွင် စနစ်တကျ လေ့ကျင့်သင်ကြားထားသော လူသားအရင်းအမြစ် (Trained human resources) သည်သာ အရေးအကြီးဆုံးသော ကာကွယ်ရေး ယန္တရားဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ Hswagata ၏ Institutional Policies တွင် အဆိုပါ "Competent Custodian" တစ်ဦးဖြစ်လာရန် ဘာသာရေးနှင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ တာဝန်နှစ်ရပ်စလုံးကို ကျေပွန်နိုင်စွမ်းရှိရမည်ဟု တိကျစွာ သတ်မှတ်ထား သည်။ အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဤ System Model သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍအတွက် သီအိုရီနှင့် လက်တွေ့ကို အောင်မြင်စွာ ပေါင်းကူးပေးလိုက်သော အနာဂတ် လေ့ကျင့်ရေး သင်ရိုးညွှန်းတမ်း၏ အသက်သွေးကြောပင် ဖြစ်ပါတော့သည်။(See Figure 2.3)

Figure 2.3 Integrated Custodianship Theory (ICT) System Mechanism

2.8.3 Explanation of the System Mechanism

  အထက်ပါ Integrated Custodianship Theory ၏ စနစ်ပုံစံ (System Model) တွင် ပါဝင်သော မဏ္ဍိုင်လေးရပ်သည် ကျပန်းစုစည်းထားခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ ဓာတ်တော်ထိန်း သိမ်းမှု လုပ်ငန်းစဉ်တွင် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော လက်တွေ့ကာကွယ်ရေး ယန္တရား (၄) ခုကို တိကျစွာ အသက်သွင်းပေးရန် ရည်ရွယ်ဖွဲ့စည်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤမဏ္ဍိုင်တစ်ခု ချင်းစီ၏ လုပ်ဆောင်ချက် ယန္တရားများကို အောက်ပါအတိုင်း အသေးစိတ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ ရှင်းလင်းအပ်ပါသည်-

   ပထမဦးစွာ "ကိုယ်ကျင့်တရားသည် ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှုကို သေချာစေသည် (Ethics ensures respect)" ဟူသော အချက်ဖြစ်သည်။ ဝိနည်းသိက္ခာကို အခြေခံသော ကိုယ်ကျင့်တရားသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ၏ အတွင်းစိတ်ကို ထိန်းကျောင်းပေး သော အရေးကြီးဆုံးယန္တရား ဖြစ်သည်။ ဤမဏ္ဍိုင်သည် ဓာတ်တော်များကို သာမန်သမိုင်းဝင် ရုပ်ဝတ္ထုတစ်ခုကဲ့သို့ သဘောမထားဘဲ၊ ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ်၏ အသက်ဝင်နေသော သန့်စင်မွန်မြတ်မှု (Sacred integrity) အဖြစ် တန်ဖိုးထားဆက်ဆံရန် အာမခံချက် ပေးစွမ်းနိုင်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုပညာရှင် Kevin Trainor ၏ သုံးသပ်ချက်အရ ဟိရီ-ဩတ္တပ္ပတရားကို အခြေခံသော စောင့်ရှောက်မှုသည် အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ကိုယ်ကျိုးရှာ အလွဲသုံးစားလုပ်မှုများကို အလိုအလျောက် တားဆီးပေးသည့် အကောင်းဆုံးသော ကိုယ်ကျင့်တရား ခံတပ်ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုထားသည်။ သို့ဖြစ်ရာ ဤ Ethics သည် ဓာတ်တော်များအပေါ် လေးစား မြတ်နိုးမှုကို လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင်၌ ရှင်သန်နေစေရန် အဓိက တာဝန်ယူပေး သည်။

   ဒုတိယအချက်အနေဖြင့် "အသိပညာသည် ရေရှည်တည်တံ့မှုကို သေချာစေသည် (Knowledge ensures preservation)" ဟူသော အချက်ဖြစ်သည်။ သဒ္ဒါတရားနှင့် ရိုသေမှု မည်မျှပင်ရှိစေကာမူ သဘာဝရာသီဥတုနှင့် အချိန်ကာလ၏ ယိုယွင်းဖျက်ဆီးမှု အန္တရာယ်ကို ကိုယ်ကျင့်တရားသက်သက်ဖြင့် မတားဆီးနိုင်ပေ။ ဤနေရာတွင် ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ထိန်းသိမ်းမှုသိပ္ပံ (Conservation Science) ဟူသော အသိပညာက ဝင်ရောက်လာရသည်။ ပတ်ဝန်းကျင် အပူချိန်ကို ထိန်းချုပ်ခြင်း၊ ဓာတုဗေဒပြောင်းလဲမှုများကို ကာကွယ်ခြင်းနှင့် စနစ်တကျ ကိုင်တွယ်ခြင်း (Scientific handling) တို့သည် ဓာတ်တော်များ၏ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ သက်တမ်းကို နှစ်ပေါင်းရာထောင်ချီ ခံနိုင်ရည်ရှိအောင် သိပ္ပံနည်းကျ အာမခံချက် ပေးစွမ်းနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤ Knowledge သည် ဓာတ်တော်များ ဆွေးမြည့်ပျောက်ကွယ်မသွားစေရန် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ရေရှည်တည်တံ့မှု (Material preservation) ကို အပြည့်အဝ တာဝန်ယူပေးသည်။

   တတိယမြောက် အချက်မှာ "ဥပဒေသည် အကာအကွယ်ပေးမှုကို သေချာစေသည် (Law ensures protection)" ပင်ဖြစ်သည်။ ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် သိပ္ပံပညာတို့သည် အဖွဲ့အစည်း၏ အတွင်းပိုင်းကိုသာ ကာကွယ်ပေးနိုင်ပြီး၊ ပြင်ပမှလာသော လူသားဖန်တီးသည့် အန္တရာယ်များကိုမူ မဟန့်တားနိုင်ပေ။ တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း၊ ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်းနှင့် နိုင်ငံတကာ မှောင်ခိုကူးခံရခြင်းစသည့် အန္တရာယ်များကို ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ဥပဒေရေးရာ မူဘောင်များကသာလျှင် တရားဝင် အကာအကွယ်ပေးနိုင်သည်။ ဥပဒေပညာရှင် Duncan Forbes ၏ လေ့လာချက် အရ ဥပဒေရေးရာ ပိုင်ဆိုင်မှုအထောက်အထား (Legal title) နှင့် လွှဲပြောင်းမှုမှတ်တမ်းများ ခိုင်မာစွာရှိသော အဖွဲ့အစည်းများသည် နိုင်ငံတကာ မှောင်ခိုကွန်ရက်များ၏ တိုက်ခိုက်မှုမှ ၁၀၀ ရာခိုင်နှုန်း ကင်းလွတ်ခွင့်ရရှိကြောင်း သက်သေပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် ဤ Law သည် အဖွဲ့အစည်းနှင့် ဓာတ်တော်များအတွက် ခိုင်မာသော ဥပဒေရေးရာ ဒိုင်းလွှား (Legal shield) အဖြစ် တာဝန်ယူပေးသည်။

   စတုတ္ထနှင့် နောက်ဆုံးအချက်မှာ "ဆက်သွယ်ရေးသည် တည်ငြိမ်မှုကို သေချာစေသည် (Communication ensures stability)" ဟူသော အချက်ဖြစ်သည်။ အထက်ပါမဏ္ဍိုင် (၃) ရပ် အပြည့်အစုံ ရှိနေသော်လည်း၊ အကျပ်အတည်းတစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာချိန်တွင် သတင်းအချက်အလက်များကို အများပြည်သူထံ စနစ်တကျ မရှင်းလင်းနိုင်ပါက အဖွဲ့အစည်းသည် ယုံကြည်မှု ပြိုကွဲခြင်းနှင့်အတူ မလွှဲမသွေ ကျရှုံးရမည်ဖြစ်သည်။ အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေးနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်သည် အဖွဲ့အစည်းကို ကောလာဟလများနှင့် သတင်းမှား တိုက်ခိုက်မှုများမှ ကာကွယ်ပေးပြီး၊ ပွင့်လင်းမြင်သာသော တုံ့ပြန်မှုဖြင့် အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှုကို ပြန်လည်တည်ဆောက် ပေးသည်။ Hswagata ၏ စီမံခန့်ခွဲမှု မူဝါဒများတွင် ပြဋ္ဌာန်းထားသည့်အတိုင်း စနစ်ကျသော ဆက်သွယ်ရေး ယန္တရားသည် သာသနာရေးအဖွဲ့အစည်းများ၏ ရေရှည်တည်ငြိမ်မှု (Institutional stability) ကို အမြင့်မားဆုံး အာမခံချက် ပေးစွမ်းနိုင် သော အသက်သွေးကြောပင် ဖြစ်သည်။

   အချုပ်အားဖြင့် ခြုံငုံသုံးသပ်ရသော်၊ ဤရှင်းလင်းချက်သည် Integrated Custodianship Theory (ICT) ၏ လက်တွေ့စွမ်းအားကို သက်သေပြလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။ ရိုသေမှု (Respect)၊ ရေရှည်တည်တံ့မှု (Preservation)၊ အကာအကွယ် (Protection) နှင့် တည်ငြိမ်မှု (Stability) ဟူသော ရလဒ်လေးခုလုံး ပြည့်စုံမှသာလျှင် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်း မှုစနစ်သည် ခေတ်သစ်စိန်ခေါ်မှုများကို ကျော်လွှားနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ဤ သီအိုရီယန္တရားများအပေါ် အခြေခံတည်ဆောက်မည့် လေ့ကျင့်ရေး သင်ရိုးညွှန်းတမ်း သည် အနာဂတ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ (Competent Custodians) အတွက် အထိရောက်ဆုံးနှင့် အခိုင်မာဆုံးသော လက်နက်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်ကြောင်း ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ အတည်ပြု ကောက်ချက်ချ တင်ပြအပ်ပါသည်။

2.9 Research Gap

  အခန်း (၂) တွင် လေ့လာဆန်းစစ်ခဲ့သော စာပေ၊ သုတေသနလုပ်ငန်းများနှင့် စံနမူနာပုံစံများကို ခြုံငုံသုံးသပ်ကြည့်သောအခါ၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍအတွက် အလွန်ကြီးမားပြီး အရေးတကြီး ဖြည့်ဆည်းရန် လိုအပ်နေသော သုတေသနကွာဟချက် (Research Gap) များကို အထင်အရှား တွေ့မြင်ရသည်။ ယခင်သုတေသနများသည် ပညာရပ်နယ်ပယ် တစ်ခုချင်းစီ၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအတွက် အလွန်တန်ဖိုးရှိသော်လည်း၊ လက်တွေ့မြေပြင်ရှိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ ရင်ဆိုင်နေရသော ဘက်စုံအကျပ်အ တည်းများကို ဖြေရှင်းပေးနိုင်စွမ်း မရှိသေးပေ။ ဤစာပေသုံးသပ်ချက်မှတစ်ဆင့် အောက်ပါ အဓိကကွာဟချက် (၃) ရပ်ကို တိကျစွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ပါသည်-

   ပထမဆုံးနှင့် အသိသာဆုံးသော ကွာဟချက်မှာ ပေါင်းစပ်ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စံနမူနာ မရှိခြင်း (No interdisciplinary model) ပင်ဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်များကို လေ့လာရာတွင် ဝိနည်းကျင့်ဝတ်၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ရုပ်ဝတ္ထုထိန်းသိမ်းခြင်း၊ ဥပဒေရေးရာ မူဘောင်များနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်တို့ကို သီးခြားစီ (In silos) သာ လေ့လာထားကြပြီး၊ ၎င်းတို့ကို တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်းဖြစ်သော သီအိုရီမူဘောင် တစ်ခုအဖြစ် ယနေ့ထက်တိုင် တည်ဆောက်ထားနိုင်ခြင်း မရှိသေးပေ။ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် ဥပဒေပညာရှင် Duncan Forbes ၏ အဆိုအရ သမိုင်းဝင် ဘာသာရေး အမွေအနှစ်များကို စောင့်ရှောက်ရာတွင် ပညာရပ်များကို သီးခြားစီ အသုံးချခြင်းသည် လက်တွေ့ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းရာ၌ အမြဲတစေ လွဲချော်မှုများ ဖြစ်ပေါ်စေကြောင်း ဝေဖန်ထောက်ပြထားသည်။

   ဒုတိယမြောက် ကြီးမားသော ကွာဟချက်မှာ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် စနစ်ကျသော လေ့ကျင့်ရေးစနစ် လုံးဝကင်းမဲ့နေခြင်း (No training system) ဖြစ်သည်။ လက်ရှိအချိန်အထိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများသည် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုထားသော သင်ရိုးညွှန်းတမ်းများဖြင့် စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု (Capacity building) ပြုလုပ်ခွင့် မရရှိကြဘဲ၊ ရိုးရာအစဉ်အလာ လက်ဆင့်ကမ်းမှုများ သို့မဟုတ် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင် အတွေ့အကြုံများ (Trial and error) အပေါ်တွင်သာ မှီခိုနေရသည်။ Hswagata ၏ မြေပြင် Case Studies မှတ်တမ်းများကို သုံးသပ်ရာတွင်၊ ဤကဲ့သို့ စနစ်ကျသော လေ့ကျင့်သင်ကြားမှု မရှိခြင်းကြောင့် ဓာတ်တော်များကို မရည်ရွယ်ဘဲ ဖျက်ဆီးမိခြင်းနှင့် ဥပဒေရေးရာ ပဋိပက္ခများ မကြာခဏ ဖြစ်ပေါ်နေရကြောင်း ခိုင်လုံစွာ တွေ့ရှိရသည်။

   တတိယမြောက် ကွာဟချက်မှာ အဖွဲ့အစည်းများကို ရေရှည်ကာကွယ်ပေးမည့် မူဝါဒရေးရာအဆင့် မူဘောင် ကင်းမဲ့နေခြင်း (No policy-level framework) ဖြစ်သည်။ ယခင်က ပြုလုပ်ခဲ့သော အုပ်ချုပ်မှုယန္တရားဆိုင်ရာ သုတေသနများ (Governance studies) သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုကဲ့သို့သော အလွန်အကဲဆတ်သည့် နယ်ပယ်အတွက် တိကျသော မူဝါဒရေးရာ လမ်းညွှန်ချက်များ မပေးစွမ်းနိုင်ခဲ့ပေ။ သတင်းမှား တိုက်ခိုက်ခံရချိန်၊ ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားချိန်နှင့် တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းခံရချိန်များတွင် အဖွဲ့အစည်းများ လက်တွေ့အသုံးချနိုင်မည့် အကျပ်အတည်း စီမံခန့်ခွဲမှု မူဝါဒများ (Crisis management policies) လုံးဝ မရှိသေးသည်ကို စာပေလေ့လာချက်များအရ အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။

   အထက်ပါ လိုအပ်ချက်များကို အခြေခံ၍ ဤသုတေသနကျမ်းမှ ဖြည့်ဆည်းပေးမည့် အဓိက သုတေသနကွာဟချက် (Core Gap Statement) ကို အောက်ပါအတိုင်း ပြတ်သားစွာ ဖော်ထုတ်ကြေညာအပ်ပါသည်။

  "While general cultural heritage frameworks (such as UNESCO guidelines) exist, there is a critical absence of an integrated framework that unifies Vinaya discipline with modern archaeological, legal, and management systems into a tailored, operational training model specifically for Buddhist relic custodians. 

(UNESCO ကဲ့သို့သော ယေဘုယျ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် မူဘောင်များ ရှိနေသော်ငြားလည်း၊ ဝိနည်းသိက္ခာကို ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန၊ ဥပဒေနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုစနစ်များနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် တိုက်ရိုက် ရည်ရွယ်သည့် တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်းသော လေ့ကျင့်ရေးစံနမူနာ (Unified custodianship training model) မျိုး ယနေ့ထက်တိုင် လုံးဝကင်းမဲ့လျက် ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။)"

   ဤကွာဟချက်သည် သာမန် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက်တစ်ခု မဟုတ်ဘဲ၊ သာသနာရေးအဖွဲ့အစည်းများ၏ ရေရှည်တည်တံ့မှုကို တိုက်ရိုက်ခြိမ်းခြောက်နေသော လက်တွေ့အကျပ်အတည်းကြီး တစ်ခုဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ဤသုတေသနကျမ်းသည် အဆိုပါ ကွာဟချက်ကို တိုက်ရိုက်ဖြည့်ဆည်းပေးမည့် "Integrated Relic Custodianship Model (IRCM)" ကို အခန်း (၄) နှင့် (၅) တို့တွင် ခိုင်မာစွာ ဖော်ထုတ်တည်ဆောက်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ဤအခန်း (၂) ၏ စာပေနှင့် သုတေသနလုပ်ငန်းများ လေ့လာသုံးသပ်ချက်မှတစ်ဆင့် အခိုင်အမာ ကောက်ချက်ချ တင်ပြအပ်ပါသည်။

2.10 Summary of the Chapter

  အခန်း (၂) တွင် လေ့လာဆန်းစစ်ခဲ့သော စာပေနှင့် သုတေသနလုပ်ငန်းများကို ခြုံငုံသုံးသပ်ကြည့်ပါက၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍသည် ဘာသာရေးယုံကြည် မှုသက်သက်ဖြင့် ရပ်တည်၍မရတော့သော အချိုးအကွေ့တစ်ခုသို့ ရောက်ရှိနေပြီ ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်ရသည်။ ယခင်သုတေသနများသည် ဝိနည်းကျင့်ဝတ်၊ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ ဥပဒေရေးရာ မူဘောင်များနှင့် အဖွဲ့အစည်း ဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှုဟူသော မဏ္ဍိုင်ကြီးလေးရပ်ကို အသေးစိတ် လေ့လာခဲ့ကြသည်။ ဤစာပေသုံးသပ်ချက်၏ ဝေဖန်ဆန်းစစ်မှု (Critical Analysis) အရ၊ ၎င်းမဏ္ဍိုင် တစ်ခုချင်းစီသည် ဤသုတေသန၏ ပေါင်းစပ်စံနမူနာ (IRCM) အတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သော အုတ်မြစ်များဖြစ်ကြသော်လည်း၊ ၎င်းတို့ကို သီးခြားစီ ကျင့်သုံးနေခြင်း (Siloed approach) သည် မြေပြင်လုပ်ငန်းခွင်ရှိ ရှုပ်ထွေးသော အကျပ်အတည်းများကို ဖြေရှင်းရာတွင် လုံးဝ လုံလောက်မှုမရှိကြောင်း အခိုင်အမာ ကောက်ချက်ချနိုင်ခဲ့သည်။

   ဤအခန်း၏ အရေးအကြီးဆုံးသော တွေ့ရှိချက်မှာ လက်ရှိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု နယ်ပယ်ရှိ အလွန်အန္တရာယ်ကြီးမားသော သုတေသနကွာဟချက် (Research Gap) ကို တိကျစွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်း သူများအတွက် ဘာသာရေး၊ နည်းပညာ၊ ဥပဒေနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုစွမ်းရည်များကို တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်း ပေါင်းစပ်လေ့ကျင့်ပေးမည့် လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင်သုံး စံနမူနာတစ်ရပ် လုံးဝကင်းမဲ့နေကြောင်း ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။ ဤသို့ ပေါင်းစပ်လေ့ကျင့်ပေးမှု မရှိခြင်းသည် သာသနာရေးအဖွဲ့အစည်းများကို ဥပဒေရေးရာ အငြင်းပွားမှုများနှင့် ယုံကြည်မှုပြိုကွဲခြင်း အန္တရာယ်များဆီသို့ တိုက်ရိုက်တွန်းပို့လျက် ရှိသည်။ သို့ဖြစ်ရာ ဤကွာဟချက်ကြီးကို ဖြည့်ဆည်းရန် Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) တစ်ရပ် မဖြစ်မနေ ပေါ်ပေါက်လာရမည် ဟူသော ခိုင်မာသည့် အငြင်းအခုန် (Argument) ကို အဆင့်ဆင့် တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ပါသည်။

   အဆိုပါ ကွာဟချက်ကို ဖြေရှင်းရန်အတွက်၊ ဤအခန်း၏ အဆုံးသတ်တွင် "Integrated Custodianship Theory (ICT)" ဟူသော သီအိုရီအသစ်နှင့် 

[Ethics + Knowledge + Law + Communication → Competent Custodian]

ဟူသော လက်တွေ့အသုံးချ စနစ်ပုံစံ (System Model) ကို အောင်မြင်စွာ ဖော်ထုတ်တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ပါသည်။ ဝိနည်းဖြင့် ရိုသေမှုကို၊ သိပ္ပံပညာဖြင့် ရေရှည် တည်တံ့မှုကို၊ ဥပဒေဖြင့် အကာအကွယ်ကို၊ ဆက်သွယ်ရေးဖြင့် တည်ငြိမ်မှုကို ရယူမည့် ဤသီအိုရီမူဘောင် (Theoretical Framework) သည် ဤသုတေသနကျမ်းတစ်ခုလုံး၏ အသက်သွေးကြောအဖြစ် အခိုင်အမာ ရပ်တည်သွားမည်ဖြစ်သည်။

   နောက်ဆုံးအနေဖြင့် ဤအခန်းမှ ဖော်ထုတ်ရရှိသော တွေ့ရှိချက်များနှင့် သီအိုရီများသည် အချည်းနှီးသက်သက် မဟုတ်ဘဲ လာမည့်အခန်းများအတွက် တိုက်ရိုက် လမ်းပြမြေပုံများ ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ အတိအကျဆိုရသော် “The identified gaps inform the methodological approach adopted in the next chapter.” (ဖော်ထုတ်တွေ့ရှိခဲ့သော ဤကွာဟချက်များသည် လာမည့်အခန်းတွင် ကျင့်သုံးမည့် သုတေသနနည်းစနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ချဉ်းကပ်မှုအတွက် အခြေခံလမ်းညွှန်မှုများကို ပေးစွမ်းလျက်ရှိသည်။) ထို့ကြောင့် အခန်း (၃) တွင် ဤပေါင်းစပ်စံနမူနာ (IRCM) ကို မြေပြင်၌ မည်ကဲ့သို့သော သုတေသနဒီဇိုင်းများ၊ အချက်အလက် ကောက်ယူခြင်း နည်းစနစ်များ (Research Methodology) ဖြင့် အကောင်အထည်ဖော် တည်ဆောက်သွား မည်ကို အသေးစိတ် ဆက်လက်တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

CHAPTER III

RESEARCH METHODOLOGY

3.1 Introduction

  အခန်း (၁) တွင် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုနယ်ပယ်၌ လက်တွေ့ရင်ဆိုင်နေရသော အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းများနှင့် သုတေသနပြဿနာ (Research Problem) ကို တိကျစွာ ဖော်ထုတ်ခဲ့ပြီး၊ အခန်း (၂) တွင် အဆိုပါပြဿနာများကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် ဝိနည်း၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန၊ ဥပဒေနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုဟူသော မဏ္ဍိုင် (၄) ရပ်ကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် "Integrated Custodianship Theory" ဟူသော သီအိုရီမူဘောင် (Theoretical Framework) ကို အခိုင်အမာ တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ဤအခန်း (၃) သည် အဆိုပါ သီအိုရီမူဘောင်ကို မြေပြင်လုပ်ငန်းခွင်သုံး စံနမူနာတစ်ရပ်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲရန်အတွက် အသုံးပြုမည့် သုတေသနနည်းစနစ် (Research Methodology) ကို တိကျစွာ ပုံဖော်ပေးမည့် အရေးပါသော ကူးပြောင်းမှုအခန်း (Transitional chapter) ပင်ဖြစ်သည်။ 

   ဤသုတေသနသည် သီအိုရီသက်သက်ကိုသာ လေ့လာသောကျမ်းမျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ လက်တွေ့အသုံးချနိုင်သော ရလဒ်များကို ဖော်ထုတ်မည့် အသုံးချသုတေသန (Applied Research) အမျိုးအစားဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ "This chapter outlines the methodological framework used to develop an integrated custodianship model based on empirical case analysis and policy review." (ဤအခန်းသည် လက်တွေ့အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းနှင့် မူဝါဒရေးရာများကို သုံးသပ်ခြင်းတို့ အပေါ် အခြေခံ၍၊ ပေါင်းစပ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု စံနမူနာတစ်ရပ်ကို တည်ဆောက်ရန် အတွက် အသုံးပြုထားသော သုတေသနနည်းစနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မူဘောင်ကို ဖော်ပြထားပ ါသည်။) ဤနည်းစနစ်သည် အခန်း (၂) မှ တွေ့ရှိချက်များကို လာမည့် အခန်း (၄) ၏ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု အားကောင်းစေရန် တိုက်ရိုက် ချိတ်ဆက်ပေး မည်ဖြစ်သည်။

   ဤသုတေသနနည်းစနစ်၏ အသက်သွေးကြောမှာ Hswagata ၏ အတွင်းရေးမှတ်တမ်းများဖြစ်သော မြေပြင်အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) သာဓက (၁၀၀) (100 Case Studies) ပင်ဖြစ်သည်။ ဤနေရာတွင် အထူး သတိပြုရန်မှာ ဤကျမ်းသည် အဆိုပါ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) ကို သမိုင်းကြောင်း ပြန်လည်တည်ဆောက်ရန် (Historical reconstruction) အတွက် အသုံးပြုမည်မဟုတ်ဘဲ၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုတွင် ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော စီမံခန့်ခွဲမှု လွဲချော်မှုပုံစံများ (Recurring patterns of mismanagement) ကို ထုတ်နုတ်ဖော်ထုတ်ရန်အတွက်သာ တင်းကျပ်စွာ အသုံးပြုသွားမည်ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို စနစ်တကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (Case analysis) မှ ရရှိလာသော လက်တွေ့အချက်အလက်များ (Empirical data) အပေါ်တွင်သာ အခြေခံ၍ Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) ၏ လေ့ကျင့်ရေးမူဘောင်ကို တည်ဆောက်သွားမည် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤအခန်း (၃) သည် "ထိုအမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို မည်သို့သော လုပ်ငန်းစဉ်များဖြင့် စစ်ထုတ်၍ စံနမူနာတစ်ခုအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲတည်ဆောက်ခဲ့သနည်း (How exactly cases were turned into a model?)" ဟူသော အဓိက မေးခွန်းကို အတိအကျ ဖြေဆိုပေးမည့် ယန္တရားဖြစ်ပါသည်။

   ထိုသို့ ဖြေဆိုနိုင်ရန်အတွက် ဤအခန်းတွင် သုတေသန ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခြင်း (Research Design)၊ အချက်အလက် ကောက်ယူခြင်းဆိုင်ရာ နည်းစနစ်များ (Data Collection Methods) အထူးသဖြင့် Document Analysis နှင့် Case Study Protocol များ၊ ကောက်ယူရရှိသော အချက်အလက်များကို IRCM မဏ္ဍိုင် (၄) ရပ်ဖြင့် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးမည့် အချက်အလက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်များ (Data Analysis Procedure) နှင့် သုတေသန၏ ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်များကို အဆင့်ဆင့် ရှင်းလင်းတင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်များ၏ ခိုင်မာမှု (Rigor) သည် လာမည့် အခန်း (၄) နှင့် (၅) တို့တွင် ထွက်ပေါ်လာမည့် စံနမူနာ၏ အရည်အသွေးကို တိုက်ရိုက် အဆုံးအဖြတ်ပေးမည် ဖြစ်ပါသည်။

"To systematically address the research questions formulated in Chapter I, this study aligns its methodological execution as follows: The identification of operational challenges (RQ1) is addressed through Case Analysis; the discovery of systemic gaps (RQ2) is executed via Thematic Analysis; the integration of multi-disciplinary approaches is handled by Comparative Synthesis; and finally, the formulation of the proposed IRCM framework (RQ3) is achieved through Pattern Abstraction."

3.2 Research Design

  သုတေသနတစ်ခု၏ အောင်မြင်မှုသည် မှန်ကန်သော သုတေသနဒီဇိုင်း (Research Design) ကို ရွေးချယ်နိုင်မှုအပေါ်တွင် လုံးဝမူတည်လျက်ရှိသည်။ အခန်း (၂) တွင် ဖော်ထုတ်ခဲ့သော သုတေသနကွာဟချက်များကို ဖြည့်ဆည်းရန်နှင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူ များအတွက် လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင်သုံး စံနမူနာတစ်ရပ် တည်ဆောက်ရန်အတွက် ဤကျမ်းသည် အရေအတွက်ပိုင်းဆိုင်ရာ (Quantitative) ချဉ်းကပ်မှုကို ရှောင်ကြဉ်ပြီး၊ အောက်ပါအတိုင်း တိကျသော သုတေသနဒီဇိုင်းကို ရွေးချယ်အသုံးပြုထားပါသည်။ အတိအကျဆိုရသော် “This study adopts a qualitative, applied research design to generate a practical custodianship framework grounded in real-world cases.” (ဤသုတေသနသည် လက်တွေ့မြေပြင်ရှိ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များအပေါ် အခြေခံ၍ လက်တွေ့အသုံးချနိုင်သော ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု မူဘောင်တစ်ရပ်ကို ဖော်ထုတ်တည်ဆောက်နိုင်ရန်အတွက်၊ အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် အသုံးချသုတေသန ဒီဇိုင်းကို ကျင့်သုံးထားပါသည်။) ဤဒီဇိုင်းကို ရွေးချယ်ရခြင်း၏ ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြောင်းရင်းများကို အောက်ပါအတိုင်း အသေးစိတ် ဝေဖန်ဆန်းစစ် တင်ပြအပ်ပါ သည်။

   ပထမဦးစွာ ဤကျမ်း၏ အဓိက သုတေသနအမျိုးအစားမှာ အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ သုတေသန (Qualitative Research) ဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု လုပ်ငန်းစဉ်သည် ကိန်းဂဏန်းများဖြင့် တိုင်းတာ၍ရသော သာမန်စီမံခန့်ခွဲမှုမျိုး မဟုတ်ပေ။ ၎င်းသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ နက်ရှိုင်းသော ကြည်ညိုသဒ္ဒါတရား၊ ဝိနည်းသိက္ခာပိုင်းဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်ကောက်ယူမှုများနှင့် ရှုပ်ထွေးလှသော လူမှုရေး-ဘာသာရေး ဆက်ိုင်းများ (Socio-religious relationships) ပေါ်တွင် အခြေခံနေသည်။ ထိုကဲ့သို့ သိမ်မွေ့နက်နဲသော သဘောတရားများကို အရေအတွက်ပိုင်းဆိုင်ရာ စစ်တမ်းများ (Quantitative surveys) ဖြင့် တိုင်းတာရန် လုံးဝမဖြစ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် Hswagata ၏ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ Case Studies (၁၀၀) တွင် ပါဝင်နေသော သမိုင်းကြောင်းများ၊ ယုံကြည်မှု ပွတ်တိုက်မှုများနှင့် ဥပဒေရေးရာ အငြင်းပွားမှုများ၏ "အဘယ်ကြောင့် ဖြစ်ရသနည်း" နှင့် "မည်သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသနည်း" (Why and How) ဟူသော အကြောင်းတရားများကို နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း တူးဆွလေ့လာနိုင်ရန်အတွက် Qualitative ချဉ်းကပ်မှုကသာလျှင် အကောင်းဆုံးနှင့် တစ်ခုတည်းသော ရွေးချယ်မှုဖြစ်သည်။

   ဒုတိယနှင့် အရေးအကြီးဆုံးသော သုတေသနအမျိုးအစားမှာ ဤကျမ်းသည် သီအိုရီသက်သက်ကို ရှာဖွေသော အခြေခံသုတေသန (Basic Research) မဟုတ်ဘဲ၊ အသုံးချသုတေသန (Applied Research) ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ သုတေသနတစ်ခုအနေဖြင့် ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သီအိုရီများကို ဖော်ထုတ်ရုံဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ လက်တွေ့ရင်ဆိုင်နေရသော အကျပ်အတည်းများ (Practical crises) ကို ဖြေရှင်းပေးနိုင်မည့် တိုက်ရိုက်အဖြေတစ်ခု ပေးစွမ်းနိုင်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤ Applied Research ဒီဇိုင်းသည် အခန်း (၂) ၏ Integrated Custodianship Theory (ICT) ကို အခန်း (၄) နှင့် (၅) တွင် မြေပြင်လုပ်ငန်းခွင်သုံး Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) အဖြစ်သို့ အသွင်ပြောင်းပေးမည့် အဓိက မောင်းနှင်အား (Operational engine) ဖြစ်လာသည်။ ဤဒီဇိုင်းကြောင့်သာလျှင် လေ့လာတွေ့ရှိချက်များသည် စာကြည့်တိုက်အတွင်း၌သာ ကျန်ရစ်မနေဘဲ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် တိုက်ရိုက်အသုံးချနိုင်သော လေ့ကျင့်ရေး သင်ရိုးညွှန်းတမ်းတစ်ခုအဖြစ် အသက်ဝင်လာမည် ဖြစ်သည်။

   ဤသို့ Qualitative နှင့် Applied Research Design ကို ပေါင်းစပ်ရွေးချယ်ရခြင်း၏ ခိုင်မာသော အကြောင်းပြချက် (Justification) ကို လေ့လာကြည့်လျှင် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု၏ ပင်ကိုယ်သဘာဝ သုံးရပ်ကို တွေ့ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ 

   (၁) ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုသည် ပတ်ဝန်းကျင် အခြေအနေအပေါ် လုံးဝမူတည်နေခြင်း (Context-based) ဖြစ်သည်။ ဒေသတစ်ခုနှင့် တစ်ခု၏ ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုဓလေ့၊ ဥပဒေရေးရာ ပြဋ္ဌာန်းချက်များနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန အနေအထားများ မတူညီကြပေ။ ထို့ကြောင့် ကျယ်ပြန့်သော ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေကို နားလည်နိုင်မည့် ဒီဇိုင်းမျိုး လိုအပ်သည်။ 

   (၂) ပြဿနာတိုင်းသည် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များအပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားခြားနားခြင်း (Case-dependent) ဖြစ်သည်။ ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားသည့် အမှုတစ်ခုနှင့် ဓာတ်တော်စစ်မှန်မှု အငြင်းပွားသည့် အမှုတစ်ခုသည် ဖြေရှင်းပုံ လုပ်ငန်းစဉ် လုံးဝမတူညီနိုင်ပေ။ သို့ဖြစ်ရာ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) ကို အသေးစိတ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်မည့် ဒီဇိုင်းမျိုးကသာ ဤ Case-dependent သဘာဝကို ကိုင်တွယ်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။ 

   (၃) ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုသည် အဓိပ္ပာယ်ကောက်ယူမှုအပေါ် အခြေခံရခြင်း (Interpretive) ဖြစ်သည်။ ဝိနည်းတော်လာ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို ခေတ်သစ်ဥပဒေရေးရာ ပြဿနာများတွင် မည်သို့အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆို ကျင့်သုံးမည်နည်းဆိုသည်မှာ တိကျသော ကိန်းဂဏန်းဖော်မြူလာ မရှိဘဲ၊ ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် (Interpretive logic) ကိုသာ အားကိုးရသည်။

   အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဤသုတေသနဒီဇိုင်းသည် သာမန် သုတေသနလုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခု မဟုတ်ဘဲ၊ Hswagata ၏ Case Studies (၁၀၀) တွင် ဖုံးကွယ်နေသော ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ အားနည်းချက်များနှင့် လုပ်ငန်းစဉ် ပုံစံများကို စနစ်တကျ ဆွဲထုတ်ကာ၊ ယင်းအချက်အလက်များအပေါ် အခြေခံ၍ IRCM ဟူသော အသုံးချစံနမူနာတစ်ရပ်ကို တည်ဆောက်မည့် အခိုင်မာဆုံးသော သိပ္ပံနည်းကျ ပုံစံခွက်ပင် ဖြစ်ပါတော့သည်။ 

3.3 Research Approach

  ဤသုတေသန၏ အသုံးချဒီဇိုင်း (Applied Research Design) ကို လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်ရန်အတွက်၊ သတင်းအချက်အလက် ကောက်ယူခြင်းနှင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း ချဉ်းကပ်မှုများကို စနစ်တကျ ရေးဆွဲရမည်ဖြစ်သည်။ ဤအပိုင်းတွင် အခန်း (၂) ၏ သီအိုရီမူဘောင်ကို အခန်း (၄) ၏ လက်တွေ့စံနမူနာအဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းပေးမည့် အဓိက သုတေသနချဉ်းကပ်မှု နည်းလမ်းများကို အသေးစိတ် တင်ပြသွားမည်ဖြစ်သည်။

3.3.1 Case Study Analysis (CORE METHOD)

  ဤသုတေသနကျမ်း၏ အဓိကကျဆုံးသော ဗဟိုချက်မ (Core Method) သည် Hswagata မှတ်တမ်းတိုက်ရှိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ မြေပြင်အမှု အခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) သာဓက (၁၀၀) (100 Case Studies) ကို စနစ်တကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ ဤအမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) သည် သာမန် သမိုင်းကြောင်းပြောပြချက်များ မဟုတ်ဘဲ၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ လက်တွေ့မြေပြင်တွင် ရင်ဆိုင်နေရသော အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းများ (Real-world custodianship problems) ဖြစ်သည့် ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်း၊ တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းခံရခြင်း၊ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ထိခိုက်ပျက်စီးခြင်းနှင့် အများပြည်သူ ယုံကြည်မှု ပြိုကွဲခြင်းစသည့် Empirical Data များအဖြစ် တည်ရှိနေသည်။ ဤအမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို စားပွဲတင်သီအိုရီ (Desk-based theory) သက်သက်ဖြင့် မဟုတ်ဘဲ၊ မြေပြင်မှ အချက်အလက်များအပေါ် အခြေခံ၍ (Data-driven approach) Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) ကို တည်ဆောက်သွားမည် ဖြစ်သည်။

   ပညာရှင်များ အဓိက မေးခွန်းထုတ်မည့် "ဤအမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) ကို အသုံးပြု၍ IRCM ဟူသော စံနမူနာတစ်ခုအဖြစ်သို့ မည်သို့ အတိအကျ ပြောင်းလဲတည်ဆောက်ခဲ့ သနည်း (How exactly did you turn cases into a model?)" ဟူသော အရေးကြီးသည့် မေးခွန်းကို ဖြေဆိုရန်အတွက်၊ ဤသုတေသနတွင် အောက်ပါ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု လုပ်ငန်းစဉ် (၃) ရပ် (Three-step Analytical Process) ကို တင်းကျပ်စွာ အသုံးပြုထားပါသည်။(See Figure 3.1)

Figure 3.1 Three-Step Case Study Analysis Workflow

အဆင့် (၁) - အကြောင်းအရာအလိုက် စနစ်တကျ သတ်မှတ်ခွဲခြားခြင်း (Thematic Coding of Vulnerabilities): 

ပထမဦးစွာ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) လုံးကို အသေးစိတ် ဖတ်ရှုစိစစ်ပြီး၊ အကျပ်အတည်းတစ်ခုချင်းစီ၏ အဓိက ဇစ်မြစ် (Root causes) များကို သုတေသန၏ မဏ္ဍိုင် (၄) ရပ်ဖြစ်သော 

(က) ကိုယ်ကျင့်တရားပိုင်းဆိုင်ရာ ဖောက်ဖျက်မှု (Ethical breaches)၊ 

(ခ) နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ ကိုင်တွယ်မှု အမှားအယွင်း (Technical mismanagement)၊ 

(ဂ) ဥပဒေရေးရာ နားလည်မှု ကင်းမဲ့ခြင်း (Legal illiteracy) နှင့် 

(ဃ) ဆက်သွယ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်မှု ပျက်ကွက်ခြင်း (Governance and communication failures) ဟူ၍ အကြောင်းအရာအလိုက် ကုဒ်သတ်မှတ် (Thematic coding) ခွဲခြားခဲ့သည်။ ဤအဆင့်သည် ပြဿနာများကို စနစ်တကျ အမျိုးအစား ခွဲခြားပေးသည့် အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်သည်။

အဆင့် (၂) - ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော လွဲချော်မှုပုံစံများကို ဖော်ထုတ်ခြင်း (Pattern Recognition):

   ကုဒ်သတ်မှတ်ပြီးသော အချက်အလက်များကို အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)တစ်ခုနှင့်တစ်ခု တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း (Cross-case synthesis) ပြုလုပ်ကာ၊ အဖွဲ့အစည်းများ မည်သည့်နေရာတွင် အများဆုံး ပြိုလဲလေ့ရှိသနည်း ဆိုသည့် "ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော လွဲချော်မှုပုံစံများ (Recurring patterns)" ကို ဆွဲထုတ်ဖော်ထုတ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် - ပြဿနာ (၃၀) ခုသည် "ပိုင်ဆိုင်မှု လွှဲပြောင်းရေး ဥပဒေစာချုပ် မရှိခြင်း" ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြောင်း တွေ့ရှိရပြီး၊ နောက်ထပ် ပြဿနာ (၂၀) ခုသည် "အကျပ်အတည်းဖြစ်ချိန်တွင် မီဒီယာသို့ တရားဝင် ရှင်းလင်းချက် မထုတ်ပြန်နိုင်ခြင်း" ကြောင့် ကြီးထွားလာကြောင်း Pattern များကို အတိအကျ ရှာဖွေဖော်ထုတ်သည်။ ဤအဆင့်သည် သမိုင်းကြောင်းကို လက်တွေ့လုပ်ငန်းစဉ်ဆိုင်ရာ အားနည်းချက် (Operational weakness) အဖြစ်သို့ အောင်မြင်စွာ ပြောင်းလဲပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

အဆင့် (၃) - ကွာဟချက်မှသည် ဖြေရှင်းနည်းစံနမူနာသို့ ကူးပြောင်းတည်ဆောက်ခြင်း (Gap-to-Solution Mapping):

   ဤသည်မှာ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို Model အဖြစ်သို့ တိုက်ရိုက်ပြောင်းလဲပေးသည့် အရေးအကြီးဆုံး အဆင့်ဖြစ်သည်။ အဆင့် (၂) မှ တွေ့ရှိလာသော "Systemic Vulnerabilities (စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အားနည်းချက်များ)" တစ်ခုချင်းစီကို ခုခံကာကွယ်နိုင်မည့် "Required Competencies (လိုအပ်သော စွမ်းရည်များ)" အဖြစ်သို့ ပြောင်းပြန်လှန်၍ (Reverse engineering) တည်ဆောက်သည်။ ဥပမာ- "ဥပဒေ အသိပညာမရှိ၍ ဓာတ်တော်များ အလွဲသုံးစားလုပ်ခံရသည့် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များ" ဟူသော ပြဿနာတွေ့ရှိချက်ကို IRCM စံနမူနာအတွင်းရှိ "Legal Dimension (ဥပဒေရေးရာ မဏ္ဍိုင်)" ၏ လေ့ကျင့်ရေး သင်ရိုးတစ်ခုအဖြစ် တိုက်ရိုက် ထည့်သွင်းတည်ဆောက်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် IRCM တွင် ပါဝင်လာမည့် လေ့ကျင့်ရေး မော်ဂျူးတိုင်းသည် စိတ်ကူးယဉ် ထည့်သွင်းထားခြင်း လုံးဝမပါဘဲ၊ မြေပြင်အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များမှ တောင်းဆိုနေသော လက်တွေ့လိုအပ်ချက်များကို တိုက်ရိုက် တုံ့ပြန်ဖြေရှင်းထားခြင်း (Direct operational response) ပင်ဖြစ်သည်။

   အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဤ Case Study Analysis နည်းစနစ်သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု သမိုင်းတစ်လျှောက် ဖြစ်ပျက်ခဲ့သော အမှားအယွင်းများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍၊ အနာဂတ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် ထိုအမှားမျိုး ထပ်မံမကျူးလွန်စေရန် ကာကွယ်ပေးမည့် "စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှုစနစ် (Capacity-building system)" တစ်ခုအဖြစ်သို့ စနစ်တကျ အသက်သွင်းလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသို့ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို အခြေခံ၍ စံနမူနာတည်ဆောက်ခြင်း (Case-driven model derivation) ကသာလျှင်၊ ဤသုတေသန၏ ရလဒ်ဖြစ်သော IRCM ကို ခိုင်မာသော အသုံးချသုတေသန (Applied Research) အဖြစ် ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ အမြင့်မားဆုံး အာမခံချက် ပေးစွမ်းနိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်း တင်ပြအပ်ပါသည်။

3.3.2 Comparative Analysis

  အထက်ပါ ကဏ္ဍတွင် တင်ပြခဲ့သော အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)တစ်ခုချင်းစီကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (Case Study Analysis) ဖြင့် ပြဿနာများ၏ ဇစ်မြစ်ကို ဖော်ထုတ်ပြီး နောက်၊ ၎င်းတွေ့ရှိချက်များကို ပိုမိုခိုင်မာသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ယုတ္တိဗေဒအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲရန်အတွက် "နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်း နည်းစနစ် (Comparative Analysis)" ကို ဒုတိယမြောက် အဓိက သုတေသနချဉ်းကပ်မှုအဖြစ် ကျင့်သုံးထားပါသည်။ ဤနည်းစနစ်သည် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) ကို အစုအဖွဲ့များခွဲကာ အချင်းချင်း တိုက်ဆိုင် စစ်ဆေးခြင်း (Cross-tabulation) ဖြင့်၊ မည်သည့်အကြောင်းအရာက အဖွဲ့အစည်းကို ကယ်တင်နိုင်ပြီး မည်သည့်အချက်က ပြိုလဲစေသနည်း ဟူသော အဆုံးအဖြတ်ပေးသည့် ကိန်းရှင်များ (Decisive variables) ကို တိကျစွာ ဆွဲထုတ်ပေးမည့် ယန္တရားဖြစ်သည်။ ဤနှိုင်းယှဉ်လေ့လာမှုကို အဓိက ဝင်ရိုး (၂) ခုဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း စနစ်တကျ လုပ်ဆောင်ထားပါသည်-

ပထမဝင်ရိုး- အောင်မြင်သော နှင့် ကျရှုံးသော အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်း (Successful vs Failed Cases):

   ဤအဆင့်တွင် Hswagata ၏ မြေပြင်အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) ကို ရလဒ်အပေါ်မူတည်၍ အုပ်စုနှစ်ခု ခွဲခြားလိုက်သည်။ ပထမအုပ်စုမှာ အကျပ်အတည်းကို အောင်မြင်စွာ ဖြေရှင်းနိုင်ပြီး ဓာတ်တော်များနှင့် ယုံကြည်မှုကို ကာကွယ်နိုင်ခဲ့သော အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များ (Successful cases) ဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယအုပ်စုမှာ ဥပဒေရေးရာ ပိုင်ဆိုင်မှုလုယက်ခံရခြင်း၊ ရုပ်ဝတ္ထုပျက်စီးခြင်း သို့မဟုတ် သာသနာတော်အပေါ် ယုံကြည်မှု ပြိုကွဲသွားစေခဲ့သော အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များ (Failed cases) ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ဤအုပ်စုနှစ်ခုအကြား ကွာခြားချက် (Differential outcomes) ကို အသေးစိတ် နှိုင်းယှဉ်ဆန်းစစ်သည်။ 

   ဥပမာအားဖြင့်- ဓာတ်တော်ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားသည့် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၂) ခုကို နှိုင်းယှဉ်ရာတွင်၊ တရားဝင် ဥပဒေရေးရာ စာချုပ် မှတ်တမ်းဓာတ်ပုံ ဌာနတွင်း အစီရင်ခံစာ လွှဲပြောင်းမှုမှတ်တမ်း (Legal deed of transfer) ကြိုတင်ပြင်ဆင်ထားသော အဖွဲ့အစည်း သည် ပြဿနာကို အလွယ်တကူ ကျော်လွှားနိုင်ခဲ့ပြီး (Success)၊ သဒ္ဒါတရားနှင့် နှုတ်ကတိ သက်သက်ကိုသာ အားကိုးခဲ့သော အဖွဲ့အစည်းသည် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)ရှုံးနိမ့်ကာ ဓာတ်တော်များ ဆုံးရှုံးခဲ့ရကြောင်း (Failure) ထင်ရှားစွာ တွေ့ရှိရသည်။ ဤနှိုင်းယှဉ်မှုမှတစ်ဆင့် "ရိုးရာဝိနည်းကျင့်ဝတ် အပြင် ဥပဒေရေးရာ မှတ်တမ်းတင်ခြင်းသည် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်" ဟူသော Critical Success Factor (အောင်မြင်မှုအတွက် အရေးပါသော အကြောင်းတရား) ကို တိကျစွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ဤသို့ ဖော်ထုတ်ရရှိလာသော အချက်များကို IRCM ၏ လေ့ကျင့်ရေး သင်ရိုးညွှန်းတမ်းအတွင်းသို့ တိုက်ရိုက် ထည့်သွင်းတည်ဆောက်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 

ဒုတိယဝင်ရိုး- ကွဲပြားသော အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ကျင့်ထုံးများကို နှိုင်းယှဉ်ခြင်း (Different Institutional Practices):

   ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုသည် တစ်သမတ်တည်းသော ပုံစံခွက်တစ်ခုတည်းဖြင့် လည်ပတ်နေခြင်း မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဒုတိယနှိုင်းယှဉ်မှု အဆင့်အနေဖြင့် ဓာတ်တော်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် (က) ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအရ ဆရာတော်တစ်ပါးတည်းက ထိန်းသိမ်းသောစနစ်၊ (ခ) ကျောင်းတိုက် ဂေါပကအဖွဲ့က စီမံသောစနစ်၊ နှင့် (ဂ) ခေတ်သစ် အုပ်ချုပ်မှုယန္တရားများပါဝင်သော Trust (ယုံကြည်အပ်နှံမှု အဖွဲ့အစည်း) ပုံစံဖြင့် ထိန်းသိမ်းသောစနစ် စသည့် ကွဲပြားခြားနားသော အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ကျင့်ထုံးများကို အချင်းချင်း နှိုင်းယှဉ်သုံးသပ်သည်။

 ဤသို့ နှိုင်းယှဉ်လိုက်သောအခါ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအပေါ် လွန်ကဲစွာ မှီခိုသောအဖွဲ့အ စည်းများသည် ခေါင်းဆောင်အပြောင်းအလဲ ဖြစ်ပေါ်ချိန်တွင် အလွယ်တကူ ပြိုကွဲသွားတတ်ကြောင်း တွေ့ရပြီး၊ စနစ်ကျသော အုပ်ချုပ်မှုယန္တရား (Governance structure) ရှိသော အဖွဲ့အစည်းများသည် အကျပ်အတည်းများကို ပိုမိုခံနိုင်ရည်ရှိကြောင်း အချက်အလက်များအရ သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။ သို့သော် ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းများ တွင်လည်း ဝိနည်းသိက္ခာကို မျက်ကွယ်ပြုပါက ဘာသာရေးယုံကြည်မှုပိုင်းဆိုင်ရာ ပွတ်တိုက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်လာကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဤတွေ့ရှိချက်သည် အလွန်အရေးကြီးပါသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ၎င်းသည် ဤသုတေသနမှ တည်ဆောက်မည့် IRCM စံနမူနာသည် ပုံသေကားကျပ် (Rigid) မဖြစ်စေဘဲ၊ မတူညီသော အဖွဲ့အစည်းပုံစံ အမျိုးမျိုးအပေါ်တွင် အလိုက်သင့် ပြောင်းလဲအသုံးချနိုင်သော (Adaptable and Scalable) စနစ်တစ်ခုဖြစ်လာစေရန် လမ်းညွှန်ပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်သော ကြောင့်တည်း။

   အချုပ်အားဖြင့် ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရလျှင် ဤ Comparative Analysis သည် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များ၏ ဖြစ်ရပ်များကို အစီရင်ခံစာ ရေးရုံသက်သက် မဟုတ်ပေ။ ၎င်းသည် ကျရှုံးမှုများမှ သင်ခန်းစာများကို ဆွဲထုတ်ကာ၊ အောင်မြင်မှုပုံစံများကို စံချိန်စံညွှန်းအဖြစ် သတ်မှတ်ပေးသည့် သိပ္ပံနည်းကျ စစ်ထုတ်မှု လုပ်ငန်းစဉ် (Scientific filtration process) တစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ဤသို့ အောင်မြင်မှုနှင့် ကျရှုံးမှု၊ အဖွဲ့အစည်းပုံစံ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အကြား နှိုင်းယှဉ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုမှ ရရှိလာသော လက်တွေ့ကျသည့် တွေ့ရှိချက်များသည် လာမည့် အခန်း (၄) တွင် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူတိုင်း မဖြစ်မနေ တတ်မြောက်ရမည့် "စွမ်းရည် သတ်မှတ်ချက်များ (Competency Standards)" အဖြစ်သို့ အလိုအလျောက် အသွင်ကူးပြောင်းသွားမည် ဖြစ်ကြောင်း ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ ခိုင်မာစွာ တင်ပြအပ်ပါသည်။

3.3.3 Policy Analysis

  အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို မြေပြင်အချက်အလက်များအဖြစ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပြီးနောက်၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍတစ်ခုလုံးကို အပေါ်စီးမှ ထိန်းကျောင်းပေးနေသော တရားဝင် စည်းမျဉ်းများကို ဆန်းစစ်ရန်အတွက် "မူဝါဒပိုင်းဆိုင်ရာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (Policy Analysis)" ကို တတိယမြောက် သုတေသနချဉ်းကပ်မှုအဖြစ် ကျင့်သုံးထားပါ သည်။

"While the overarching design is qualitative, the specific analytical procedures are inherently interdisciplinary, mirroring the four dimensions of the theoretical framework established in Chapter II. The methodological execution across different domains is structured as follows:(Refer to Table 3.1)

Domain (ပညာရပ်နယ်ပယ်)	Analytical Method (ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု နည်းစနစ်)
Vinaya (ဝိနည်းသိက္ခာ)	Textual interpretation and ethical evaluation
Archaeology (ရှေးဟောင်းသုတေသန)	Document analysis and physical case review
Law (ဥပဒေရေးရာ)	Policy analysis and legal framework comparison
Management (စီမံခန့်ခွဲမှု)	Theoretical mapping and operational synthesis

Table 3.1 Interdisciplinary Analytical Methods Matrix

 ဤနည်းစနစ်သည် တည်ဆဲဥပဒေများနှင့် ညွှန်ကြားချက်များကို အစီရင်ခံစာ တင်ပြရန် သက်သက်မဟုတ်ဘဲ၊ ၎င်းတို့ကြားရှိ ကွာဟချက်များ (Gaps) ကို ထောက်လှမ်းဖော်ထုတ်ရန်နှင့် ထိုကွာဟချက်များကို ဖြည့်ဆည်းပေးမည့် အဖွဲ့အစည်း ဆိုင်ရာ မူဝါဒများကို စံနမူနာအတွင်းသို့ ထည့်သွင်းတည်ဆောက်ရန် (Derive the model) တိကျစွာ ရည်ရွယ်ပါသည်။ ဤခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုကို အောက်ပါ အတိုင်းအတာ (၃) ရပ်ဖြင့် စနစ်တကျ လုပ်ဆောင်ထားပါသည်-

ပထမအဆင့် - သက်ဆိုင်ရာ မူဝါဒများကို အလွှာလိုက် ခွဲခြမ်းလေ့လာခြင်း (Deconstruction of Policies):

   ဤအဆင့်တွင် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုနှင့် သက်ဆိုင်သော မူဝါဒများကို အလွှာ (၃) ခုခွဲ၍ အသေးစိတ် စိစစ်လေ့လာသည်။ 

(၁) နိုင်ငံတော် ဥပဒေများနှင့် နိုင်ငံတကာ သဘောတူညီချက်များ (Laws & Conventions) ဖြစ်သော ရှေးဟောင်းဝတ္ထုပစ္စည်းများ ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရေးဥပဒေ နှင့် UNESCO ၏ ယဉ်ကျေးမှုပိုင်ဆိုင်မှုဆိုင်ရာ ကွန်ဗင်းရှင်းများကို ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ရှုထောင့်မှ လေ့လာသည်။ 

(၂) သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ညွှန်ကြားချက်များ (Constitutions & Directives) ဖြစ်သော နိုင်ငံတော် သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့၏ သာသနိကပစ္စည်း စီမံ ခန့်ခွဲမှု ညွှန်ကြားချက်များနှင့် ဝိနည်းတော်ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို ဘာသာရေး အုပ်ချုပ်မှု ရှုထောင့်မှ လေ့လာသည်။ 

(၃) အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းများ (Institutional Rules) ဖြစ်သော Hswagata ပြတိုက်၏ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု မူဝါဒများကို လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင် ရှုထောင့်မှ လေ့လာသည်။ ဤသို့ အလွှာလိုက် ခွဲခြမ်းလိုက်ခြင်းသည် မူဝါဒများ မည်သို့ အလုပ်လုပ်နေကြောင်းကို မြင်သာစေသည်။

ဒုတိယအဆင့် - မူဝါဒရေးရာ ကွာဟချက်များကို ဖော်ထုတ်ခြင်း (Identifying Policy Gaps):

   ဤအဆင့်သည် သုတေသန၏ အရေးအကြီးဆုံးသော ဝေဖန်ဆန်းစစ်မှု (Critical Analysis) အပိုင်းဖြစ်သည်။ အထက်ပါ အလွှာ (၃) ခုမှ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို အချင်းချင်း တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးသောအခါ (Cross-examination)၊ ကြီးမားသော "မူဝါဒရေးရာ လေဟာနယ် (Policy Void)" များကို အတိအကျ တွေ့ရှိရသည်။ ဥပမာအားဖြင့် နိုင်ငံတော်ဥပဒေများသည် ဓာတ်တော်များကို "ရှေးဟောင်းပစ္စည်း (Property)" အဖြစ်သာ သတ်မှတ်ပြီး ဘာသာရေးသန့်စင်မွန်မြတ်မှုကို လျစ်လျူရှုထား သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း သာသနာရေး ညွှန်ကြားချက်များသည် "ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် ဝိနည်း (Ethics)" ကိုသာ အသားပေးပြီး ခေတ်သစ်ဥပဒေရေးရာ ပိုင်ဆိုင်မှုအ ထောက်အထား (Legal title) များကို အတိအကျ ပြဋ္ဌာန်းထားခြင်း မရှိပေ။ ဤသို့ ဥပဒေနှင့် ဘာသာရေးအကြား အချိတ်အဆက် ပြတ်တောက်နေခြင်း (Disconnect) သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် တရားဝင် လမ်းညွှန်မှု ကင်းမဲ့စေပြီး၊ အဖွဲ့အစည်း များကို ဥပဒေရေးရာ အငြင်းပွားမှုများဆီသို့ တွန်းပို့နေသော အဓိက တရားခံဖြစ်ကြောင်း ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။

တတိယအဆင့် - ကွာဟချက်မှသည် စံနမူနာအဖြစ် အသွင်ပြောင်းတည်ဆောက်ခြင်း (Deriving the Model from Gaps):

   ဤအဆင့်သည် Policy Analysis မှ ရရှိလာသော အချက်အလက်များကို IRCM စံနမူနာအဖြစ်သို့ တိုက်ရိုက် အသွင်ပြောင်းပေးသည့် (Translating gaps into protocols) လုပ်ငန်းစဉ်ဖြစ်သည်။ အဆင့် (၂) တွင် တွေ့ရှိခဲ့သော "မူဝါဒရေးရာ လေဟာနယ်များ" ကို အစားထိုး ဖြည့်ဆည်းပေးမည့် "လုပ်ငန်းခွင်သုံး စည်းမျဉ်းပုံစံများ (Operational guidelines)" ကို IRCM အတွက် ရေးဆွဲတည်ဆောက်သည်။ ဥပမာ- နိုင်ငံတော်ဥပဒေနှင့် ဘာသာရေးအစဉ်အလာအကြား ပိုင်ဆိုင်မှုကွာဟချက်ကို ဖြေရှင်းရန်အတွက်، IRCM ၏ အုပ်ချုပ်မှုမဏ္ဍိုင် (Governance Dimension) တွင် တရားဝင်ခိုင်လုံသော "Relic Movement Authorisation Protocol" (ဓာတ်တော်လွှဲပြောင်းမှု တရားဝင်ခွင့်ပြုချက် လုပ်ငန်းစဉ်) ကို မဖြစ်မနေ ပါဝင်ရမည့် သင်ရိုးတစ်ခုအဖြစ် ဖန်တီးထည့်သွင်းလိုက်သည်။ ဤနည်းအားဖြင့် IRCM တွင် ပါဝင်လာမည့် မူဝါဒနှင့် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းတိုင်းသည် လေထဲမှ ဖမ်းဆုပ်ထားခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ လက်ရှိ တည်ဆဲဥပဒေများ၏ ဟာကွက်များကို ဥပဒေဘောင်အတွင်းမှ တိကျစွာ ပိတ်ဆို့ပေးနိုင်မည့် လက်နက်များအဖြစ်သို့ အလိုအလျောက် ပြောင်းလဲသွားသည်။

   အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဤ Policy Analysis သည် စာရွက်ပေါ်ရှိ ဥပဒေများကို သုံးသပ်ရုံ သက်သက်မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုဥပဒေများ၏ အားနည်းချက်ကို အခွင့်အရေးအဖြစ် ပြောင်းလဲကာ IRCM စံနမူနာကို ဥပဒေကြောင်းအရ ထိုးဖောက်၍မရ နိုင်သော (Legally bulletproof) စနစ်တစ်ခုဖြစ်လာစေရန် တည်ဆောက်ပေးသည့် နည်းစနစ်ဖြစ်သည်။ ဤချဉ်းကပ်မှုကြောင့်သာလျှင် ဤသုတေသနမှ ပေါ်ထွက်လာမည့် စံနမူနာသည် ဘာသာရေးအရသာမက နိုင်ငံတော်အဆင့် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် မူဝါဒများနှင့်ပါ အပြည့်အဝ ကိုက်ညီမှုရှိသော (Compliant) ခိုင်မာသည့် အသုံးချမူဘောင်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်ကြောင်း ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ အတည်ပြု ကောက်ချက်ချ တင်ပြအပ်ပါသည်။

3.4 Data Sources

  အသုံးချသုတေသန (Applied Research) တစ်ခု၏ ခိုင်မာမှုနှင့် လက်တွေ့အသုံးဝင်မှုသည် ၎င်းအခြေခံထားသော သတင်းအချက်အလက် အရင်းအမြစ်များ (Data Sources) ၏ အရည်အသွေးအပေါ်တွင် လုံးဝမူတည်လျက်ရှိသည်။ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍအတွက် လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင်သုံး စံနမူနာတစ်ရပ်ကို တည်ဆောက်ရာတွင်၊ ပြင်ပစာပေများမှ တစ်ဆင့်ခံရယူသော ဒုတိယအဆင့် အချက်အလက်များ (Secondary Data) သက်သက်ဖြင့် လုံလောက်မှု မရှိနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနသည် မြေပြင်လုပ်ငန်းခွင်၏ ပကတိအခြေအနေမှန်များကို တိုက်ရိုက် ထင်ဟပ်စေမည့် ပထမအဆင့် သတင်းအချက်အလက်များကိုသာ အဓိက အုတ်မြစ်အဖြစ် အသုံးပြုထားပါသည်။

3.4.1 Primary Data (CORE EMPIRICAL SOURCES)

  ဤသုတေသနကျမ်းအတွက် လိုအပ်သော လက်တွေ့အချက်အလက်များကို ရယူရာတွင် (Primary Data) အောက်ပါ အဓိက အရင်းအမြစ် (၄) ခုကို တင်းကျပ်စွာ စုဆောင်းအသုံးပြုထားပါသည်။ ဤအရင်းအမြစ်များသည် သာမန် စာရွက်စာတမ်းများ မဟုတ်ဘဲ၊ IRCM စံနမူနာ၏ မဏ္ဍိုင် (၄) ရပ်ကို အသက်သွင်းပေးမည့် Empirical Evidence (လက်တွေ့သက်သေ အထောက်အထားများ) ပင်ဖြစ်သည်။

(၁) အတွင်းရေး မြေပြင်အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) သာဓကများ (Internal Case Studies - 100 Cases):

   ဤသုတေသန၏ အသက်သွေးကြောဖြစ်သော အဓိက Data Source မှာ Hswagata မှတ်တမ်းတိုက်ရှိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) ပင်ဖြစ်သည်။ ဤမှတ်တမ်းများသည် အများပြည်သူ သိရှိနိုင်သော သာမန်သတင်းများ မဟုတ်ဘဲ၊ အဖွဲ့အစည်းများအတွင်း တိုက်ရိုက်ရင်ဆိုင်ရသော ပိုင်ဆိုင်မှုလုယက်ခြင်း၊ ဥပဒေရေးရာ အငြင်းပွားခြင်းနှင့် သတင်းမှား တိုက်ခိုက်ခံရခြင်းစသည့် အလွန်အကဲဆတ်သော အတွင်းရေး ပြဿနာများ (Highly confidential operational failures) ကို မှတ်တမ်းတင်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤ Case Studies (၁၀၀) သည် IRCM ၏ အကျပ်အတည်း စီမံခန့်ခွဲမှု သင်ရိုးများ (Crisis management protocols) ကို တည်ဆောက်ရန်အတွက် အတိကျဆုံးသော ဓာတ်ခွဲခန်း (Laboratory) ပင်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် သီအိုရီ မှန်းဆချက်များဖြင့် စံနမူနာတည်ဆောက်ခြင်းမှ ကင်းဝေးစေပြီး၊ လက်တွေ့ဘဝ၏ အခက်အခဲများကို တိုက်ရိုက် ဖြေရှင်းနိုင်မည့် စနစ်တစ်ခုကို ရရှိစေသည်။

(၂) အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှုပုံစံများ (Institutional Templates):

   ဒုတိယ အရေးကြီးသော Data Source မှာ လက်ရှိ ဓာတ်တော်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် အသုံးပြုနေသော သို့မဟုတ် လစ်ဟာနေသော လုပ်ငန်းခွင်သုံး ပုံစံခွက်များ (Templates) ဖြစ်သည်။ Hswagata ၏ စီမံခန့်ခွဲမှုလက်စွဲတွင် ပါဝင်သော မှတ်တမ်းတင်ပုံစံများ၊ မီဒီယာဖြေရှင်းချက် ပုံစံများနှင့် အန္တရာယ်ဆန်းစစ်မှု ပုံစံများကို အချက်အလက်အဖြစ် ရယူလေ့လာသည်။ ဤ Templates များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းသည် လက်ရှိအဖွဲ့အစည်းများ၏ စီမံခန့်ခွဲမှု စွမ်းရည် (Managerial readiness) မည်မျှရှိသည်ကို တိုင်းတာပေးနိုင်ပြီး၊ IRCM စံနမူနာအတွက် လက်တွေ့အသုံးချရမည့် စံချိန်စံညွှန်းမီ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ (Standard Operating Procedures - SOPs) ကို တိုက်ရိုက် ပုံဖော်တည်ဆောက်ပေးသည်။

(၃) မူဝါဒရေးရာ စာရွက်စာတမ်းများ (Policy Documents):

   တတိယမြောက် အရင်းအမြစ်မှာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်နှင့် သက်ဆိုင်သော ပြည်တွင်းနှင့် နိုင်ငံတကာ မူဝါဒရေးရာ ပြဋ္ဌာန်းချက်များ ဖြစ်သည်။ ဥပမာ- ရှေးဟောင်းဝတ္ထုပစ္စည်းများ ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရေး ဥပဒေများနှင့် UNESCO ၏ ညွှန်ကြားချက်များကို Primary Data အဖြစ် ရယူသည်။ ဤ Policy Documents များကို လေ့လာခြင်းသည် ဥပဒေရေးရာ မဏ္ဍိုင် (Legal Dimension) အတွက် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ မဖြစ်မနေ သိရှိရမည့် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများနှင့် ကန့်သတ်ချက်များ (Legal boundaries) ကို တိကျစွာ သတ်မှတ်ပေးရန်အတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်။ 

(၄) ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံစည်းမျဉ်းနှင့် ညွှန်ကြားချက်များ (Constitutions and Directives):

   စတုတ္ထမြောက် အရင်းအမြစ်မှာ ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်းများ၏ ဖွဲ့စည်းပုံစည်းမျဉ်းများနှင့် အုပ်ချုပ်မှုဆိုင်ရာ ညွှန်ကြားချက်များ ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတော် သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့၏ သာသနိကပစ္စည်း စီမံခန့်ခွဲမှု ညွှန်ကြားချက်များနှင့် ဝိနည်းတော်ဆိုင်ရာ လမ်းညွှန်ချက်များကို Primary Data အဖြစ် စုဆောင်းသည်။ ဤအချက်အလက်များသည် ဝိနည်းကျင့်ဝတ် မဏ္ဍိုင် (Ethical Dimension) အတွက် အခြေခံဖြစ်ပြီး၊ IRCM စံနမူနာသည် လောကီဥပဒေသက်သက် မဟုတ်ဘဲ ဘာသာရေး ဖွဲ့စည်းပုံစနစ်များနှင့်ပါ အပြည့်အဝ သဟဇာတဖြစ်ကြောင်း (Religious alignment) သေချာစေရန်အတွက် အဓိက အထောက်အထားအဖြစ် အသုံးပြုပါသည်။

   အချုပ်အားဖြင့် ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရလျှင်၊ ဤ Primary Data များကို ရွေးချယ်စုဆောင်းခြင်းသည် ကျပန်းလုပ်ဆောင်ခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ IRCM ၏ မဏ္ဍိုင် (၄) ရပ်ကို လက်တွေ့အထောက်အထားများဖြင့် ဖြည့်တင်းပေးမည့် မဟာဗျူဟာမြောက် ရွေးချယ်မှု (Strategic data acquisition) ပင်ဖြစ်သည်။ Case studies (၁၀၀) မှ ပြဿနာများကို ရှာဖွေပြီး၊ Templates များဖြင့် ဖြေရှင်းနည်းကို ပုံဖော်ကာ၊ Policies နှင့် Constitutions များဖြင့် ဥပဒေနှင့် ဝိနည်းဘောင်ကို သတ်မှတ်ပေးသည့် ဤ Data Sources များသည် ဤသုတေသန၏ အခိုင်မာဆုံးသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကျောရိုးပင် ဖြစ်ပါတော့သည်။

3.4.2 Secondary Data

  ဤသုတေသနတွင် မြေပြင်အချက်အလက်များကို ရယူသည့် ပထမအဆင့် အရင်းအမြစ်များ (Primary Data) အပြင်၊ ၎င်းတွေ့ရှိချက်များကို ပညာရပ်ဆိုင်ရာ သီအိုရီများနှင့် ချိန်ထိုးစစ်ဆေးရန်အတွက် (Triangulation) ဒုတိယအဆင့် သတင်းအချက်အလက်များ (Secondary Data) ကိုလည်း မဟာဗျူဟာကျကျ ပေါင်းစပ်အသုံးပြုထားပါသည်။ ဤ Secondary Data များသည် စံနမူနာကို တိုက်ရိုက် တည်ဆောက်ပေးခြင်း မဟုတ်သော်လည်း၊ တည်ဆောက်လိုက်သော စံနမူနာသည် နိုင်ငံတကာ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စံနှုန်းများနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိမရှိကို အတည်ပြုပေးမည့် (Validation tools) အရေးပါသော အထောက်အကူပြု ယန္တရားများ ဖြစ်ကြသည်။ 

   အဓိကအသုံးပြုထားသော Secondary Data များတွင် အခန်း (၂) ၌ လေ့လာဆန်းစစ်ခဲ့သော စာပေအထောက်အထားများ (Literature reviewed in Chapter 2) သည် အခြေခံအကျဆုံး ဖြစ်သည်။ ဝိနည်းတော်ဆိုင်ရာ ပါဠိပိဋကတ်တော်များ၊ ဋီကာများ၊ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် စောင့်ရှောက်ရေးဆိုင်ရာ ICOMOS ကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းများ၏ စံချိန်စံညွှန်း လမ်းညွှန်ချက်များနှင့် အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီများကို ဒုတိယအဆင့် အချက်အလက်များအဖြစ် အသုံးချပါသည်။ ဤစာပေများ သည် Case Studies (၁၀၀) မှ တွေ့ရှိလာသော "စီမံခန့်ခွဲမှု လွဲချော်ခြင်းများ" သည် မည်သည့် သီအိုရီ သို့မဟုတ် မည်သည့် ဝိနည်းကျင့်ဝတ်ကို ဖောက်ဖျက်မိသောကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသနည်း ဟူသော "အကြောင်းတရား (Why)" ကို ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ ရှင်းလင်းပေးနိုင်ရန် အကောင်းဆုံးသော မျက်မှန် (Analytical lens) တစ်ခုအဖြစ် လုပ်ဆောင်ပေးပါသည်။ 

   ထို့အပြင် နိုင်ငံတကာ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကျမ်းများနှင့် သုတေသနစာတမ်းများ (Academic works) ကိုလည်း Secondary Data အဖြစ် စနစ်တကျ ရယူအသုံးပြုထားသည်။ ဓာတ်တော်များကို ဘာသာရေးလူမှုဗေဒ ရှုထောင့်မှ လေ့လာ ထားသော ပညာရှင်များ၏ သုတေသနများ၊ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ဥပဒေဆိုင်ရာ စာတမ်းများနှင့် ခေတ်သစ် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်မှုပုံစံများ (Governance models) ကို လေ့လာထားသော ဂျာနယ်များကို ရည်ညွှန်းကိုးကားပါသည်။ ဤ Academic works များကို အသုံးပြုခြင်း၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ ဤသုတေသနမှ ထွက်ပေါ်လာမည့် IRCM စံနမူနာသည် ရိုးရာအစဉ်အလာကိုသာမက၊ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ တိုးတက်မှုများ (Global academic advancements) နှင့်ပါ အပြည့်အဝ ရင်ပေါင်တန်း နိုင်သော ခေတ်မီစနစ်တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်းကို သက်သေပြနိုင်ရန် ဖြစ်သည်။

   မည်သို့ပင်ဆိုစေကာမူ ဤသုတေသန၏ အဓိက ရပ်တည်ချက်နှင့် ပတ်သက်၍ အလွန်အရေးကြီးသော ကန့်သတ်ချက်တစ်ခုကို အတိအလင်း ကြေညာရန် လိုအပ်ပေ သည်။ Secondary Data များဖြစ်သော စာပေများနှင့် သုတေသနစာတမ်းများ သည် သီအိုရီပိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အပံ့ကောင်းများ ဖြစ်သော်လည်း၊ ၎င်းတို့သည် ဓာတ်တော် ထိန်းသိမ်းသူများ လက်တွေ့ရင်ဆိုင်နေရသော သီးသန့် အကျပ်အတည်းများကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် လုံလောက်သော အဖြေများ မပေးစွမ်းနိုင်ခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤကျမ်း၏ အဓိက သုတေသနရလဒ်သည် ပြင်ပစာပေများထက် မြေပြင်မှရရှိသော အချက်အလက်များအပေါ်တွင်သာ လုံးဝအခြေခံပါသည်။ အတိအကျဆိုရသော် “Primary analysis is based on internal case datasets, ensuring empirical grounding of the proposed model.” (အဓိက ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု လုပ်ငန်းစဉ်သည် အတွင်းရေး အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) အချက်အလက်စုများအပေါ်တွင်သာ အခြေခံထားခြင်းဖြစ်ရာ၊ အဆိုပြုထားသော စံနမူနာ၏ လက်တွေ့ကျကျ ခိုင်မာမှုကို အပြည့်အဝ အာမခံချက် ပေးစွမ်းနိုင်ပါသည်။) 

   အချုပ်အားဖြင့် ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရလျှင် ဤသုတေသနရှိ ဒုတိယအဆင့် အချက်အလက်များ (Secondary Data) သည် ပထမအဆင့် အချက်အလက်များ (Primary Data) ကို လွှမ်းမိုးသွားရန် မဟုတ်ဘဲ၊ ထို Primary Data များမှ ပေါက်ဖွားလာမည့် IRCM စံနမူနာ၏ ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ယုတ္တိဗေဒ (Academic Validity) ကို ခိုင်မာအောင် ဝန်းရံပေးမည့် အရေးပါသော ကျားကန်တိုင်များ (Supporting pillars) သက်သက်သာ ဖြစ်ကြောင်း တိကျစွာ တင်ပြအပ်ပါသည်။(See Figure 3.2)

Figure 3.2 Triangulation of Primary and Secondary Data Sources

3.5 Data Collection Strategy

  အသုံးချသုတေသန (Applied Research) တစ်ခုတွင် သတင်းအချက်အလက်များ ကောက်ယူစုဆောင်းခြင်း မဟာဗျူဟာ (Data Collection Strategy) သည် အလွန်အရေး ကြီးပါသည်။ မှားယွင်းသော သို့မဟုတ် မပြည့်စုံသော အချက်အလက်များကို အခြေခံမိပါက ထွက်ပေါ်လာမည့် စံနမူနာသည် လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင်တွင် အလုပ်လုပ် နိုင်မည် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနတွင် Hswagata ၏ အတွင်းရေးမှတ်တမ်း များဖြစ်သော အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) နှင့် မူဝါဒရေးရာ စာရွက်စာတမ်းများကို စနစ်တကျ စုစည်းခြင်းနှင့် တင်းကျပ်သော စံနှုန်းများဖြင့် ရွေးချယ်ခြင်းဟူသော မဟာဗျူဟာ နှစ်ရပ်ကို အောက်ပါအတိုင်း အတိအကျ ကျင့်သုံးထား ပါသည်။

3.5.1 Data Compilation (အချက်အလက်များကို စနစ်တကျ စုစည်းခြင်း)

  ပထမအဆင့်အနေဖြင့် ကောက်ယူရရှိလာသော အချက်အလက်စိမ်း (Raw Data) များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရန် အသင့်ဖြစ်စေရန်အတွက် စနစ်တကျ စုစည်းမှုလုပ်ငန်းစဉ် (Data Compilation) ကို လုပ်ဆောင်ပါသည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို ဝင်ရိုး (၂) ခုဖြင့် ပုံဖော်ထား ပါသည်-

   (က) အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို အမျိုးအစားခွဲခြား စုစည်းခြင်း (Case Categorization):

   Hswagata ၏ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ မြေပြင်အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) ကို အချိန်စဉ်ဆက်အတိုင်း ရိုးရှင်းစွာ စီစဉ်ခြင်းမျိုး မပြုလုပ်ဘဲ၊ အကျပ်အတည်း၏ သဘောသဘာဝအပေါ် မူတည်၍ အမျိုးအစားခွဲခြား (Categorize) စုစည်းပါသည်။ အတိအကျဆိုရသော် ထိုအမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) ကို (၁) ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားသည့် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များ၊ (၂) စစ်မှန်မှုအပေါ် သံသယဖြစ်ခံရသည့် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များ၊ (၃) ရုပ်ဝတ္ထု ပိုင်းဆိုင်ရာ ထိခိုက်ပျက်စီးသည့် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များနှင့် (၄) တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းခံရသည့် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များဟူ၍ Cluster များ ခွဲခြားလိုက်သည်။ ဤသို့ စနစ်တကျ စုစည်းလိုက်ခြင်း သည် နောက်တစ်ဆင့်တွင် ပြုလုပ်မည့် "ထပ်တလဲလဲဖြစ်ပေါ်နေသော လွဲချော်မှုပုံစံများကို ဖော်ထုတ်ခြင်း (Pattern Recognition)" အတွက် ရှုပ်ထွေးမှုကင်းစင်သော အခြေခံ အုတ်မြစ်ကို တည်ဆောက်ပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

   (ခ) စာရွက်စာတမ်းများကို စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းထားသိုခြင်း (Document Organization):

 ဒုတိယဝင်ရိုးအနေဖြင့် နိုင်ငံတော်ဥပဒေများ၊ သာသနာရေး ညွှန်ကြားချက်များနှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ Template များကို အစုအဖွဲ့အလိုက် ဖွဲ့စည်းထားသိုသည်။ ဥပမာ- ပြဿနာတစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာတိုင်း ၎င်းနှင့် တိုက်ရိုက်သက်ဆိုင်သော တည်ဆဲဥပဒေ သို့မဟုတ် ညွှန်ကြားချက်ကို ချက်ချင်း တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးနိုင်ရန် (Cross-referencing) စာရွက်စာတမ်းများကို Indexing ပြုလုပ်ထားသည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်သည် Case Studies နှင့် Policy Documents များအကြား အချိတ်အဆက် ပြတ်တောက်မသွားစေရန် အခိုင်အမာ ထိန်းကျောင်းပေးသော စီမံခန့်ခွဲမှု ယန္တရားဖြစ်သည်။

3.5.2 Data Selection Criteria (အချက်အလက် ရွေးချယ်ခြင်းဆိုင်ရာ စံသတ်မှတ်ချက် များ)

  ဒုတိယအဆင့်အနေဖြင့် ဤသုတေသနတွင် အသုံးပြုထားသော အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) နှင့် စာရွက်စာတမ်းများသည် ကျပန်းကောက်ယူထားခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ သုတေသန၏ ခိုင်မာမှု (Validity and Reliability) ကို သေချာစေရန်အတွက် အောက်ပါ တင်းကျပ်သော ရွေးချယ်ခြင်းဆိုင်ရာ စံသတ်မှတ်ချက် (၃) ရပ် (Data Selection Criteria) နှင့် ကိုက်ညီမှုရှိမှသာလျှင် သုတေသန အချက်အလက်များအဖြစ် အတည်ပြု ရွေးချယ်ထား ပါသည်။

   (၁) ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု လုပ်ငန်းစဉ်နှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်မှုရှိခြင်း (Relevance to Custodianship):

ရွေးချယ်လိုက်သော အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) သို့မဟုတ် စာရွက်စာတမ်းသည် ဓာတ်တော် မွေတော်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်း (Relic Custodianship) လုပ်ငန်းစဉ်နှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကျောင်းတိုက်တစ်ခုအတွင်း ဖြစ်ပွားသော သာမန် မြေယာပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်း ကဲ့သို့သော အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို ဓာတ်တော်နှင့် တိုက်ရိုက် မပတ်သက်ပါက ဤသုတေသနမှ လုံးဝ ဖယ်ရှား (Exclude) ထားပါသည်။ ဓာတ်တော်များကို ကိုယ်ကျင့်တရား၊ ဥပဒေ၊ နည်းပညာနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု ရှုထောင့်များမှ တိုက်ရိုက် ခြိမ်းခြောက်နေသော အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကိုသာ ရွေးချယ်ထား ခြင်းဖြင့်၊ ထွက်ပေါ်လာမည့် IRCM စံနမူနာသည် ယေဘုယျကျသော စီမံခန့်ခွဲမှုစနစ် မဟုတ်ဘဲ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် တိုက်ရိုက်ရည်ရွယ်သော အထူးပြုစံနမူနာ (Highly specialized model) ဖြစ်ကြောင်း အာမခံချက် ပေးစွမ်းနိုင်ပါသည်။

"Specifically, cases were deliberately selected based on their direct relevance to systemic custodianship failures, active legal disputes, or exceptionally successful management practices during a crisis."

   (၂) အချက်အလက် ပြည့်စုံမှုရှိခြင်း (Completeness):

ဒုတိယစံနှုန်းမှာ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များသည် ဖြစ်စဉ်အစမှ အဆုံးအထိ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှု ပြည့်စုံစွာ ပါဝင်ရမည်ဖြစ်သည်။ ပြဿနာစတင်ပုံ (Pre-crisis state)၊ အကျပ်အတည်း ပေါက်ကွဲလာပုံ (Crisis trigger)၊ အဖွဲ့အစည်း၏ တုံ့ပြန်စီမံခန့်ခွဲပုံ (Management action/inaction) နှင့် နောက်ဆုံးရလဒ် (Final outcome) ဟူသော လုပ်ငန်းစဉ် အဆင့်ဆင့် အတိအကျ မှတ်တမ်းတင်ထားသော အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကိုသာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရန် ရွေးချယ်ပါသည်။ အစအဆုံး မပီပြင်သော အချက်အလက်များကို အခြေခံ၍ စံနမူနာတည်ဆောက်ပါက မူဝါဒရေးရာ အပေါက်အပြဲများ (Policy loopholes) မလွဲမသွေ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သောကြောင့်၊ ဤ "Completeness" စံနှုန်းသည် သုတေသန ရလဒ်၏ လက်တွေ့အသုံးဝင်မှုကို ကာကွယ်ပေးသော ဒိုင်းလွှားပင်ဖြစ်သည်။

   (၃) ခိုင်လုံမှုနှင့် ယုံကြည်စိတ်ချရမှုရှိခြင်း (Reliability):

တတိယမြောက်နှင့် အရေးအကြီးဆုံး စံနှုန်းမှာ ရွေးချယ်လိုက်သော အချက်အလက်များသည် တရားဝင် အတည်ပြုနိုင်သော ခိုင်မာသည့် အရင်းအမြစ်များမှ ဆင်းသက်လာခြင်း (Reliable sources) ဖြစ်ရမည်။ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) လုံးသည် ကောလာဟလများ သို့မဟုတ် ဆိုရှယ်မီဒီယာမှ ကောလဟာလ သတင်းများ လုံးဝမဟုတ်ဘဲ၊ Hswagata ၏ တရားဝင် စုံစမ်းစစ်ဆေးရေး မှတ်တမ်းများ၊ တရားရုံး အထောက်အထားများနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု အစီရင်ခံစာများမှ တိုက်ရိုက် ထုတ်နုတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ မူဝါဒရေးရာ စာရွက်စာတမ်းများသည်လည်း နိုင်ငံတော်ပြန်တမ်းများ၊ တရားဝင် ညွှန်ကြားချက်များနှင့် အဖွဲ့အစည်း၏ တရားဝင် Templates များသာ ဖြစ်သည်။ ဤ "Reliability" စံနှုန်းသည် လာမည့် အခန်း (၄) တွင် ဖော်ထုတ်မည့် IRCM စံနမူနာအား ဥပဒေကြောင်းအရသော်လည်းကောင်း၊ ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရသော်လည်းကောင်း မည်သူမျှ ထိုးဖောက်၍မရနိုင်သော (Empirically bulletproof) ခိုင်မာသည့်စနစ်တစ်ခု ဖြစ်လာစေရန် အခိုင်အမာ အုတ်မြစ်ချပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဤ Data Compilation နှင့် Data Selection လုပ်ငန်းစဉ်များသည် စာရွက်စာတမ်းများကို စုဆောင်းရုံသက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ သုတေသန၏ ရလဒ်ဖြစ်သော IRCM စံနမူနာကို သန့်စင်သော လက်တွေ့အထော က်အထားများ (Purified empirical evidence) အပေါ်တွင်သာ မားမားမတ်မတ် ရပ်တည်နိုင်စေရန် တည်ဆောက်ထားသည့် အမြင့်မားဆုံးသော ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ စစ်ထုတ်မှု ယန္တရား (Academic filtration mechanism) ပင် ဖြစ်ပါတော့သည်။

3.6 Data Analysis Methods

သုတေသနတစ်ခုတွင် အချက်အလက်များကို စနစ်တကျ စုဆောင်းနိုင်ရုံမျှဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ၊ ထိုအချက်အလက်စိမ်း (Raw Data) များထဲမှ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်များကို အသက်ဝင်လာအောင် ဆွဲထုတ်ပေးမည့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း နည်းစနစ် (Data Analysis Methods) သည်သာလျှင် အရေးအကြီးဆုံးသော နှလုံးသွေးကြော ယန္တရား (Cognitive engine) ဖြစ်သည်။ ဤသုတေသနတွင် Hswagata ၏ မြေပြင်အမှု အခင်း (၁၀၀) နှင့် မူဝါဒရေးရာ စာရွက်စာတမ်းများမှနေ၍၊ လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင်သုံး Integrated Relic Custodianship Model (IRCM)အဖြစ်သို့ အသွင်ပြောင်းတည်ဆောက်ရန် အတွက် အောက်ပါ အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု လုပ်ငန်းစဉ်များကို တင်းကျပ်စွာ အသုံးပြုထားပါသည်။

3.6.1 Thematic Analysis (အကြောင်းအရာအလိုက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း နည်း စနစ်)

  ကောက်ယူရရှိလာသော အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ (Qualitative Data) ဖြစ်သည့် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) မှတ်တမ်းများကို သာမန် ဖတ်ရှုအစီရင်ခံခြင်းမျိုး မပြုလုပ်ဘဲ၊ ၎င်းတို့အတွင်း ဖုံးကွယ်နေသော ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက် များကို စနစ်တကျ ဆွဲထုတ်ရန်အတွက် "Thematic Analysis" နည်းစနစ်ကို အဓိက အသုံးပြုထားပါသည်။ 

"To ensure rigorous and transparent data processing, raw case data was meticulously tagged using a standardized coding framework. The primary codes utilized include:(Refer to Table 3.2)

Table 3.2 Thematic Coding Framework Example

ဤနည်းစနစ်သည် ရှုပ်ထွေးလှသော မြေပြင်ဖြစ်စဉ်များကို စနစ်ကျသော သင်ရိုးညွှန်းတမ်း မူဘောင်တစ်ခုအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးသည့် လုပ်ငန်းစဉ်ဖြစ်ပြီး အောက်ပါ အဆင့် (၃) ဆင့် (Three-step process) ဖြင့် တိကျစွာ အကောင်အထည်ဖော် လုပ်ဆောင်ပါသည်

   အဆင့် (၁) - အခြေခံ သင်္ကေတသတ်မှတ်ခြင်း (Coding Phase):

   ပထမဦးဆုံး အဆင့်အနေဖြင့် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) ၏ မှတ်တမ်းတစ်ခုချင်းစီကို စာကြောင်းတစ်ကြောင်းချင်း အသေးစိတ် ဖတ်ရှုစစ်ဆေးပြီး (Line-by-line coding)၊ အကျပ်အတည်းကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သော အဓိက ဇစ်မြစ်များကို "ကုဒ် (Codes)" များအဖြစ် သတ်မှတ်ထုတ်နုတ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)တစ်ခုတွင် "ဓာတ်တော်ကို လွှဲပြောင်းပေးရာ၌ တရားဝင် စာရွက်စာတမ်း မလုပ်ခဲ့သောကြောင့် နောက်ပိုင်းတွင် ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားရခြင်း" ဟူသော ဖြစ်စဉ်ကို တွေ့ရှိပါက၊ ယင်းစာပိုဒ်ကို "Lack of Legal Deed (တရားဝင် လွှဲပြောင်းမှုမှတ်တမ်း မရှိခြင်း)" ဟူသော ကုဒ်အဖြစ် သတ်မှတ်လိုက်သည်။ အလားတူပင် "မီဒီယာသို့ ဖြေရှင်းချက် မပေးနိုင်၍ အများပြည်သူ သံသယဝင်ခြင်း" ကို "Absence of Crisis Communication (အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး ကင်းမဲ့ခြင်း)" ဟူ၍ ကုဒ်များ တပ်ပေးသည်။ ဤအဆင့်သည် ရှုပ်ထွေးသော သမိုင်းကြောင်း ဖြစ်စဉ်များကို တိကျသော အားနည်းချက် ကိန်းရှင်များ (Vulnerability variables) အဖြစ်သို့ အောင်မြင်စွာ ခွဲခြမ်းလိုက်ခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။

   အဆင့် (၂) - ကုဒ်များကို အုပ်စုဖွဲ့ စုစည်းခြင်း (Grouping Phase):

   ဒုတိယအဆင့်တွင် အထက်ပါအဆင့်မှ ရရှိလာသော ရာနှင့်ချီသည့် ကုဒ်များကို အချင်းချင်း ဆက်စပ်မှုအပေါ် မူတည်၍ (Semantic relationships) ခေါင်းစဉ်ငယ်များ အဖြစ် အုပ်စုဖွဲ့ စုစည်းသည်။ ဥပမာ - "Lack of Legal Deed", "Unregistered Status", "No Police Report Protocol" စသည့် ကုဒ်များကို စုစည်းကာ "ဥပဒေရေးရာနှင့် အုပ်ချုပ်မှုပိုင်းဆိုင်ရာ ပျက်ကွက်မှုများ (Legal & Administrative Failures)" ဟူသော အုပ်စု (Group) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။ အလားတူပင် သဘာဝဘေး အန္တရာယ်ကြောင့် ပျက်စီးခြင်းနှင့် ဓာတုဗေဒနည်းဖြင့် မှားယွင်းစွာ ဆေးကြောမိခြင်း စသည်တို့ကို "နည်းပညာနှင့် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ လွဲချော်မှုများ (Technical & Material Mismanagement)" ဟူသော အုပ်စုအဖြစ် စုစည်းသည်။ ဤအဆင့်သည် ပြန့်ကျဲနေသော အမှားအယွင်းများကို စနစ်ကျသော အုပ်စုများအဖြစ် ဖွဲ့စည်းပေးလိုက်သည့် အလွန် အရေးကြီးသော ပေါင်းစပ်မှု လုပ်ငန်းစဉ် (Synthesis process) ဖြစ်သည်။

   အဆင့် (၃) - ပင်မအကြောင်းအရာများ ဖော်ထုတ်ခြင်း (Theme Identification & Model Derivation):

   နောက်ဆုံးနှင့် အရေးအကြီးဆုံးအဆင့်မှာ ဖွဲ့စည်းပြီးသော အုပ်စုများ (Groups) ကို ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော "ပင်မအကြောင်းအရာများ (Themes)" အဖြစ် အဆင့်မြှင့်တင် သတ်မှတ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤအဆင့်သည် Data များကို IRCM စံနမူနာအဖြစ်သို့ တိုက်ရိုက် အသွင်ပြောင်းပေးသည့် နေရာဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အထက်ပါ "Legal & Administrative Failures" ဟူသော အုပ်စုကို ပြောင်းပြန်လှန်၍ (Reverse mapping)၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူတိုင်း မဖြစ်မနေ တတ်မြောက်ရမည့် "Legal Protection & Compliance Theme (ဥပဒေရေးရာ ကာကွယ်မှုနှင့် လိုက်နာစောင့်ထိန်းခြင်းဆိုင်ရာ ပင်မအကြောင်းအရာ)" အဖြစ် ဖော်ထုတ်လိုက်သည်။ ထို Theme သည် IRCM စံနမူနာ၏ အဓိက "ဥပဒေရေးရာ မဏ္ဍိုင် (Legal Dimension)" အတွက် သင်ရိုးညွှန်းတမ်း မော်ဂျူးတစ်ခု အလိုအလျောက် ဖြစ်လာသည်။

   အချုပ်အားဖြင့် ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရလျှင် ဤ Thematic Analysis နည်းစနစ်သည် အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ စာသားများကို ဖတ်ပြရုံမျှသာ မဟုတ်ဘဲ၊ မြေပြင်အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) များမှ တောင်းဆိုနေသော လိုအပ်ချက်များ (Empirical demands) ကို IRCM ၏ တရားဝင် စွမ်းရည်သတ်မှတ်ချက်များ (Competency standards) အဖြစ်သို့ သိပ္ပံနည်းကျ ကူးပြောင်းတည်ဆောက်ပေးသည့် "ဉာဏပိုင်းဆိုင်ရာ ကူးပြောင်းမှု ယန္တရား (Cognitive translation mechanism)" ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ တင်ပြအပ်ပါသည်။ ဤချဉ်းကပ်မှုကြောင့်သာလျှင် ဤသုတေသနမှ ပေါ်ထွက်လာမည့် စံနမူနာသည် မြေပြင်ပကတိ အခြေအနေများနှင့် အပြည့်အဝ တိုက်ဆိုင်မှုရှိကြောင်း အာမခံနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

3.6.2 Pattern Extraction (ထပ်တလဲလဲဖြစ်ပေါ်နေသော ပုံစံများကို ထုတ်နုတ် ခြင်း)

  အထက်ပါ Thematic Analysis ဖြင့် အချက်အလက်များကို ပင်မအကြောင်း အရာများအဖြစ် ခွဲခြားပြီးနောက်၊ ၎င်းတွေ့ရှိချက်များကို လေ့ကျင့်ရေးစံနမူနာ (Training Model) တစ်ခုအဖြစ်သို့ တိုက်ရိုက်ပုံဖော်နိုင်ရန်အတွက် ဒုတိယအရေးအကြီးဆုံး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုအဆင့်ဖြစ်သော "Pattern Extraction (ပုံစံများကို ထုတ်နုတ်ခြင်း)" လုပ်ငန်းစဉ်ကို ကျင့်သုံးပါသည်။ ဤသုတေသနရှိ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) တွင် ဖြစ်ရပ်တစ်ခုတည်း၌သာ ကြုံတွေ့ရသော ပြဿနာများသည် မတော်တဆမှု (Anomalies) များသာဖြစ်သော်လည်း၊ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များစွာ၌ တူညီစွာ ထပ်မံဖြစ်ပေါ်နေသော ဖြစ်စဉ်များသည် အဖွဲ့အစည်း၏ "စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပုံစံများ (Systemic Patterns)" ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဤလုပ်ငန်းစဉ်သည် ထိုကဲ့သို့သော ပုံစံများကို အောက်ပါ ဝင်ရိုး (၂) ခုဖြင့် တိကျစွာ ဆွဲထုတ်ဖော်ထုတ်ပါသည်။

   (၁) ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော အကျပ်အတည်းများကို ဖော်ထုတ်ခြင်း (Extraction of Recurring Problems):

ပထမဝင်ရိုးအနေဖြင့် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) အတွင်း မည်သည့်အမှားအယွင်းများက အဖွဲ့အစည်းများကို အကြိမ်ကြိမ် ပြိုလဲစေခဲ့သနည်း ဟူသော ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသည့် ပြဿနာများ (Recurring problems) ကို စစ်ထုတ်ရှာဖွေသည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှုကို အများပြည်သူက သံသယဝင်လာချိန်တိုင်းတွင်၊ အဖွဲ့အစည်း အများစုသည် သတင်းမီဒီယာများကို တရားဝင် ရှင်းလင်းချက်မပေးဘဲ နှုတ်ဆိတ်နေလေ့ ရှိရာမှ (Silence strategy) "ယုံကြည်မှု ပြိုကွဲခြင်း (Crisis of faith)" ဟူသော အလွန်ဆိုးရွားသည့် ရလဒ်သို့ ထပ်တလဲလဲ ဆိုက်ရောက်သွားကြောင်း (Predictable failure pattern) ခိုင်လုံစွာ တွေ့ရှိရသည်။ ဤသို့ Recurring problems များကို ရှာဖွေခြင်းသည် IRCM စံနမူနာအတွက် "မည်သည့် အန္တရာယ်များကို ကာကွယ်ရန် သင်တန်းပေးရမည်နည်း (What to prevent)" ဟူသော သင်ရိုးညွှန်းတမ်း၏ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် နယ်ပယ် (Scope of training) ကို အလိုအလျောက် သတ်မှတ်ပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 

   (၂) ထပ်တလဲလဲ တွေ့ရှိရသော အောင်မြင်သည့် ဖြေရှင်းနည်းများကို ဖော်ထုတ်ခြင်း (Extraction of Recurring Solutions):

 ဒုတိယဝင်ရိုးမှာ ကျရှုံးမှုများကိုသာမကဘဲ၊ ပြဿနာများကို အောင်မြင်စွာ ကျော်လွှားနိုင်ခဲ့သည့် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များ (Successful cases) ထဲမှ ထပ်တလဲလဲ အလုပ်လုပ် နိုင်စွမ်းရှိသော ဖြေရှင်းနည်းပုံစံများ (Recurring solutions) ကို ဆွဲထုတ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဥပမာ- ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားမှုများကို အောင်မြင်စွာ ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့သည့် ကျောင်းတိုက်များ ကို လေ့လာကြည့်သောအခါ၊ ၎င်းတို့အားလုံးနီးပါးသည် ဝိနည်းတော်နှင့်အညီ လွှဲပြောင်းမှုကို ခေတ်သစ်ဥပဒေရေးရာ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း (Legal documentation combined with Vinaya) ဖြင့် ပူးတွဲကျင့်သုံးခဲ့ကြောင်း ထပ်တလဲလဲ တွေ့ရှိရသည်။ ဤတွေ့ရှိချက်သည် အလွန်အရေးကြီးပါသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤ Recurring solutions များသည် စိတ်ကူးယဉ် သီအိုရီများမဟုတ်ဘဲ မြေပြင်တွင် လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြောင်း သက်သေပြပြီးသား နည်းစနစ်များ (Proven operational tactics) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤဖြေရှင်းနည်းများကို IRCM စံနမူနာ၏ "မည်သို့ ဖြေရှင်းရမည်နည်း (How to solve)" ဟူသော လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင်သုံး စံချိန်စံညွှန်းများ (Standard Operating Procedures - SOPs) အဖြစ်သို့ တိုက်ရိုက် ထည့်သွင်း တည်ဆောက် လိုက်သည်။

   စံနမူနာအဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းခြင်း ယန္တရား (The Translation Mechanism):

  ဤ Pattern Extraction လုပ်ငန်းစဉ်သည် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို စံနမူနာတစ်ခုအဖြစ်သို့ အတိအကျ ပြောင်းလဲပေးလိုက်သည့် (How exactly cases were turned into a model) အဓိက အချိုးအကွေ့ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ယုတ္တိဗေဒမှာ ရှင်းလင်းလှပါသည်။ "Recurring Problems များသည် အနာဂတ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ မဖြစ်မနေ လေ့လာရမည့် 'သင်ခန်းစာများ (Curricula Needs)' ဖြစ်လာပြီး၊ Recurring Solutions များသည် ထိုပြဿနာများကို ကိုင်တွယ်ရန် ၎င်းတို့ အသုံးပြုရမည့် 'လက်နက်များ (Operational Tools)' ဖြစ်လာသည်။" ထို့ကြောင့် IRCM ဟူသော စနစ်တစ်ခုလုံးသည် ဤထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော ပြဿနာများနှင့် ဖြေရှင်းနည်းများ (Patterns) ကို အချိုးကျကျ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားသည့် "လက်တွေ့အတွေ့အကြုံများ၏ အနှစ်ချုပ် (Distillation of empirical realities)" ပင်ဖြစ်သည်။

   အချုပ်အားဖြင့် ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရလျှင်၊ ဤ Pattern Extraction နည်းစနစ်ကို ကျင့်သုံးခြင်းဖြင့် ဤသုတေသနသည် အတိတ်က အမှားများကို သမိုင်းကြောင်းအဖြစ် သက်သက် မှတ်တမ်းတင်ရုံမဟုတ်ဘဲ၊ ထိုအမှားများမှနေ၍ အနာဂတ်အတွက် "ကြိုတင်ခန့်မှန်းနိုင်ပြီး ကြိုတင်ကာကွယ်နိုင်သော (Predictive and Preventive)" ခိုင်မာသည့် စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု မူဘောင်တစ်ရပ်ကို အောင်မြင်စွာ ဖော်ထုတ် တည်ဆောက် နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ အခိုင်အမာ တင်ပြအပ်ပါသည်။

3.6.3 Comparative Mapping (Failed vs Successful Custodianship)

  အထက်ပါ Thematic Analysis နှင့် Pattern Extraction လုပ်ငန်းစဉ်များမှ ရရှိလာသော အချက်အလက်များကို နောက်ဆုံးအဆင့် စံနမူနာ (Final Model) အဖြစ်သို့ အပြီးသတ် ပုံဖော်တည်ဆောက်ရန်အတွက် တတိယမြောက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု နည်းစနစ်ဖြစ်သော "Comparative Mapping (နှိုင်းယှဉ်ပုံဖော်ခြင်း နည်းစနစ်)" ကို မဟာဗျူဟာကျကျ ကျင့်သုံးပါသည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်သည် Hswagata ၏ မြေပြင်အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) အနက်မှ "ကျရှုံးခဲ့သော ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုများ (Failed Custodianship)" နှင့် "အောင်မြင်သော ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုများ (Successful Custodianship)" တို့ကို အတိအကျ ယှဉ်တွဲ၍၊ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုကို ရှင်သန်စေရန် သို့မဟုတ် ပြိုလဲစေရန် အဆုံးအဖြတ်ပေးသော ကိန်းရှင်များ (Decisive variables) ကို ဆွဲထုတ်ကာ IRCM ၏ သင်ရိုးများအဖြစ် တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည့် ယန္တရားဖြစ်သည်။ ဤနှိုင်းယှဉ်ပုံဖော်မှုကို အောက်ပါ အဆင့် (၃) ဆင့်ဖြင့် စနစ်တကျ လုပ်ဆောင်ပါသည်-

   အဆင့် (၁) - ရလဒ်ကွဲပြားမှုဆိုင်ရာ ဇယားတည်ဆောက်ခြင်း (Differential Outcome Matrix):

   ပထမဦးစွာ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို ၎င်းတို့၏ နောက်ဆုံးရလဒ် (End-results) အပေါ်မူတည်၍ ဝင်ရိုးနှစ်ခု ခွဲခြားလိုက်သည်။ "Failed Custodianship (ကျရှုံးသော ထိန်းသိမ်းမှု)" အုပ်စုတွင် ဥပဒေရေးရာအရ ဓာတ်တော်များကို ဆုံးရှုံးလိုက်ရခြင်း၊ ရုပ်ဝတ္ထုပျက်စီးသွားခြင်း သို့မဟုတ် သာသနာတော်အပေါ် အများပြည်သူ ယုံကြည်မှု ပြိုကွဲသွားစေခြင်း (Crisis of faith) စသည့် ရလဒ်ထွက်ပေါ်ခဲ့သော အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို ထည့်သွင်းသည်။ "Successful Custodianship (အောင်မြင်သော ထိန်းသိမ်းမှု)" အုပ်စုတွင် အကျပ်အတည်း ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော်လည်း ဥပဒေရေးရာ၊ နည်းပညာပိုင်း ဆိုင်ရာနှင့် ဆက်သွယ်ရေး စွမ်းရည်များဖြင့် အောင်မြင်စွာ ကာကွယ်နိုင်ခဲ့သော အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) များကို ထည့်သွင်းသည်။ ဤသို့ အဖြူနှင့် အမည်း သဲကွဲစွာ ခွဲခြားလိုက်ခြင်းသည် အောင်မြင်မှု၏ လျှို့ဝှက်ချက်ကို ရှာဖွေရန် အကောင်းဆုံး ပတ်ဝန်းကျင်ကို ဖန်တီးပေးသည်။

   အဆင့် (၂) - အောင်မြင်မှုအတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော အကြောင်းတရားများကို ခွဲထုတ်ခြင်း (Isolating Critical Success Factors):

   ဤအဆင့်သည် သုတေသန၏ အရေးအကြီးဆုံးသော ဝေဖန်ဆန်းစစ်မှုအပိုင်း ဖြစ်သည်။ အထက်ပါ အုပ်စုနှစ်ခုကို အချင်းချင်း တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးသောအခါ (Cross-tabulation)၊ အောင်မြင်သောအဖွဲ့နှင့် ကျရှုံးသောအဖွဲ့အကြား ကွာခြားသွားစေသည့် "Critical Success Factors (CSFs)" များကို အတိအကျ တွေ့ရှိရသည်။

   ဥပမာအားဖြင့်- ဓာတ်တော်များကို ခိုးယူခံရသည့် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်သောအခါ၊ Failed cases အများစုသည် "ဝိနည်းနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရား (Vinaya & Ethics)" ကိုသာ အပြည့်အဝ အားကိုးခဲ့ကြပြီး လုံခြုံရေးနှင့် ဥပဒေအထောက်အထား မရှိခဲ့ပေ။ သို့သော် Successful cases များသည် ကိုယ်ကျင့်တရားအပြင်၊ ခေတ်သစ် အုပ်ချုပ်မှုယန္တရားများ (Modern security protocols) နှင့် တရားဝင် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း (Legal documentation) ကိုပါ ပူးတွဲကျင့်သုံးခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဤခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်က "ဘာသာရေး သဒ္ဒါတရား သက်သက်သည် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုကို ကာကွယ်ရန် မလုံလောက်ဘဲ၊ ဥပဒေနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်များ မဖြစ်မနေ လိုအပ်သည်" ဟူသော ငြင်းဆို၍မရသည့် လက်တွေ့သက်သေကို ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ အခိုင်အမာ ဖော်ထုတ်ပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

   အဆင့် (၃) - စံနမူနာ၏ မဏ္ဍိုင်များအဖြစ် တိုက်ရိုက်ပုံဖော်ခြင်း (Direct Mapping to IRCM Dimensions):

   နောက်ဆုံးအဆင့်တွင် ဖော်ထုတ်ရရှိလာသော အဆိုပါ CSFs များကို Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) ၏ လေ့ကျင့်ရေး သင်ရိုးများအဖြစ် တိုက်ရိုက် အသွင်ပြောင်း မြေပုံဆွဲ (Mapping) ပေးသည်။ 

    Failed cases များတွင် တွေ့ရသော "ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ကိုင်တွယ်မှု အမှားအယွင်းများ" ကို ကာကွယ်ရန် -> IRCM ၏ Technical & Archaeological Dimension တွင် သက်ဆိုင်ရာ သင်ခန်းစာအဖြစ် Mapping ပြုလုပ်သည်။

    Failed cases များတွင် တွေ့ရသော "မီဒီယာနှင့် အများပြည်သူအား ဖြေရှင်းနိုင်စွမ်း မရှိခြင်း" ကို ကာကွယ်ရန် -> IRCM ၏ Managerial & Communication Dimension ရှိ Crisis Management Protocol အဖြစ် တိုက်ရိုက် Mapping ပြုလုပ်သည်။

   ဤသို့ Mapping ပြုလုပ်ခြင်းသည် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များ၏ သင်ခန်းစာများကို လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင်သုံး စနစ်တစ်ခုအဖြစ်သို့ "အံဝင်ခွင်ကျ ဆက်စပ်ပေးလိုက်သော (Seamlessly integrated)" လုပ်ငန်းစဉ်ပင်ဖြစ်သည်။

   အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဤ Comparative Mapping နည်းစနစ်သည် အောင်မြင်မှုနှင့် ကျရှုံးမှုကို စာရင်းပြုစုရုံသက်သက် မဟုတ်ပေ။ ၎င်းသည် "ဤ IRCM စံနမူနာတွင် ပါဝင်သော သင်ရိုးတစ်ခုချင်းစီသည် မည်သည့်အရာအတွက် အသုံးဝင်သနည်း" ဆိုသည့် မေးခွန်းကို "မြေပြင်တွင် ကျရှုံးခဲ့ရသော အဖွဲ့အစည်းများ၏ အားနည်းချက်ကို ပိတ်ဆို့ပေးရန် ဖြစ်သည်" ဟု လက်တွေ့အထောက်အထားများဖြင့် ခိုင်မာစွာ အဖြေပေးနိုင်သည့် သိပ္ပံနည်းကျ စံချိန်တင် လုပ်ငန်းစဉ် (Scientific benchmarking process) တစ်ရပ်ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြု တင်ပြအပ်ပါသည်။

3.6.4 Model Construction (စံနမူနာအား အချောသတ် တည်ဆောက်ခြင်း)

"Model construction is achieved through systematic pattern extraction from repeated case observations, followed by abstraction into training and governance components." 

(စံနမူနာ တည်ဆောက်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်ကို ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော အမှုအခင်းများ၏ အခြေအနေများမှနေ၍ စနစ်တကျ ပုံစံထုတ်နုတ်ခြင်းနှင့်၊ ထိုထုတ်နုတ်ချက်များကို လေ့ကျင့်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်မှုဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ်သို့ အသွင်ပြောင်းလဲ ဖွဲ့စည်းခြင်းတို့ဖြင့် အကောင်အထည်ဖော် တည်ဆောက်ထားပါသည်။)  

အထက်ပါ Thematic Analysis, Pattern Extraction နှင့် Comparative Mapping ဟူသော ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု လုပ်ငန်းစဉ်များကို အောင်မြင်စွာ ကျော်ဖြတ်ပြီးနောက်၊ ရရှိလာသော သိပ္ပံနည်းကျ တွေ့ရှိချက်များကို မြေပြင်လုပ်ငန်းခွင်သုံး စနစ်တစ်ခုအဖြစ်သို့ အပြီးသတ် ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းသည့် "Model Construction (စံနမူနာအား အချောသတ် တည်ဆောက်ခြင်း)" ကို နောက်ဆုံးအဆင့်အနေဖြင့် ကျင့်သုံးပါသည်။ ဤအဆင့်၏ အဓိက ယုတ္တိဗေဒမှာ အချက်အလက်များကို သာမန် မှတ်တမ်းတင်ခြင်းမျိုး လုံးဝမဟုတ်ဘဲ၊ “Findings are translated into model components through systematic pattern interpretation.” (ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုမှ တွေ့ရှိချက်များကို စနစ်ကျသော ပုံစံဖော်ပြမှု အဓိပ္ပာယ်ကောက်ယူခြင်းမှတစ်ဆင့် စံနမူနာ၏ အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ်သို့ အသွင်ပြောင်းလဲ တည်ဆောက်ထားပါသည်။) ဟူသော အချက်ပင်ဖြစ်သည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်မှနေ၍ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်ကို အပြည့်အဝ ကာကွယ်ပေးနိုင်မည့် အောက်ပါ "အဓိကရလဒ် နှစ်ရပ် (Two Core Outputs)" ကို စနစ်တကျ ပုံဖော်ဖန်တီးထားပါသည်။

   ပထမရလဒ် - စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု လေ့ကျင့်ရေး သင်ရိုးစံနမူနာ (The Training Model):

   ပထမဆုံး အဓိကရလဒ်မှာ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူ (Individual Custodian) တစ်ဦးချင်းစီ၏ စွမ်းဆောင်ရည်ကို မြှင့်တင်ပေးမည့် Training Model ဖြစ်သည်။ ဤရလဒ်သည် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များမှ ထုတ်နုတ်ရရှိသော "တစ်ဖက်စွန်းကျသည့် စွမ်းရည် ကွာဟချက်များ (Asymmetric competency gaps)" ကို တိုက်ရိုက် တုံ့ပြန်ဖြေရှင်း ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဝိနည်းတော်ကိုသာ သိရှိပြီး ခေတ်သစ်ဥပဒေကို နားမလည်ခြင်း၊ သဒ္ဒါတရားသာရှိပြီး ရှေးဟောင်းသုတေသန ထိန်းသိမ်းမှုကို နားမလည်ခြင်း စသည့် အားနည်းချက်များကို ပိတ်ဆို့ရန်အတွက်၊ ဝိနည်း၊ နည်းပညာ၊ ဥပဒေနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဟူသော မဏ္ဍိုင် (၄) ရပ်စလုံးကို ခြုံငုံမိသည့် လေ့ကျင့်ရေး မော်ဂျူးများ (Training modules) အဖြစ် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်လိုက်သည်။ ဤ Training Model ကြောင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းခြင်းသည် ရိုးရာအစဉ်အလာ လက်ဆင့်ကမ်းမှုသက်သက်မှ "ကျွမ်းကျင်မှုဆိုင်ရာ အသိအမှတ်ပြုစနစ် (Certified professional competency)" အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားမည် ဖြစ်သည်။

   ဒုတိယရလဒ် - အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်မှုယန္တရား (The Governance System):

   ဒုတိယမြောက် အဓိကရလဒ်မှာ စွမ်းရည်ပြည့်ဝသော လူပုဂ္ဂိုလ်များ လုံခြုံစွာ လည်ပတ်နိုင်ရန် ကျားကန်ပေးမည့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ မူဝါဒများဖြစ်သော Governance System ပင်ဖြစ်သည်။ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုမှ ရရှိလာသော "မူဝါဒရေးရာ လေဟာနယ်များ (Policy gaps)" နှင့် "အောင်မြင်သော ဖြေရှင်းနည်းများ (Recurring solutions)" ကို အသုံးပြု၍ ဤယန္တရားကို တည်ဆောက်သည်။ ဓာတ်တော်များ လွှဲပြောင်းခြင်းဆိုင်ရာ တရားဝင် ဥပဒေစာချုပ် ပုံစံများ (Legal Deeds)၊ သတင်းမှား တိုက်ခိုက်ခံရချိန်တွင် မီဒီယာသို့ ဖြေရှင်းရမည့် အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ (Crisis Communication SOPs) နှင့် ရုပ်ဝတ္ထုလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှု စည်းမျဉ်းများ (Security Protocols) ကို စံချိန်စံညွှန်းများအဖြစ် ဤယန္တရားအတွင်း အတိအကျ သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်း ပေးထားသည်။

   ရလဒ်နှစ်ခု၏ ပေါင်းစပ်ယန္တရား (Synergy of the Outputs):

   ဤ Model Construction လုပ်ငန်းစဉ်၏ အရေးအကြီးဆုံးသော ကောက်ချက်မှာ အဆိုပါ Training Model နှင့် Governance System တို့သည် သီးခြားစီ တည်ရှိနေခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ အချင်းချင်း အပြန်အလှန် ချိတ်ဆက်နေသော "Integrated System (ပေါင်းစပ်စနစ်)" အဖြစ် ဖွဲ့စည်းထားခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ Training Model က "အရည်အချင်းပြည့်ဝသော လူသားအရင်းအမြစ်" ကို မွေးထုတ်ပေးပြီး၊ Governance System က ထိုလူသားအရင်းအမြစ်များ မှီခိုရပ်တည်နိုင်မည့် "အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ လုံခြုံရေး ပိုက်ကွန် (Institutional safety net)" ကို ဖန်တီးပေးသည်။ Hswagata ၏ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်အရ ဤဒြပ်စင်နှစ်ခုအနက် တစ်ခုခု ပျက်ကွက်ပါက အဖွဲ့အစည်းသည် ပြိုလဲရကြောင်း သက်သေပြပြီးဖြစ်ရာ၊ ယခု IRCM ၏ တည်ဆောက်ပုံသည် ထိုအန္တရာယ်ကို အမြစ်မှစ၍ ကာကွယ်ပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

   အချုပ်အားဖြင့် ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရလျှင် ဤ Model Construction အဆင့်သည် ဒေတာများကို သီအိုရီအဖြစ်သာ ပြောင်းလဲခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ အနာဂတ် ဓာတ်တော် ထိန်းသိမ်းသူများ လက်တွေ့ စွဲကိုင်အသုံးပြုရမည့် လေ့ကျင့်ရေး သင်ရိုးညွှန်းတမ်းနှင့် အုပ်ချုပ်မှုယန္တရားဟူသော သက်ဝင်နေသည့် လက်နက်နှစ်ခုအဖြစ်သို့ တိကျစွာ အသက်သွင်းပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ အခိုင်အမာ တင်ပြအပ်ပါသည်။

3.7 Analytical Framework (ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ မူဘောင် ယန္တရား)

  ယခင်အပိုင်းများတွင် တင်ပြခဲ့သော Thematic Analysis, Pattern Extraction နှင့် Comparative Mapping စသည့် သုတေသနနည်းစနစ်များသည် သီးခြားစီ အလုပ်လုပ်နေခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အချိတ်အဆက်မိမိ စီးဆင်းနေသော ကြီးမားသည့် "ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ မူဘောင် (Analytical Framework)" ကြီးတစ်ခုအတွင်း၌ စနစ်တကျ လည်ပတ်နေခြင်းဖြစ်သည်။ ဤ Analytical Framework သည် Hswagata ၏ ရှုပ်ထွေးလှသော မြေပြင်အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို သိပ္ပံနည်းကျ စစ်ထုတ်၍၊ အနာဂတ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) ဟူသော လက်တွေ့အသုံးချ စံနမူနာတစ်ခုအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးလိုက်သည့် "ဉာဏပိုင်းဆိုင်ရာ အင်ဂျင်ယန္တရား (Cognitive Engine)" ပင်ဖြစ်သည်။ ဤမူဘောင်၏ တည်ဆောက်ပုံနှင့် အသွင်ကူးပြောင်းမှု ယုတ္တိဗေဒကို အောက်ပါအတိုင်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ တင်ပြအပ်ပါသည်။

3.7.1 Structure of the Framework (မူဘောင်၏ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ)

  ဤခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု မူဘောင်သည် အောက်ပါအတိုင်း အဆင့် (၅) ဆင့်ပါဝင်သော တိုက်ရိုက်စီးဆင်းမှု ယန္တရား (Linear analytical pipeline) [Case Data → Coding → Themes → Patterns → Model Elements] ဖြင့် ခိုင်မာစွာ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားပါသည်-

   (၁) Case Data (မြေပြင်အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) အချက်အလက်များ): 

ဤအဆင့်သည် မူဘောင်၏ အဝင်ပေါက် (Input) ဖြစ်သည်။ ရှုပ်ထွေးမှု၊ ဘာသာရေးပွတ်တိုက်မှုနှင့် ဥပဒေရေးရာ အငြင်းပွားမှုများ ရောယှက်နေသော အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) ၏ အချက်အလက်စိမ်းများ (Raw empirical data) သည် ဤနေရာမှ စတင်ဝင်ရောက်လာသည်။

   (၂) Coding (သင်္ကေတ သတ်မှတ်ခြင်း): 

ဝင်ရောက်လာသော အချက်အလက်စိမ်းများကို အသေးစိတ် ဖြိုခွဲကာ، အဖွဲ့အစည်း၏ ပြိုလဲရခြင်း ဇစ်မြစ်များကို "ကုဒ်" များအဖြစ် ဆွဲထုတ်သတ်မှတ်သည်။

   (၃) Themes (ပင်မအကြောင်းအရာများ): 

ပြန့်ကျဲနေသော ကုဒ်များကို ဥပဒေ၊ နည်းပညာ၊ ဝိနည်းစသည့် စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ "ပင်မအကြောင်းအရာများ (Themes)" အဖြစ် အုပ်စုဖွဲ့ စုစည်းလိုက်သည်။

   (၄) Patterns (ထပ်တလဲလဲဖြစ်ပေါ်နေသော ပုံစံများ): 

ထို Themes များအတွင်းမှ အဖွဲ့အစည်းများကို အကြိမ်ကြိမ် ဒုက္ခပေးနေသော သို့မဟုတ် ကယ်တင်ပေးနေသော "ထပ်တလဲလဲ ပုံစံများ (Recurring loops)" ကို တိကျစွာ အတည်ပြု ဖော်ထုတ်သည်။

   (၅) Model Elements (စံနမူနာ၏ အစိတ်အပိုင်းများ): 

နောက်ဆုံးတွင် ထို Patterns များကို IRCM ၏ လေ့ကျင့်ရေး သင်ရိုးများနှင့် အုပ်ချုပ်မှုယန္တရားများ (Model Components) အဖြစ်သို့ အပြီးသတ် ပုံဖော် တည်ဆောက်လိုက်သည်။(See Figure 3.3)

Figure 3.3 The 5-Step Analytical Framework Pipeline

3.7.2 Explanation of the Transformation (အသွင်ကူးပြောင်းမှု ယုတ္တိဗေဒကို ရှင်းလင်းချက်)

  ဤ Analytical Framework ၏ အသက်ဝင်ဆုံးသော ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ယုတ္တိဗေဒမှာ ၎င်းသည် အချက်အလက်များကို သာမန် "ကူးယူဖော်ပြခြင်း (Transcribing)" မျိုးမဟုတ်ဘဲ၊ တန်ဖိုးမြှင့် "အသွင်ကူးပြောင်းခြင်း (Transforming)" လုပ်ငန်းစဉ် နှစ်ရပ်ကို အောက်ပါအတိုင်း တိကျစွာ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။

   ပထမအသွင်ကူးပြောင်းမှု- အချက်အလက်စိမ်းများမှသည် စနစ်ကျသော ဉာဏ်ပညာ အမြင်သို့ (Raw Data to Structured Insight):

   အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)တစ်ခုစီ၏ မူလမှတ်တမ်းများ (Raw Data) သည် ပြဿနာများကို ဖော်ပြနေသော်လည်း၊ ၎င်းတို့သည် ဆူညံပြီး သီးခြားစီသာဖြစ်နေသောကြောင့် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုလုံးအတွက် သင်ခန်းစာ ယူ၍မရနိုင်ပေ။ ဤ Framework ၏ Coding နှင့် Themes အဆင့်များသည် ထိုဆူညံနေသော သမိုင်းကြောင်းများကို စစ်ထုတ်ပစ် လိုက်ပြီး၊ "ဤအဖွဲ့အစည်းသည် မည်သည့်အရာကြောင့် ပြိုလဲသွားရသနည်း" ဟူသော တိကျသည့် ဇစ်မြစ်ကို ရှင်းလင်းစွာ မြင်သာစေသည့် "စနစ်ကျသော ဉာဏ်ပညာအမြင် (Structured Insight)" အဖြစ်သို့ သိပ္ပံနည်းကျ အသွင်ပြောင်းပေးလိုက်သည်။ ဤအဆင့်သည် "ဘာဖြစ်ခဲ့သလဲ (What happened?)" ဟူသော သမိုင်းကြောင်းမှသည် "ဘာကြောင့်ဖြစ်ရသလဲ (Why it happened?)" ဟူသော ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကောက်ချက်သို့ အဆင့်မြှင့်တင်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

   ဒုတိယအသွင်ကူးပြောင်းမှု- ဉာဏ်ပညာအမြင်မှသည် လက်တွေ့အသုံးချ မူဘောင်သို့ (Insight to Framework):

  သုတေသနတစ်ခုသည် ပြဿနာကို သိရှိနားလည်ရုံ (Insight) သက်သက်ဖြင့် ရပ်တန့်၍ မရနိုင်ပေ။ ဖြေရှင်းနည်း (Solution) ကို မဖြစ်မနေ ပေးစွမ်းနိုင်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤ Framework ၏ Patterns မှ Model Elements သို့ ကူးပြောင်းသော နောက်ဆုံးအဆင့်သည် ရရှိလာသော Insight များကို အနာဂတ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူ များ လက်တွေ့အသုံးချရမည့် IRCM ဟူသော "စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု မူဘောင် (Actionable Framework)" အဖြစ်သို့ ပြောင်းပြန်လှန်၍ (Reverse engineering) အသက်သွင်းပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို Insights များသည် IRCM ၏ သင်ရိုးညွှန်းတမ်းများနှင့် အကျပ်အတည်း စီမံခန့်ခွဲမှု စည်းမျဉ်းများ (SOPs) အဖြစ်သို့ အလိုအလျောက် အသွင်ပြောင်းသွားသည်။

   အချုပ်အားဖြင့် ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရလျှင်၊ ဤ [Case Data → Coding → Themes → Patterns → Model Elements] ဟူသော Analytical Framework သည် သီအိုရီ မှန်းဆချက်များဖြင့် စံနမူနာကို တည်ဆောက်ခြင်း (Deductive assumption) လုံးဝမဟုတ်ဘဲ၊ မြေပြင်အချက်အလက် အထောက်အထားများကသာလျှင် စံနမူနာ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို တောင်းဆိုပုံဖော်သွားစေသည့် (Inductive empirical grounding) အလွန်အားကောင်းသော သိပ္ပံနည်းကျ စစ်ထုတ်မှု ယန္တရားကြီးဖြစ်ကြောင်း ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ အခိုင်အမာ ကောက်ချက်ချ တင်ပြအပ်ပါသည်။

3.8 Validation and Reliability (သုတေသန၏ မှန်ကန်ခိုင်မာမှုနှင့် ယုံကြည် စိတ်ချရမှု)

  အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ အသုံးချသုတေသန (Qualitative Applied Research) တစ်ခုမှ ထွက်ပေါ်လာသော စံနမူနာတစ်ခုသည် မြေပြင်လုပ်ငန်းခွင်၌ လက်တွေ့အသုံးချနိုင်ရန်အတွက်၊ ထိုတွေ့ရှိချက်များ၏ မှန်ကန်ခိုင်မာမှု (Validity) နှင့် ယုံကြည်စိတ်ချရမှု (Reliability) ကို တင်းကျပ်သော သိပ္ပံနည်းကျ စစ်ဆေးမှုများဖြင့် အာမခံချက် ပေးနိုင်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤသုတေသန၏ ရလဒ်ဖြစ်သော IRCM စံနမူနာသည် သုတေသီ၏ ကိုယ်ပိုင်ထင်မြင်ယူဆချက် (Researcher's bias) သက်သက်အပေါ် အခြေခံထားခြင်း မဟုတ်ကြောင်း သက်သေပြရန်အတွက် အောက်ပါ အတည်ပြုစစ်ဆေးခြင်း ယန္တရား (၄) ရပ်ကို မဟာဗျူဟာကျကျ ကျင့်သုံးထားပါသည်။

   ပထမယန္တရား - တြိဂံပုံစံ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း (Triangulation of Case, Policy, and Literature):

   သုတေသနတွေ့ရှိချက်များကို အရင်းအမြစ် တစ်ခုတည်းမှ ကောက်ချက်မချဘဲ၊ ထောင့်သုံးထောင့်မှ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးသော (Triangulation) နည်းစနစ်ကို အသုံးပြုထားသည်။ အတိအကျဆိုရသော် မြေပြင်မှရရှိသော (၁) အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) အချက်အလက်များ (Case Data) က ပြဿနာကို ဖော်ပြသည်။ ထိုပြဿနာကို (၂) မူဝါဒရေးရာ စာရွက်စာတမ်းများ (Policy Documents) နှင့် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးကာ မူဝါဒပိုင်းဆိုင်ရာ ဟာကွက်ကို အတည်ပြုသည်။ ထို့နောက် ၎င်းကွာဟချက်သည် (၃) ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ စာပေများ (Literature) ပါ သီအိုရီများနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိမရှိ ထပ်မံစစ်ဆေးသည်။ ဤသို့ Case + Policy + Literature သုံးခုစလုံးက တစ်ပြိုင်နက်တည်း ထောက်ခံအတည်ပြုသော (Converging evidence) တွေ့ရှိချက်များကိုသာလျှင် IRCM စံနမူနာ၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် အတည်ပြု ရွေးချယ်ပါသည်။ ဤ Triangulation ယန္တရားသည် စံနမူနာကို သီအိုရီအရရော၊ လက်တွေ့ ဥပဒေအရပါ အံဝင်ခွင်ကျဖြစ်စေရန် ကာကွယ်ပေးသော အဓိက ဒိုင်းလွှားဖြစ်သည်။

   ဒုတိယယန္တရား - အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)အချင်းချင်း တိုက်ဆိုင်အတည်ပြုခြင်း (Cross-Case Verification):

   မြေပြင်အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) မှ အချက်အလက်များကို ဆွဲထုတ်ရာတွင် ဖြစ်ရပ်တစ်ခုတည်း၌သာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော မတော်တဆ အမှားအယွင်းများ (Anomalies) ကို စံနမူနာ၏ သင်ရိုးညွှန်းတမ်းအဖြစ် မှားယွင်းသတ်မှတ်မိခြင်းမှ ကာကွယ်ရန် "Cross-Case Verification" ကို ကျင့်သုံးပါသည်။ ပြဿနာတစ်ခု သို့မဟုတ် ဖြေရှင်းနည်းတစ်ခုကို အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (က) တွင် တွေ့ရှိပါက၊ ၎င်းကို အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (ခ)၊ (ဂ)၊ (ဃ) တို့၏ အခြေအနေများနှင့် ချက်ချင်း နှိုင်းယှဉ်တိုက်ဆိုင် (Verify) စစ်ဆေးသည်။ ဤသို့ မတူညီသော အခြေအနေများ၊ ကွဲပြားသော ကျောင်းတိုက်များအကြား ပြုလုပ်သော နှိုင်းယှဉ်အတည်ပြုချက်သည် တွေ့ရှိချက်များကို တစ်ဖက်သတ် ဆန်သွားခြင်းမှ ကာကွယ်ပေးပြီး၊ မည်သည့်အဖွဲ့အစည်းမျိုးတွင်မဆို အလုပ်လုပ်နိုင်စွမ်းရှိသော ယေဘုယျကျသည့် စည်းမျဉ်းများ (Generalizability) ကိုသာ တိကျစွာ စစ်ထုတ်ပေးသည်။

   တတိယယန္တရား - ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော ပုံစံများကို အတည်ပြုခြင်း (Pattern Repetition Validation):

   ဤယန္တရားသည် သုတေသန၏ အခိုင်မာဆုံးသော အတည်ပြုစနစ် (Validity Check) ပင်ဖြစ်သည်။ Qualitative Research တွင် ကိန်းဂဏန်းများဖြင့် သက်သေပြ၍ မရသော်လည်း၊ "Pattern Repetition Validation" ကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ကိန်းဂဏန်းနီးပါး ခိုင်မာသော သက်သေကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။ IRCM စံနမူနာအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာမည့် "Crisis Management Protocol" ကဲ့သို့သော ဖြေရှင်းနည်းတစ်ခုသည် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)ပေါင်းများစွာတွင် "ထပ်တလဲလဲ (Repeatedly)" အောင်မြင်စွာ အလုပ်လုပ်ခဲ့ကြောင်း အချက်အလက်များက ထပ်ခါတလဲလဲ သက်သေပြနိုင်မှသာ (Pattern Saturation) ထိုဖြေရှင်းနည်းကို အတည်ပြု လက်ခံသည်။ တနည်းအားဖြင့် ဤအတည်ပြုမှုသည် "တစ်ကြိမ်တည်း အလုပ်ဖြစ်ရုံဖြင့် စံနမူနာအဖြစ် မသတ်မှတ်နိုင်၊ ထပ်တလဲလဲ အလုပ်ဖြစ်မှသာ စံနမူနာဖြစ်သည်" ဟူသော တင်းကျပ်သည့် သိပ္ပံနည်းကျ စစ်ထုတ်မှုဖြစ်သည်။

   စတုတ္ထယန္တရား - အတွင်းပိုင်း ညီညွတ်မှုရှိမရှိ စစ်ဆေးခြင်း (Consistency Check):

   နောက်ဆုံးအဆင့်အနေဖြင့် တည်ဆောက်လိုက်သော IRCM စံနမူနာ၏ အစိတ်အပိုင်းများသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်မနေစေရန် "Consistency Check" ကို ပြုလုပ်ပါသည်။ ဥပမာ- "ဥပဒေရေးရာ မဏ္ဍိုင် (Legal Dimension)" အတွက် ဆွဲထုတ်ထားသော တွေ့ရှိချက်များသည် "ဝိနည်းကျင့်ဝတ် မဏ္ဍိုင် (Vinaya Dimension)" ၏ အခြေခံမူများနှင့် ပွတ်တိုက်မှု (Contradiction) မရှိစေရန် စေ့စပ်သေချာစွာ စစ်ဆေးသည်။ ဤညီညွတ်မှုကို စစ်ဆေးခြင်းဖြင့် IRCM သည် မဏ္ဍိုင်လေးရပ်စလုံး ဟန်ချက်ညီညီ လည်ပတ်နေသော (Internally consistent and cohesive) သက်ဝင်နေသည့် စနစ်တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အာမခံချက် ပေးနိုင်သည်။

   အချုပ်အားဖြင့် ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရလျှင်၊ ဤ Validation and Reliability အပိုင်းသည် တွေ့ရှိချက်များကို မျက်ကန်းယုံကြည်ခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ Triangulation ဖြင့် ထောင့်စုံမှစစ်ဆေးကာ၊ Cross-case Verification ဖြင့် ဘက်လိုက်မှုကို ဖယ်ရှားပြီး၊ Pattern Repetition Validation ဖြင့် ထပ်တလဲလဲ အလုပ်လုပ်ကြောင်းကို အဆုံးစွန် သက်သေပြလိုက်သည့် " အဆင့်မီ အချက်အလက်စစ်ထုတ်ရေး ခံတပ်ကြီး (Academic Fortress of Data Validation)" ပင်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ ကောက်ချက်ချ တင်ပြ အပ်ပါသည်။(Refer to Table 3.3)

Table 3.3 Methodological Validation and Reliability Mechanisms

3.9 Ethical Considerations (သုတေသန ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ ထည့်သွင်း စဉ်းစားချက်များ)

  အသုံးချသုတေသန (Applied Research) တစ်ခု၊ အထူးသဖြင့် ဓာတ်တော်မွေတော်ကဲ့သို့သော အလွန်အကဲဆတ်သည့် ဘာသာရေးအမွေအနှစ်များနှင့် သက်ဆိုင်သော သုတေသနတစ်ခုကို ပြုလုပ်ရာတွင်၊ သုတေသနကျင့်ဝတ် (Research Ethics) သည် စာရွက်ပေါ်ရှိ သာမန်စည်းမျဉ်းတစ်ခု မဟုတ်ဘဲ၊ သုတေသနတစ်ခုလုံး၏ ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် တရားဝင်မှုကို အဆုံးအဖြတ်ပေးသော အသက်သွေးကြောဖြစ်သည်။ Hswagata ၏ မြေပြင်အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ IRCM စံနမူနာကို တည်ဆောက်ရာတွင် အောက်ပါ ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ မဏ္ဍိုင် (၃) ရပ်ကို တင်းကျပ်စွာ လိုက်နာကျင့်သုံးထားပါသည်။

   ပထမမဏ္ဍိုင် - သုတေသနဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ် (Research Ethics):

   သိပ္ပံနည်းကျ သုတေသနတစ်ခု၏ အခြေခံအကျဆုံး ကျင့်ဝတ်မှာ အချက်အလက်များကို ကိုယ်ကျိုးစီးပွားအတွက် တလွဲအသုံးမချခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသုတေသနတွင် ပါဝင်သော အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) စလုံးသည် မြေပြင်တွင် အမှန်တကယ် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဖြစ်စဉ်များသာဖြစ်ပြီး၊ မိမိလိုချင်သော သီအိုရီရလဒ်ထွက်ပေါ်လာစေရန် အတွက် အချက်အလက်များကို လုပ်ကြံဖန်တီးခြင်း (No fabrication) လုံးဝ မပြုလုပ်ထားကြောင်း အာမခံပါသည်။ ထို့အပြင် တွေ့ရှိချက်များကို လိုရာဆွဲ၍ ဘက်လိုက်ရေးသားခြင်းမှ ကင်းဝေးစေရန်နှင့် မြေပြင်ပကတိ အခြေအနေမှန်ကိုသာ တိကျမှန်ကန်စွာ တင်ပြနိုင်ရန် (Accurate representation) အခန်း (၃.၈) ပါ Triangulation နည်းစနစ်များဖြင့် တင်းကျပ်စွာ ထိန်းကျောင်းထားပါသည်။

   ဒုတိယမဏ္ဍိုင် - ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အကဲဆတ်မှုကို လေးစားလိုက်နာခြင်း (Religious Sensitivity):

   ဤသုတေသနသည် သာမန် လောကီစီမံခန့်ခွဲမှုပညာသက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ်၏ အထွတ်အမြတ်ထားရာ ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်နေသည်။ ထို့ကြောင့် အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များကို လေ့လာဆန်းစစ်ရာတွင် သန့်စင်မွန်မြတ်သော ဓာတ်တော်များကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရမည့် သဘောထား (Sacred material handling) ကို အစဉ်အမြဲ ရှေ့တန်းတင်ပါသည်။ ကျရှုံးခဲ့သော ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များ (Failed cases) ကို ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရာတွင် သံဃာတော်များ သို့မဟုတ် ကျောင်းတိုက်များအပေါ် ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအရ ပြစ်တင်ရှုတ်ချရန် ရည်ရွယ်ချက် လုံးဝမပါဝင်ဘဲ၊ ဝိနည်းသိက္ခာတော်ကို အပြည့်အဝ လေးစားလျက် (Vinaya respect) စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက် (Systemic gaps) များကို ဖော်ထုတ်ရန် သက်သက်အတွက်သာ ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ အလွန် သိမ်မွေ့စွာ ချဉ်းကပ်ထား ပါသည်။ 

   တတိယမဏ္ဍိုင် - ဥပဒေလိုက်နာမှုနှင့် လျှို့ဝှက်ထိန်းသိမ်းမှု (Legal Compliance and Confidentiality):

   ဤသုတေသနတွင် အဓိကအသုံးပြုထားသော Hswagata ၏ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များသည် အများပြည်သူရှေ့မှောက်တွင် ပေါက်ကြားပါက ကြီးမားသော ဂုဏ်သိက္ခာပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် ဥပဒေရေးရာ ပွတ်တိုက်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သော အတွင်းရေးမှတ်တမ်းများ (Confidential records) ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ မူဝါဒများနှင့် နိုင်ငံတော်ဥပဒေများကို အပြည့်အဝ လိုက်နာလျက် (Policy adherence)၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုများ ပြုလုပ်ရာတွင် အကျပ်အတည်း၏ ဇစ်မြစ် (Root causes) ကိုသာ သင်ခန်းစာအဖြစ် ဆွဲထုတ်ပြီး၊ ပါဝင်ပတ်သက်သူ လူပုဂ္ဂိုလ်များ သို့မဟုတ် ကျောင်းတိုက်များ၏ အမည်နာမများကို လိုအပ်ပါက လျှို့ဝှက်ထိန်းသိမ်းပေးထားခြင်း (Confidentiality and Anonymization) ကို တင်းကျပ်စွာ ကျင့်သုံးထားပါသည်။ ဤသည်မှာ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များမှနေ၍ သင်ခန်းစာကိုသာယူပြီး၊ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးထိခိုက်နစ်နာမှုများ ကို အမြစ်မှ ကာကွယ်ပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

   အချုပ်အားဖြင့် ကြေညာအပ်သည်မှာ၊ ဤသုတေသနလုပ်ငန်းစဉ် တစ်လျှောက်လုံးတွင် အသုံးပြုထားသော အချက်အလက်များ၊ မှတ်တမ်းများနှင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု အားလုံးသည် သုတေသနကျင့်ဝတ်များနှင့် အပြည့်အဝ ကိုက်ညီမှုရှိ ပါသည်။ အတိအကျဆိုရသော် “All data is used in compliance with institutional and ethical guidelines.” (သတင်းအချက်အလက် အားလုံးကို အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ မူဝါဒများနှင့် သုတေသနကျင့်ဝတ် လမ်းညွှန်ချက်များနှင့်အညီ တိကျစွာ လိုက်နာအသုံးပြုထားပါသည်။) ဤကျင့်ဝတ်များကို စောင့်ထိန်းခြင်းသည် သုတေသန၏ ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ယုံကြည်စိတ်ချရမှုကို မြှင့်တင်ပေးရုံသာမက၊ ထွက်ပေါ်လာမည့် IRCM စံနမူနာသည် ဘာသာရေး၊ ဥပဒေရေးရာနှင့် လူမှုရေးအရပါ အပြစ်ကင်းစင်သော (Ethically bulletproof) စနစ်တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ သက်သေပြလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်ပါတော့သည်။

3.10 Scope and Limitations (သုတေသန၏ နယ်ပယ်နှင့် ကန့်သတ်ချက်များ)

   သုတေသနတစ်ခု၏ ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ခိုင်မာမှု (Academic rigor) သည် ၎င်းလေ့လာမည့် နယ်ပယ်ကို အတိအကျ သတ်မှတ်နိုင်ခြင်းနှင့် မိမိသုတေသန၏ ကန့်သတ်ချက်များကို ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ကြေညာနိုင်ခြင်းတို့အပေါ်တွင် မူတည်လျက်ရှိ သည်။ ဤသုတေသနသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍအတွက် အလွန်အရေးပါသော စံနမူနာတစ်ရပ်ကို တည်ဆောက်မည်ဖြစ်သော်လည်း၊ ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ စံနှုန်းများအရ အောက်ပါ သုတေသနနယ်ပယ် (Scope) နှင့် ကန့်သတ်ချက်များ (Limitations) ဘောင်အတွင်းမှသာ တိကျစွာ လည်ပတ်လုပ်ဆောင်ထားပါသည်။

   ပထမပိုင်း - သုတေသန၏ လွှမ်းခြုံမှုနယ်ပယ် (Scope of the Study):

   ဤသုတေသန၏ နယ်ပယ်သည် အလွန်တိကျသော ဝင်ရိုးနှစ်ခုအပေါ်တွင်သာ ရပ်တည်ပါသည်။ 

   (၁) Custodianship Practices (ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု လုပ်ငန်းစဉ်များ): 

ဤကျမ်းသည် ယေဘုယျကျသော ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းကြောင်း သို့မဟုတ် သာမန် ပြတိုက်စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်ကို လေ့လာခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ဓာတ်တော် မွေတော်များကို လက်တွေ့မြေပြင်တွင် စောင့်ရှောက်ထိန်းသိမ်းရသည့် သီးသန့် လုပ်ငန်းစဉ်များ (Highly specialized custodianship practices) အပေါ်တွင်သာ အဓိက အာရုံစိုက်ထားပါသည်။ 

   (၂) Selected Case Dataset (ရွေးချယ်ထားသော အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) အချက်အလက်စု): 

ဤသုတေသနသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ ဓာတ်တော်အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) အားလုံးကို ခြုံငုံလေ့လာခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ Hswagata မှတ်တမ်းတိုက်ရှိ တင်းကျပ်သော စံနှုန်းများဖြင့် ရွေးချယ်ထားသော (Filtered) အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) ပေါ်တွင်သာ ကန့်သတ်လေ့လာထား ပါသည်။ ဤသို့ နယ်ပယ်ကို ကျဉ်းမြောင်းစွာ သတ်မှတ်ထားခြင်းသည် သုတေသနကို လမ်းကြောင်းမလွဲစေဘဲ၊ ထွက်ပေါ်လာမည့် IRCM စံနမူနာကို ပိုမို ထက်မြက်ပြီး လက်တွေ့အသုံးတည့်သော လက်နက်တစ်ခု ဖြစ်လာစေရန် အားဖြည့်ပေးပါသည်။

   ဒုတိယပိုင်း - သုတေသန၏ ကန့်သတ်ချက်များ (Limitations of the Study):

   သုတေသန၏ အသုံးချဒီဇိုင်း (Applied design) ကြောင့် ရှောင်လွှဲ၍မရသော အောက်ပါ အဓိက ကန့်သတ်ချက် နှစ်ရပ် ရှိနေကြောင်းကိုလည်း ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ အတိအလင်း ကြေညာအပ်ပါသည်-

   (၁) အချက်အလက်များ၏ လျှို့ဝှက်အကဲဆတ်မှုအပေါ် မှီခိုနေရခြင်း (Dependent on Available Case Data with Extreme Confidentiality):

   ဤသုတေသန၏ အကြီးမားဆုံးသော ကန့်သတ်ချက်မှာ အခြေခံထားသော အချက်အလက်များ၏ သဘာဝပင်ဖြစ်သည်။ Hswagata ၏ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များသည် သာမန် မှတ်တမ်းများမဟုတ်ဘဲ၊ အဖွဲ့အစည်းများ၏ ကြီးမားသော အားနည်းချက်များနှင့် ပွတ်တိုက်မှုများ ပါဝင်နေသော "ထိပ်တန်းလျှို့ဝှက် ဖိုင်များ (Top-secret and highly confidential data)" ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနသည် ၎င်းအချက်အလက်များအပေါ် အပြည့်အဝ မှီခိုနေရသော်လည်း (Dependent on case data)၊ အဆိုပါ လျှို့ဝှက်ဒေတာများကို အများပြည်သူရှေ့မှောက်သို့ ပွင့်လင်းစွာ တိုက်ရိုက် ထုတ်ပြခွင့် လုံးဝမရှိပေ (Restricted from public disclosure)။ သို့ရာတွင် ဤကန့်သတ်ချက်သည် သုတေသနကို အားနည်းမသွားစေပါ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် "အမည်နာမနှင့် နေရာများကို လျှို့ဝှက်ထားပြီး၊ ၎င်းတို့ထံမှ ရရှိသော စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ သင်ခန်းစာ (Managerial lessons) များကိုသာ စစ်ထုတ်ယူခြင်း" ဖြင့် သုတေသန ကျင့်ဝတ်နှင့် အဖွဲ့အစည်းလုံခြုံရေး နှစ်ရပ်စလုံးကို ဟန်ချက်ညီညီ ကာကွယ်ပေးထား သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

"Although detailed case data cannot be fully disclosed due to strict confidentiality, the analytical patterns and findings presented in this study are robustly derived from repeated cross-case validation, ensuring high empirical credibility without compromising sensitive information." 

(အလွန်တင်းကျပ်သော လျှို့ဝှက်ထိန်းသိမ်းမှုများကြောင့် အမှုအခင်းများ၏ အသေးစိတ် အချက်အလက်များကို အပြည့်အဝ ထုတ်ဖော်ပြသနိုင်ခြင်း မရှိသော်ငြားလည်း၊ ဤသုတေသနတွင် တင်ပြထားသော ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု ပုံစံများနှင့် တွေ့ရှိချက်များသည် အမှုအခင်းအချင်းချင်း ထပ်တလဲလဲ တိုက်ဆိုင်အတည်ပြုခြင်းများမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်ရာ လျှို့ဝှက်ချက်များကို မထိခိုက်စေဘဲ လက်တွေ့ကျကျ ယုံကြည်စိတ်ချရမှုကို အပြည့်အဝ အာမခံနိုင်ပါသည်။)

   (၂) လက်တွေ့ စမ်းသပ်အတည်ပြုနိုင်မှု မရှိသေးခြင်း (No Experimental Validation):

   ဒုတိယ ကန့်သတ်ချက်မှာ ဤသုတေသနမှ ထွက်ပေါ်လာမည့် Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) သည် အတိတ်က အမှုအခင်း (ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)များအပေါ် အခြေခံ၍ တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ အဆိုပါစံနမူနာကို အနာဂတ်တွင် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် အကျပ်အတည်း အသစ်တစ်ခု၌ လက်တွေ့ အသုံးချစမ်းသပ်ခြင်း (Live experimental validation) ကိုမူ ဤကျမ်းစာဘောင်အတွင်း၌ ပြုလုပ်ထားနိုင်ခြင်း မရှိသေးပေ။ ဤအချက်နှင့် ပတ်သက်၍ Supervisor များ၏ လမ်းညွှန်ချက်နှင့်အညီ ဤသုတေသန၏ ပင်မရည်ရွယ်ချက်ကို အောက်ပါအတိုင်း အတိအလင်း ကြေညာအပ်ပါသည်-

   “The study focuses on model development rather than empirical testing of outcomes.”

   (ဤသုတေသနသည် ရလဒ်များကို မြေပြင်တွင် လက်တွေ့စမ်းသပ် အတည်ပြုခြင်းထက်၊ အချက်အလက်များအပေါ် အခြေခံ၍ ခိုင်မာသော စံနမူနာတစ်ရပ်ကို တီထွင်ဖော်ထုတ်တည်ဆောက်ခြင်း အပိုင်းအပေါ်တွင်သာ အဓိက အာရုံစိုက်ထား ပါသည်။) 

အချုပ်အားဖြင့် ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရလျှင်၊ ဤဖော်ပြပါ Scope နှင့် Limitations များသည် သုတေသန၏ အားနည်းချက်များ မဟုတ်ဘဲ၊ သုတေသီတစ်ဦး၏ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရိုးသားမှု (Academic integrity) နှင့် သုတေသန၏ တိကျသော နယ်နိမိတ်ကို အတိအလင်း ကြေညာလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤခိုင်မာသော သုတေသနနည်းစနစ် (Methodology) နှင့် ကန့်သတ်ချက်များအတွင်းမှနေ၍၊ လာမည့် အခန်း (၄) တွင် Hswagata ၏ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) ကို အသေးစိတ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း လုပ်ငန်းစဉ် (Data Analysis) များကို တိကျစွာ စတင်လုပ်ဆောင်သွားမည် ဖြစ်ပါကြောင်း တင်ပြအပ်ပါသည်။

3.11 Summary of the Chapter

  အခန်း (၃) တွင် တင်ပြခဲ့သော သုတေသနနည်းစနစ်များကို ခြုံငုံသုံးသပ်ကြည့်ပါက၊ ဤသုတေသနသည် အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ အသုံးချ သုတေသန (Qualitative Applied Research) ဒီဇိုင်းကို အောင်မြင်စွာ ပုံဖော်တည်ဆောက် နိုင်ခဲ့ကြောင်း ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်ရသည်။ အဓိက သတင်းအချက်အလက် အရင်းအမြစ်အဖြစ် Hswagata ၏ မြေပြင်အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) (100 Case Studies) ကို တင်းကျပ်သော စံနှုန်းများဖြင့် ရွေးချယ်အသုံးပြုထားသည်။ ဤချဉ်းကပ်မှုကို ရွေးချယ်ရခြင်း (Approach justified) မှာ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုသည် စာအုပ်ထဲရှိ သီအိုရီသက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ လက်တွေ့မြေပြင်ရှိ အကျပ်အတည်းများ၊ ဘာသာရေး ပွတ်တိုက်မှုများနှင့် ဥပဒေရေးရာ စိန်ခေါ်မှုများအပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်အခြေခံနေသော ကြောင့် ပင်ဖြစ်သည်။

   အဓိက အကဲဖြတ်မည့် "အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) မှနေ၍ စံနမူနာတစ်ခုအဖြစ်သို့ အတိအကျ မည်သို့ ပြောင်းလဲတည်ဆောက်ခဲ့သနည်း (How exactly did you turn cases into a model?)" ဟူသော မေးခွန်းကို ဤအခန်း၏ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု လုပ်ငန်းစဉ်များက ရှင်းလင်းပြတ်သားစွာ ဖြေဆိုထားပါသည်။ အတိအကျဆိုရသော် အချက်အလက်စိမ်းများ ကို Thematic Analysis ဖြင့် ဇစ်မြစ်ကုဒ်များ ခွဲထုတ်ခြင်း၊ Pattern Extraction ဖြင့် ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော ပြဿနာများနှင့် ဖြေရှင်းနည်းများကို ဆွဲထုတ်ခြင်း၊ နှင့် Comparative Mapping ဖြင့် အောင်မြင်မှုနှင့် ကျရှုံးမှုများကို ယှဉ်တွဲစစ်ဆေးခြင်းဟူသော သိပ္ပံနည်းကျ အဆင့် (၃) ဆင့်ဖြင့် စစ်ထုတ်ခဲ့ပါသည်။ ထိုလုပ်ငန်းစဉ်မှတစ်ဆင့် တွေ့ရှိချက်များကို ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် "လေ့ကျင့်ရေး သင်ရိုးစံနမူနာ (Training Model)" နှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ "အုပ်ချုပ်မှုယန္တရား (Governance System)" ဟူသော IRCM ၏ အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ်သို့ တိုက်ရိုက် အသွင်ပြောင်း တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း (Translated findings into model components) ဖြစ်သည်။

   ထိုသို့ စံနမူနာတည်ဆောက်ရာတွင်လည်း မိမိလိုရာဆွဲတွေးခြင်း (Bias) ကင်းရှင်းစေရန်အတွက် Triangulation နည်းစနစ်၊ Cross-case verification နှင့် Pattern repetition validation တို့ဖြင့် အဆင့်ဆင့် တိုက်ဆိုင်အတည်ပြုခဲ့သဖြင့်၊ ဤစံနမူနာ၏ ခိုင်မာမှု (Validity and Reliability) ကို အမြင့်မားဆုံး ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စံနှုန်းများဖြင့် ကာကွယ်တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် လျှို့ဝှက်အကဲဆတ်သော အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု)အချက် အလက်များကို သုတေသနကျင့်ဝတ်များနှင့်အညီ တင်းကျပ်စွာ ထိန်းကျောင်းထား ကြောင်းကိုလည်း အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းနိုင်ခဲ့သည်။

   အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဤအခန်း (၃) သည် စာရွက်ပေါ်ရှိ သီအိုရီများကို လက်တွေ့မြေပြင်မှ အချက်အလက်များဖြင့် ပေါင်းစပ်၍ IRCM စံနမူနာအဖြစ် အသက်သွင်းမည့် "ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ အင်ဂျင်ယန္တရား (Analytical Engine)" ကို အပြည့်အဝ တပ်ဆင်ပြီးစီးသွားခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ဤခိုင်မာသော သုတေသနနည်းစနစ် မူဘောင်အပေါ်တွင် ရပ်တည်လျက်၊ လာမည့် အခန်း (၄) (Chapter 4: Data Analysis and Findings) တွင် အဆိုပါ အမှုအခင်း(ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု) (၁၀၀) ၏ အချက်အလက်များကို လက်တွေ့ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍၊ အဖွဲ့အစည်းများကို ပြိုလဲစေသော အားနည်းချက်များနှင့် ၎င်းတို့ကို ကာကွယ်ပေးမည့် စံနမူနာ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို တိကျစွာ စတင်ဖော်ထုတ် တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါကြောင်း နိဂုံးချုပ် အစီရင်ခံအပ်ပါသည်။

CHAPTER IV

DATA ANALYSIS AND FINDINGS

4.1 Introduction to Chapter IV

  အခန်း (၃) တွင် ဤသုတေသန၏ အဓိကကျောရိုးဖြစ်သော အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ အသုံးချသုတေသန (Qualitative Applied Research) ဒီဇိုင်းနှင့် အချက်အလက်များကို စစ်ထုတ်မည့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ မူဘောင်ယန္တရား (Analytical Framework) များကို တိကျစွာ သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ထိုနည်းစနစ်များကို လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်မည့် ဤအခန်း (၄) သည် သုတေသန၏ အရေးအကြီးဆုံးသော ဗဟိုချက်မ (Core analytical chapter) ပင်ဖြစ်သည်။ ဤအခန်းတွင် အဓိက သတင်းအချက်အလက် အရင်းအမြစ်များ (Data sources) ဖြစ်ကြသော Hswagata ၏ မြေပြင်အမှုအခင်း သာဓကများ (Empirical case studies) နှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ မူဝါဒမှတ်တမ်းများ (Institutional documents) ကို အသုံးပြု၍ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုနယ်ပယ်ရှိ လက်တွေ့ပြဿနာများကို သိပ္ပံနည်းကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသွားမည်ဖြစ်သည်။

   ဤနေရာတွင် အထူးသတိပြုရန်မှာ ဤအခန်းသည် အမှုအခင်းများကို သမိုင်းကြောင်းအဖြစ် သာမန် ပြန်လည်ပြောပြမည့် (Data dump) အခန်းမျိုး လုံးဝမဟုတ်ပေ။ ဤအခန်းသည် အမှုအခင်းများမှနေ၍ ပြဿနာများ၏ ဇစ်မြစ်ကို တူးဆွကာ၊ ထိုဇစ်မြစ်များမှတစ်ဆင့် စံနမူနာတစ်ခု၏ အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ်သို့ အဆင့်ဆင့် ကူးပြောင်းတည်ဆောက်မည့် ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ အင်ဂျင်ယန္တရား (Argument engine) တစ်ခုအဖြစ် လုပ်ဆောင်မည်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ဤအခန်း၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်ကို အတိအလင်း ကြေညာရလျှင် “This chapter transforms empirical case data into structured analytical insights and model components.” (ဤအခန်းသည် မြေပြင်အမှုအခင်း အချက်အလက်များကို စနစ်ကျသော ဉာဏ်ပညာအမြင်များနှင့် စံနမူနာ၏ အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ်သို့ အသွင်ပြောင်းလဲ တည်ဆောက်ပေးမည် ဖြစ်ပါသည်။)

"IRCM စံနမူနာ၏ ဝိနည်းမဏ္ဍိုင် (Vinaya Pillar) ကို ရေးဆွဲရာတွင် Case Study များမှ တွေ့ရှိရသော 'စီမံခန့်ခွဲမှုလွဲချော်ခြင်း (Mismanagement)' ပြဿနာများကို တိုက်ရိုက်ဖြေရှင်းနိုင်ရန် တိကျသော ဝိနည်းသိက္ခာပုဒ်များကို လက်တွေ့အသုံးချ (Application) ထားပါသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဓာတ်တော်များကို အလွဲသုံးစားလုပ်သည့် အမှုအခင်းများ (Legal conflicts) ကို ကာကွယ်ရန်အတွက် 'အဒိန္နာဒါန' နှင့် 'ဂရုဘဏ်' စည်းမျဉ်းများကို Custodian များ၏ မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည့် Standard Operating Procedure (SOP) အဖြစ် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ထားပါသည်။ ထို့အတူ သတင်းအချက်အလက် အမှားများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျပ်အတည်းများ (Crisis of Faith cases) ကို ကာကွယ်ရန် 'မုသာဝါဒ' သိက္ခာပုဒ်ကို အခြေခံ၍ Crisis Communication ပိုင်းကို တည်ဆောက်ထားသည်။ ဤချဉ်းကပ်မှုသည် ဝိနည်းတော်ကို ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှု (Institutional Governance) နှင့် ချောမွေ့စွာ ပေါင်းကူးပေးခြင်း ဖြစ်သည်။"

   ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို အကောင်အထည်ဖော်ရန်အတွက် ဤအခန်းကို အောက်ပါ ယုတ္တိဗေဒ အဆင့်ဆင့်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားပါသည်။ ပထမဦးစွာ အချက်အလက် စုများ၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို တင်ပြမည်။ ထို့နောက် Coding နှင့် Thematic Analysis ကို အသုံးပြု၍ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကျရှုံးရခြင်း၏ အဓိကအကြောင်း ရင်းများကို မဏ္ဍိုင်လေးရပ်ဖြင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမည်။ ၎င်းမှတစ်ဆင့် လက်ရှိစနစ်များတွင် လစ်ဟာ နေသော ကွာဟချက်များ (Knowledge gaps) ကို ဖော်ထုတ်ကာ၊ အောင်မြင်မှုနှင့် ကျရှုံးမှုပုံစံများကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးမည် (Cross-case pattern analysis)။ နောက်ဆုံးတွင် ထိုတွေ့ရှိချက်များအပေါ် အခြေခံ၍ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) ကို အပြီးသတ် ဖော်ထုတ်တည်ဆောက်သွားမည် ဖြစ်သည်။ ဤအခန်း၏ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုတိုင်းသည် နောက်ဆုံးထွက်ပေါ်လာမည့် IRCM စံနမူနာသည် မြေပြင်အချက်အလက်များအပေါ် မည်မျှ ခိုင်မာစွာ အခြေခံထားကြောင်းကို သက်သေပြမည့် လုပ်ငန်းစဉ်များပင် ဖြစ်ပါသည်။

4.2 Structure of Empirical Dataset (မြေပြင်အချက်အလက်စုများ၏ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ)

  အမှုအခင်းများကို အသေးစိတ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုများ (Deep analysis) မစတင်မီ၊ ဤသုတေသနတွင် အခြေခံအသုံးပြုမည့် သတင်းအချက်အလက်စု (Empirical Dataset) ၏ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံကို ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ တင်ပြရန် လိုအပ်ပါသည်။ အချက်အလက်များကို စနစ်တကျ အမျိုးအစား ခွဲခြားဖွဲ့စည်းထားခြင်းသည် နောက်ပိုင်း တွင် ပြုလုပ်မည့် Thematic Analysis အတွက် အခိုင်မာဆုံးသော အုတ်မြစ်ဖြစ်ပြီး၊ ပြန့်ကျဲနေသော ဖြစ်စဉ်များမှနေ၍ စံနမူနာ၏ အစိတ်အပိုင်းများဆီသို့ ချိတ်ဆက်ပေးမည့် တံတားတစ်စင်းလည်း ဖြစ်သည်။

4.2.1 Case Dataset Overview (အမှုအခင်း အချက်အလက်စုများ၏ အကျဉ်း ချုပ်)

  ဤသုတေသန၏ အဓိက ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု အရင်းအမြစ်မှာ ဓာတ်တော် ထိန်းသိမ်းမှုနယ်ပယ်တွင် လက်တွေ့ဖြစ်ပွားခဲ့သော မြေပြင်အမှုအခင်းပေါင်း (၁၀၀) (Total number of 100 cases) ဖြစ်သည်။ ဤအမှုအခင်းများသည် ပြင်ပစာပေများမှ တစ်ဆင့်ခံ ကူးယူထားခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ မြေပြင်လုပ်ငန်းခွင်မှ တိုက်ရိုက်ရရှိသော အောက်ပါ မူရင်းအထောက်အထားများ (Primary sources) ပေါ်တွင် အခြေခံထားပါသည်-

   (၁) ပြတိုက်မှတ်တမ်းများ (Museum Records): 

ဓာတ်တော်များကို လက်ခံရယူခြင်း၊ ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ကိုင်တွယ်မှု အခြေအနေများကို မှတ်တမ်းတင်ထားသော Hswagata ပြတိုက်၏ တရားဝင် ဖိုင်တွဲများ။

   (၂) မှတ်ပုံတင်ဖိုင်များနှင့် ဥပဒေရေးရာစာရွက်စာတမ်းများ (Registration Files):

 ဓာတ်တော် ပိုင်ဆိုင်မှု၊ လွှဲပြောင်းမှုနှင့် သက်ဆိုင်သော မှတ်ပုံတင်ထားသည့် စာချုပ်စာတမ်းများနှင့် ပွတ်တိုက်မှု အစီရင်ခံစာများ။

   ဤအချက်အလက်စုသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု၏ အောင်မြင်မှုနှင့် ကျရှုံးမှု နှစ်ရပ်စလုံးကို ကိုယ်စားပြုသော အလွန်ရှားပါးပြီး ခိုင်မာသည့် လက်တွေ့သက်သေများ (Empirical evidence) ဖြစ်ကြသည်။

4.2.2 Case Classification System (အမှုအခင်းများကို အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း စနစ်)

  ကောက်ယူရရှိထားသော အမှုအခင်း (၁၀၀) စလုံးကို အချိန်ကာလအလိုက် သာမန်စီစဉ်ခြင်းမျိုး မပြုလုပ်ဘဲ၊ ၎င်းတို့၏ အဓိက ပြိုလဲရသည့် ဇစ်မြစ် (Root causes) နှင့် သဘောသဘာဝအပေါ် မူတည်၍ ပင်မအမျိုးအစား (၅) ခု (Five primary categories) ဖြင့် တင်းကျပ်စွာ ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားပါသည်။ ဤသို့ သတ်မှတ်ရခြင်း၏ အဓိက ယုတ္တိဗေဒမှာ ဤအမျိုးအစားများသည် IRCM စံနမူနာ၏ မဏ္ဍိုင် (၄) ရပ်ကို တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးမည့် ဓာတ်ခွဲခန်းများ ဖြစ်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို အောက်ပါအတိုင်း တိကျစွာ ဖွင့်ဆိုသတ်မှတ် (Define) အပ်ပါသည်-

Type A: Mismanagement cases (စီမံခန့်ခွဲမှု လွဲချော်သော အမှုအခင်းများ) 

ဤအမျိုးအစားတွင် ဓာတ်တော်များကို စနစ်တကျ ကိုင်တွယ်ထိန်းသိမ်းရန် နည်းပညာနှင့် စွမ်းရည်မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျပ်အတည်းများ ပါဝင်သည်။ ဥပမာ- ရှေးဟောင်းသုတေသန စံနှုန်းများနှင့် မကိုက်ညီဘဲ ဓာတုဗေဒဆေးရည်များဖြင့် ဆေးကြောမိ၍ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ထိခိုက်ပျက်စီးခြင်း၊ လုံခြုံရေး ယန္တရား မရှိခြင်းနှင့် စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ထားမှု (Documentation) လစ်ဟာခြင်းများ ပါဝင်သည်။ ဤအမှုအခင်းများသည် IRCM ၏ Technical/ Archaeological Dimension အတွက် ကွာဟချက်များကို ဖော်ထုတ်ပေးမည် ဖြစ်သည်။

Type B: Legal conflict cases (ဥပဒေရေးရာ အငြင်းပွားသော အမှုအခင်းများ)

ဤအမျိုးအစားတွင် ခေတ်သစ်ဥပဒေကို နားမလည်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြဿနာများ ပါဝင်သည်။ တရားဝင် ပိုင်ဆိုင်မှုအထောက်အထား (Ownership deeds) မရှိခြင်းကြောင့် အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ပိုင်ဆိုင်မှု လုယက်ခြင်းများ၊ ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းခြင်းများ (Unauthorized movements) နှင့် နိုင်ငံတော် ဥပဒေကြောင်းအရ ရင်ဆိုင်ရသော အမှုအခင်းများ ပါဝင်သည်။ ဤအမှုအခင်းများသည် IRCM ၏ Legal Dimension အတွက် သင်ခန်းစာများ ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။

Type C: Ethical/Vinaya issues (ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် ဝိနည်းဆိုင်ရာ ပြဿနာများ)

ဤအမျိုးအစားတွင် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ ကိုယ်တိုင်က ဖောက်ဖျက်ကျူး လွန်သော အလွန်အကဲဆတ်သည့် ပြဿနာများ ပါဝင်သည်။ ဓာတ်တော်များကို စီးပွားရေးအမြတ်ထုတ်ရန် အသုံးပြုခြင်း (Commercialization of relics)၊ ရိုသေမှုကင်းမဲ့စွာ ကိုင်တွယ်ခြင်းနှင့် ဝိနည်းတော်နှင့် မလျော်ညီသည့် အပြုအမူများကြောင့် သာသနာတော်ကို ထိခိုက်စေသော ဖြစ်စဉ်များ ပါဝင်သည်။ ဤအမှုအခင်းများသည် IRCM ၏ Ethical Dimension ကို တည်ဆောက်ရန် အခြေခံဖြစ်သည်။

Type D: Crisis of faith cases (ယုံကြည်မှု ပြိုကွဲစေသော အမှုအခင်းများ)

ဤအမျိုးအစားတွင် အများပြည်သူနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ပျက်ကွက်မှုများ ပါဝင်သည်။ ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှုအပေါ် သံသယဝင်လာချိန် သို့မဟုတ် သတင်းမှားများ ပျံ့နှံ့လာချိန်တွင် အဖွဲ့အစည်းက ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ မရှင်းလင်းနိုင်ခြင်း၊ မီဒီယာကို မကိုင်တွယ်နိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် ဘာသာရေးယုံကြည်မှု ကြီးမားစွာ ပြိုကွဲရသော ဖြစ်စဉ်များ (Public controversies) ပါဝင်သည်။ ဤအမှုအခင်းများသည် IRCM ၏ Management/Communication Dimension အတွက် လိုအပ်ချက်များကို ထောက်ပြနေသည်။

Type E: Successful cases (အောင်မြင်သော အမှုအခင်းများ)

ကျရှုံးမှုများကိုသာမက၊ ပြဿနာများကို အောင်မြင်စွာ ကျော်လွှားနိုင်ခဲ့သော စံပြဖြစ်စဉ်များကို ဤအမျိုးအစားတွင် ထည့်သွင်းထားသည်။ ကြီးမားသော အကျပ်အတည်းများ ကြုံတွေ့ရသော်လည်း ခိုင်မာသော အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ထိန်းချုပ်မှု (Institutional control)၊ ရှင်းလင်းသော လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများနှင့် စွမ်းရည်ပြည့်ဝသော ထိန်းသိမ်းသူများကြောင့် ဓာတ်တော်များကို အောင်မြင်စွာ အကာအကွယ်ပေးနိုင်ခဲ့သော အမှုအခင်းများ ပါဝင်သည်။ ဤ Type E အမှုအခင်းများသည် IRCM စံနမူနာအတွင်း ထည့်သွင်းရမည့် "လက်တွေ့ဖြေရှင်းနည်းများ (Proven Solutions)" ကို တိုက်ရိုက် ပံ့ပိုးပေးမည်ဖြစ်သည်။

အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဤ Case Classification System သည် သတင်းအချက်အလက်များကို ခေါင်းစဉ်တပ်ရုံသက်သက် လုပ်ငန်းစဉ်မဟုတ်ပေ။ Type A မှ D အထိသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု၏ "စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အားနည်းချက်များ (Structural Deficiencies)" ကို ဖော်ထုတ်ပေးမည့် ညွှန်တံများဖြစ်ပြီး၊ Type E သည် ထိုအားနည်းချက်များကို ကုစားပေးမည့် "အောင်မြင်မှုပုံစံများ (Success Patterns)" ကို ဆွဲထုတ်ပေးမည့် ရေသောက်မြစ်များဖြစ်ကြောင်း ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ အခိုင်အမာ တင်ပြအပ်ပါသည်။(As mapped in Figure 4.1)

Figure 4.1 Case Classification Distribution (Types A to E) 

4.3 Coding and Thematic Analysis (သင်္ကေတသတ်မှတ်ခြင်းနှင့် အကြောင်း အရာအလိုက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း)

  အထက်ပါကဏ္ဍတွင် အမှုအခင်းများကို အမျိုးအစား (၅) ရပ်ဖြင့် စနစ်တကျ ခွဲခြားပြီးနောက်၊ ၎င်းအမှုအခင်းများအတွင်းရှိ ပြန့်ကျဲနေသော အချက်အလက်စိမ်း (Raw data) များကို သိပ္ပံနည်းကျ အဓိပ္ပာယ်ဖော်ဆောင်နိုင်ရန်အတွက် "Thematic Analysis" လုပ်ငန်းစဉ်ကို စတင်အကောင်အထည်ဖော်ပါသည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်သည် မြေပြင်ဖြစ်စဉ်များကို စာဖတ်ပြရုံ သက်သက်မဟုတ်ဘဲ၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကျရှုံးရခြင်း၏ အဓိက ဇစ်မြစ်များကို "ကုဒ် (Codes)" များအဖြစ် ဖြိုခွဲထုတ်နုတ်ကာ၊ နောက်ဆုံးတွင် IRCM စံနမူနာ၏ အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ်သို့ အချိတ်အဆက်မိမိ ပေါင်းစပ်တည်ဆောက်မည့် ယန္တရားဖြစ်သည်။

4.3.1 Coding Framework Application (သင်္ကေတသတ်မှတ်ခြင်းဆိုင်ရာ မူဘောင်ကို လက်တွေ့အသုံးချခြင်း)

  အခန်း (၃) ၏ သုတေသနနည်းစနစ်တွင် အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သော "Standardized Coding Framework (စံချိန်မီ သင်္ကေတသတ်မှတ်ခြင်း မူဘောင်)" ကို အမှုအခင်း (၁၀၀) ၏ အချက်အလက်များအပေါ်သို့ လက်တွေ့အသုံးချ (Actual application) ခဲ့ပါသည်။ အမှုအခင်းတစ်ခုစီ၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဖြစ်စဉ်မှတ်တမ်းများကို စာကြောင်းတစ်ကြောင်းချင်း အသေးစိတ် ဖတ်ရှုစစ်ဆေးပြီး (Line-by-line coding)၊ အကျပ်အတည်းကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သော အဓိက အကြောင်းရင်းများကို အောက်ပါ ပင်မကုဒ် (၄) ခုဖြင့် တင်းကျပ်စွာ သတ်မှတ်ထုတ်နုတ်ခဲ့ပါသည်-

• MGT (Mismanagement): စီမံခန့်ခွဲမှု လွဲချော်ခြင်း၊ နည်းပညာနှင့် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်း ဆိုင်ရာ ထိန်းသိမ်းမှု အားနည်းခြင်း။

• LEG (Legal issue): ဥပဒေရေးရာ ပြဿနာ၊ ပိုင်ဆိုင်မှုအငြင်းပွားခြင်းနှင့် တရားဝင် စာရွက်စာတမ်း ကင်းမဲ့ခြင်း။

• ETH (Ethical issue): ကိုယ်ကျင့်တရားပိုင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာ၊ ဝိနည်းဖောက်ဖျက် ခြင်းနှင့် စီးပွားရေးဆန်စွာ အမြတ်ထုတ်ခြင်း။

• COM (Communication failure): ဆက်သွယ်ရေး ပျက်ကွက်ခြင်း၊ သတင်းမှား များကို ဖြေရှင်းနိုင်စွမ်း မရှိခြင်းနှင့် အများပြည်သူဆိုင်ရာ ဆက်ဆံရေး အားနည်းခြင်း။

အဆိုပါ Coding Framework သည် စာရွက်ပေါ်ရှိ သီအိုရီသက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ လက်တွေ့မြေပြင် အချက်အလက်များအပေါ်တွင် မည်သို့ အသက်ဝင် အလုပ်လုပ် ကြောင်းကို ထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့နိုင်ရန်အတွက် အောက်ပါ ဇယား (၄.၁) ဖြင့် သာဓကပြသ (Demonstrate) အပ်ပါသည်။ ဤဇယားသည် အမှုအခင်းများ၏ ရှုပ်ထွေးသော ဖြစ်စဉ်မှတ်တမ်းများမှနေ၍ တိကျသော စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အားနည်းချက် (Structural vulnerability) အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲထုတ်နုတ်လိုက်သည့် "Data Transformation Process" ပင်ဖြစ်သည်။

Table 4.1 Application of Coding Framework on Empirical Data

ဇယား (၄.၁) - မြေပြင်အမှုအခင်းများအပေါ် သင်္ကေတသတ်မှတ်ခြင်း မူဘောင် လက်တွေ့အသုံးချမှု သာဓက (Application of Coding Framework on Empirical Data)

မြေပြင်အမှုအခင်း ကောက်နုတ်ချက် (Raw Case Data Excerpt)	အသုံးပြုသော သင်္ကေတ (Applied Code)	ထုတ်နုတ်ရရှိသော အဓိပ္ပာယ် (Extracted Meaning/Sub-theme)
Case #14: ဓာတ်တော်များကို ခေတ်သစ် ဓာတုဆေးရည်များဖြင့် အလွယ်တကူ ဆေးကြောသန့်စင် မိသောကြောင့် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ အရောင်အသွေးနှင့် ပုံပန်းသဏ္ဌာန်များ ထိခိုက်ပျက်စီးသွားရခြင်း။	MGT	ရှေးဟောင်းသုတေသန စံနှုန်းများနှင့်အညီ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ကိုင်တွယ်ထိန်းသိမ်းမှု လွဲချော်ခြင်း (Physical preservation mismanagement)
Case #42:  ကျောင်းထိုင်ဆရာတော် ပျံလွန်တော်မူပြီးနောက် တရားဝင်ပိုင်ဆိုင်မှု လွှဲပြောင်းခြင်း စာချုပ်စာတမ်း (Deed of transfer) မရှိခဲ့သောကြောင့်၊ ကျောင်းဂေါပက အဖွဲ့ နှင့် ဆက်ခံမည့် ဆရာတော် အသစ်တို့အကြား ဓာတ်တော်ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားကာ တရားရင်ဆိုင်ရခြင်း။	LEG	တရားဝင် ပိုင်ဆိုင်မှုအထောက်အထား ကင်းမဲ့မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဥပဒေရေးရာ ပြဿနာ (Absence of ownership deeds leading to legal conflict)
Case #67:ဓာတ်တော်များကို အများပြည်သူ ဖူးမြော်ခွင့်ပြုရာတွင် သဒ္ဒါတရားကို အခြေမခံဘဲ၊ ဝင်ကြေးသတ်မှတ်ခြင်းနှင့် စီးပွားရေးအမြတ်အစွန်းအတွက် ရည်ရွယ်၍ အလှူငွေကောက်ခံခြင်းကို အလွန်အကျွံ ပြုလုပ်ခြင်း။	ETH	ဓာတ်တော်များကို စီးပွားရေးအရ အမြတ်ထုတ်ခြင်းနှင့် ဝိနည်းကျင့်ဝတ် ဖောက်ဖျက်ခြင်း (Commercialization and ethical misconduct)
Case #89: လူမှုကွန်ရက် စာမျက်နှာများတွင် ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ သတင်းမှားများ ပျံ့နှံ့လာချိန်၌၊ ကျောင်းတိုက်တာဝန်ရှိသူများက သတင်းမီဒီယာများသို့ အချိန်မီ တရားဝင် ရှင်းလင်းချက် မထုတ်ပြန်နိုင်ဘဲ နှုတ်ဆိတ်နေခဲ့ခြင်း။	COM	အကျပ်အတည်းကာလအ တွင်း အများပြည်သူသို့ ဆက်သွယ်ရှင်းလင်းရန် ပျက်ကွက်ခြင်း (Crisis communication failure and silence strategy)

အထက်ပါ ဇယားတွင် ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း၊ Coding Framework ကို လက်တွေ့အသုံးချခြင်းသည် သမိုင်းကြောင်းပြောပြသည့် အစီရင်ခံစာများ (Narrative reports) ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်သော သိပ္ပံနည်းကျ ကိန်းရှင်များ (Analytical variables) အဖြစ်သို့ အောင်မြင်စွာ အသွင်ပြောင်းပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ MGT, LEG, ETH နှင့် COM ဟူသော ဤသင်္ကေတများသည် အမှုအခင်း (၁၀၀) လုံးတွင် ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော ဇစ်မြစ်များကို စနစ်တကျ စစ်ထုတ်ပေးခဲ့ပြီး၊ နောက်တစ်ဆင့်ဖြစ်သော "Theme Formation (ပင်မအကြောင်းအရာများ ဖွဲ့စည်းခြင်း)" လုပ်ငန်းစဉ်အတွက် အခိုင်မာဆုံးသော အချက်အလက် အုတ်မြစ်ကို တည်ဆောက်ပေးလိုက်ပြီ ဖြစ်ပါသည်။

4.3.2 Theme Formation (ပင်မအကြောင်းအရာများအဖြစ် အသွင်ပြောင်း ဖွဲ့စည်းခြင်း)

  အထက်ပါအဆင့်တွင် ရရှိလာသော သင်္ကေတများ (Codes) သက်သက်ဖြင့် စံနမူနာတစ်ခုကို တည်ဆောက်၍ မရနိုင်သေးပေ။ ထိုကုဒ်များသည် ပြဿနာများ၏ ပြန့်ကျဲနေသော အစအနများသာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဒုတိယအဆင့်အနေဖြင့် ၎င်းကုဒ်များကို ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပင်မအကြောင်းအရာများ (Themes) အဖြစ်သို့ အဆင့်မြှင့်တင် ပေါင်းစပ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ ဤသုတေသန၏ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု ယုတ္တိဗေဒကို အောက်ပါအတိုင်း အတိအလင်း ပြဆိုအပ်ပါသည်။ “Codes were grouped into thematic categories based on frequency and contextual similarity.” (အဆိုပါ သင်္ကေတများကို ၎င်းတို့၏ ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်မှု အကြိမ်အရေအတွက်နှင့် အကြောင်းအရာပိုင်းဆိုင်ရာ ဆက်စပ်တူညီမှုများအပေါ် အခြေခံ၍ ပင်မအကြောင်းအရာ အုပ်စုများအဖြစ် စနစ်တကျ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပါသည်။) ဤပေါင်းစပ်မှု လုပ်ငန်းစဉ်ကို အောက်ပါ အသွင်ကူးပြောင်းမှု အဆင့် (၂) ဆင့်ဖြင့် အကောင်အထည်ဖော် တည်ဆောက်ထားပါသည်။(See Figure 4.2)

Figure 4.2 Causal Relationships and Domino Effect among Analytical Themes

အဆင့် (၁) - သင်္ကေတများမှသည် ပင်မအကြောင်းအရာများသို့ ကူးပြောင်းခြင်း (From Codes to Themes):

   ဤအဆင့်တွင် မြေပြင်အမှုအခင်းများမှ ထုတ်နုတ်ထားသော MGT, LEG, ETH, COM ဟူသော ကုဒ်များကို ၎င်းတို့၏ ဆက်စပ်မှု သဘောသဘာဝအရ အောက်ပါ "ပင်မအကြောင်းအရာ ကြီး (၄) ရပ် (Four Major Themes)" အဖြစ် အသွင်ပြောင်း တည်ဆောက်ခဲ့ပါသည်-

    Theme 1: MGT ကုဒ်များမှသည် 

"နည်းပညာနှင့် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ထိန်းသိမ်းမှု ကွာဟချက်များ (Technical and Archaeological Preservation Gaps)" အဖြစ်သို့ ဖွဲ့စည်းသည်။ (ရုပ်ဝတ္ထု ပျက်စီးခြင်းနှင့် လုံခြုံရေး ကျိုးပေါက်ခြင်းများ ပါဝင်သည်။)

    Theme 2: LEG ကုဒ်များမှသည် 

"ဥပဒေရေးရာ လိုက်နာမှုနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုဆိုင်ရာ အားနည်းချက်များ (Legal Compliance and Ownership Vulnerabilities)" အဖြစ်သို့ ဖွဲ့စည်းသည်။ (တရားဝင်စာချုပ် မရှိခြင်းနှင့် တရားရင်ဆိုင်ရခြင်းများ ပါဝင်သည်။)

    Theme 3: ETH ကုဒ်များမှသည် 

"ဝိနည်းသိက္ခာနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရားပိုင်းဆိုင်ရာ ပျက်ကွက်မှုများ (Vinaya and Ethical Integrity Failures)" အဖြစ်သို့ ဖွဲ့စည်းသည်။ (စီးပွားရေး အမြတ်ထုတ်ခြင်းနှင့် ရိုသေမှုကင်းမဲ့ခြင်းများ ပါဝင်သည်။)

    Theme 4: COM ကုဒ်များမှသည် 

"အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေးနှင့် အများပြည်သူ ယုံကြည်မှု လျော့ကျခြင်း (Crisis Communication and Public Trust Deficits)" အဖြစ်သို့ ဖွဲ့စည်းသည်။ (သတင်းမှားများ ပျံ့နှံ့ခြင်းနှင့် ရှင်းလင်းနိုင်စွမ်း မရှိခြင်းများ ပါဝင်သည်။)

   အဆင့် (၂) - ပင်မအကြောင်းအရာများမှသည် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ အစုအဖွဲ့များသို့ (From Themes to Analytical Clusters):

   ထို့နောက် အဆိုပါ Themes လေးခုကို သီးခြားစီ ခွဲထားခြင်းမပြုဘဲ၊ ၎င်းတို့အချင်းချင်း အပြန်အလှန် သက်ရောက်နေသော "အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှုများ (Causal relationships)" ကို ရှာဖွေရန် "ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ အစုအဖွဲ့များ (Analytical Clusters)" အဖြစ် ထပ်မံချိတ်ဆက်ခဲ့ပါသည်။ 

   ဥပမာအားဖြင့် အမှုအခင်း (၁၀၀) ကို လေ့လာကြည့်သောအခါ Theme 3 (ဝိနည်းနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရား ပျက်ကွက်မှု) ပေါ်ပေါက်လာပါက၊ အချိန်တိုအတွင်း၌ ၎င်းသည် Theme 2 (ဥပဒေရေးရာ အငြင်းပွားမှု) အဖြစ်သို့ ကူးစက်သွားလေ့ရှိကြောင်း ထင်ရှားစွာ တွေ့ရသည်။ အလားတူပင် Theme 1 (စီမံခန့်ခွဲမှု လွဲချော်ခြင်း) သည် Theme 4 (အများပြည်သူ ယုံကြည်မှု ပြိုကွဲခြင်း) ဆီသို့ တိုက်ရိုက် ဦးတည်သွားစေသည်။ ဤသို့ Themes များကို Clusters များအဖြစ် ချိတ်ဆက်လိုက်ခြင်းသည် ပြဿနာများ၏ "အကျိုးဆက် ကွင်းဆက် (Domino effect)" ကို ရှင်းလင်းစွာ မြင်သာစေပြီး၊ အနာဂတ်တွင် တည်ဆောက်မည့် IRCM စံနမူနာ၏ သင်ရိုးညွှန်းတမ်းများသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အပြန်အလှန် ထိန်းကျောင်းပေးရမည် ဟူသော "ပေါင်းစပ်မဏ္ဍိုင်များ (Integrated Dimensions)" အတွက် အခိုင်မာဆုံးသော သီအိုရီအုတ်မြစ်ကို ချပေးလိုက်ခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။

   အချုပ်အားဖြင့် ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရလျှင် ဤ Theme Formation လုပ်ငန်းစဉ်သည် အချက်အလက်များကို ခေါင်းစဉ်တပ်ရုံမျှ သက်သက်မဟုတ်ပေ။ ၎င်းသည် မြေပြင်အမှုအခင်းများ၏ "ရောဂါလက္ခဏာများ (Symptoms - Codes)" မှနေ၍ "ရောဂါဇစ်မြစ်များ (Root causes - Themes and Clusters)" ကို သိပ္ပံနည်းကျ ဖော်ထုတ်လိုက်သည့် အရေးကြီးသော ရောဂါရှာဖွေမှု လုပ်ငန်းစဉ် (Diagnostic process) ပင်ဖြစ်သည်။ ဤစနစ်ကျသော ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု အစုအဖွဲ့များပေါ်တွင် အခြေခံ၍၊ လာမည့်ကဏ္ဍတွင် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကျရှုံးရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများကို အမှုအခင်း သာဓက (Case Examples) များနှင့်တကွ အသေးစိတ် စတင်ခွဲခြမ်း စိတ်ဖြာသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

4.4 Analysis of Custodianship Failures (ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ ကျရှုံးမှုများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း)

  ဤကဏ္ဍတွင် အမှုအခင်း (၁၀၀) ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းမှ ရရှိလာသော လက်တွေ့တွေ့ရှိချက်များကို အသေးစိတ် တင်ပြပါမည်။ ဤခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ အမှုအခင်းများကို ဖော်ပြရုံသက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ ကျရှုံးရခြင်း၏ နောက်ကွယ်ရှိ "စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပုံစံများ (Structural Patterns)" ကို ဆွဲထုတ်ရန်နှင့် ထိုပုံစံများက IRCM စံနမူနာ၏ မည်သည့်အစိတ်အပိုင်းကို တောင်းဆိုနေသနည်း (Interpretation for the model) ဆိုသည်ကို သက်သေပြရန် ဖြစ်သည်။

4.4.1 Operational Mismanagement (စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ လွဲချော်မှုများ)

  စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ လွဲချော်မှုများသည် ဓာတ်တော်များ၏ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ကြံ့ခိုင်မှု (Physical Integrity) ကို တိုက်ရိုက်ခြိမ်းခြောက်နေသော အဓိကအချက် ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ အထူးသဖြင့် စနစ်တကျ ကိုင်တွယ်မှုမရှိခြင်း (Poor handling) နှင့် မှတ်တမ်းတင်ထားမှု ကင်းမဲ့ခြင်း (No documentation) တို့သည် အဖွဲ့အစည်းများကို အကျပ်အတည်းဆီသို့ ဦးတည်စေသည်။

Representative Cases (ကိုယ်စားပြု အမှုအခင်း သာဓကများ):

• Case #12 (The Cleaning Disaster): ရှေးဟောင်းကျောင်းတိုက်တစ်ခုရှိ ဓာတ်တော်များကို ပိုမိုတောက်ပလာစေရန်အတွက် သာမန် အိမ်သုံးဓာတု ပစ္စည်းများ (Cleaning agents) ဖြင့် ကျွမ်းကျင်မှုမရှိဘဲ ဆေးကြော သန့်စင်ခဲ့ရာ၊ ဓာတ်တော်များ၏ မူလမျက်နှာပြင် အရောင်အသွေး ပျက်စီး သွားပြီး တန်ဖိုးဖြတ်မရသော ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အထောက်အ ထားများ ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည့် ဖြစ်စဉ်။

• Case #38 (The Documentation Void): ဓာတ်တော်များကို တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းပူဇော်ရာတွင် ဓာတ်တော်အရေအတွက်၊ ပုံသဏ္ဌာန် နှင့် မူလအခြေအနေများကို ကြိုတင်၍ မှတ်တမ်းတင်ထားခြင်း (Inventory record) လုံးဝမရှိခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် ပူဇော်ပွဲအပြီးတွင် ဓာတ်တော်အချို့ ပျောက်ဆုံးသွားသော်လည်း မည်သည့်နေရာတွင် ကျန်ရစ်ခဲ့သည်ကို မည်သူမျှ အတည်မပြုနိုင်ဘဲ အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အပြန်အလှန် အပြစ်တင်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ကာ ယုံကြည်မှုပြိုကွဲခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်။

Recurring Patterns (ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော ပုံစံများ):

အထက်ပါ အမှုအခင်းများကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါက ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူ များသည် 

(၁) ဓာတ်တော်များကို ရှေးဟောင်းပစ္စည်းအဖြစ် သိပ္ပံနည်းကျ ထိန်းသိမ်း ရမည်ဟူသော "ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အသိပညာ (Archaeological Knowledge)" ကင်းမဲ့နေခြင်းနှင့် 

(၂) ဓာတ်တော်များ၏ အခြေအနေကို စနစ်တကျ စာရင်းဇယားပြုစုရမည်ဟူသော "စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ ကျင့်ထုံး (Standard Documentation Practice)" မရှိခြင်းဟူသော ပုံစံများကို ထပ်တလဲလဲ တွေ့ရှိရသည်။

Interpretation for IRCM (စံနမူနာအတွက် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်):

ဤကျရှုံးမှုပုံစံများသည် IRCM စံနမူနာတွင် "Technical & Archaeological Dimension" မဖြစ်မနေ ပါဝင်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ ဓာတ်တော် ထိန်းသိမ်းသူတိုင်းအား (က) ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းဆိုင်ရာ သိပ္ပံနည်းကျ ကိုင်တွယ်မှုသင်တန်း (Material Science) နှင့် (ခ) စံချိန်မီ မှတ်တမ်းတင်စနစ် (Inventory Management System) တို့ကို လေ့ကျင့်ပေးခြင်းဖြင့်သာ ဤကဲ့သို့သော လွဲချော်မှုများကို အမြစ်ပြတ် ကာကွယ်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။

4.4.2 Legal and Institutional Conflicts (ဥပဒေရေးရာနှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများ)

  ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုနယ်ပယ်တွင် ဒုတိယမြောက် အတွေ့ရများဆုံး ကျရှုံးမှုမှာ ဥပဒေကြောင်းအရ လိုက်နာဆောင်ရွက်မှု အားနည်းခြင်း (Legal non-compliance) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အငြင်းပွားမှုများဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်း (Ownership disputes) နှင့် ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း (Unauthorized movement) တို့သည် အဖွဲ့အစည်းများကို တရားရင်ဆိုင်ရသည်အထိ ဒုက္ခပေးလေ့ရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။

Representative Cases (ကိုယ်စားပြု အမှုအခင်း သာဓကများ):

Case #45 (The Ownership Deadlock): 

ကျောင်းတိုက်တစ်ခုရှိ ရှေးဟောင်းဓာတ်တော်များကို အလှူရှင်တစ်ဦးက ပြန်လည်တောင်းဆိုရာတွင်၊ ကျောင်းတိုက်ဘက်မှ တရားဝင် ပိုင်ဆိုင်မှုအထောက်အထား (Legal title) သို့မဟုတ် လွှဲပြောင်းမှုစာချုပ် (Deed of donation) ခိုင်ခိုင်မာမာ မရှိခဲ့ပေ။ ဝိနည်းအရ ကျောင်းတိုက်က ပိုင်ဆိုင်သည်ဟု ယူဆသော်လည်း လောကီဥပဒေ ကြောင်းအရ သက်သေမပြနိုင်သဖြင့် ဓာတ်တော်များမှာ နှစ်ရှည်လများ ရုံးတွင် သက်သေခံပစ္စည်းအဖြစ် သိမ်းဆည်းခံခဲ့ရသည့် ဖြစ်စဉ်။

Case #72 (The Unauthorized Export): 

ဓာတ်တော်များကို မလေးရှားသို့ ပင့်ဆောင်ပူဇော်ရာတွင် ရှေးဟောင်းဝတ္ထုပစ္စည်း များ ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရေးဥပဒေနှင့်အညီ တရားဝင် ခွင့်ပြုချက် (Export Permit) အစား ဓာတ်တော်တိုက်မှ လှူဒါန်းလိုက်ကြောင်းထောက်ခံစာထုတ်ပေးခြင်းဖြင့်၊ လေဆိပ်တွင် စုံစမ်းစစ်ဆေးခံရရုံသာမက ဓာတ်တော်တိုက်တာ၀န်ရှိသူထံ လေဆိပ်တာ၀န်ရှိသူများမှ တယ်လီဖုန်းဖြင့်ဆက်သွယ်ကာမေတာရပ်ခံသည့် ဖြစ်စဉ်။

Recurring Patterns (ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော ပုံစံများ):

အဆိုပါ အမှုအခင်းများကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါက 

(၁) ဓာတ်တော်များကို "ဘာသာရေးပစ္စည်း" အဖြစ်သာ မြင်ပြီး "ဥပဒေကြောင်းအရ အကာအကွယ်ရယူရမည့် ပစ္စည်း (Legal property)" အဖြစ် မယူဆခြင်း နှင့် 

(၂) နိုင်ငံတော်၏ တည်ဆဲဥပဒေများကို နားလည်သဘောပေါက်မှု လုံးဝကင်းမဲ့နေခြင်း (Legal Illiteracy) ဟူသော ပုံစံများကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရှိရသည်။

Interpretation for IRCM (စံနမူနာအတွက် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်):

ဤကျရှုံးမှုပုံစံများသည် IRCM စံနမူနာတွင် "Legal Awareness & Compliance Dimension" သည် မရှိမဖြစ်လိုအပ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ ဓာတ်တော်ထိ န်းသိမ်းသူများအား (က) ပိုင်ဆိုင်မှုနှင့် လွှဲပြောင်းမှုဆိုင်ရာ စာချုပ်စာတမ်းများ ပြုလုပ်တတ်စေရန် (Standard Legal Documentation) နှင့် (ခ) ပြည်တွင်း/ပြည်ပ တည်ဆဲဥပဒေများကို လိုက်နာတတ်စေရန် လေ့ကျင့်ပေးခြင်းသည် ဓာတ်တော်များ လုံခြုံရေးအတွက် ဥပဒေကြောင်းအရ ခံစစ်တည်ဆောက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။

4.4.3 Ethical / Vinaya Violations (ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် ဝိနည်းဆိုင်ရာ ဖောက်ဖျက်မှုများ)

  ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု၏ အဓိကအသက်သွေးကြောမှာ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ သန့်စင်မွန်မြတ်မှု (Sacredness) ပင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် အမှုအခင်း (၁၀၀) ကို ခွဲခြမ်း စိတ်ဖြာကြည့်သောအခါ၊ ထိန်းသိမ်းသူများ၏ ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ ပျက်ကွက်မှုများ (Misconduct) နှင့် ရိုသေမှုကင်းမဲ့စွာ ကိုင်တွယ်ခြင်း (Improper reverence) တို့သည် သာသနာတော်အပေါ် ယုံကြည်မှုကို အပြင်းထန်ဆုံး ထိခိုက်စေသော အကြောင်းရင်းများ ဖြစ်နေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။

Representative Cases (ကိုယ်စားပြု အမှုအခင်း သာဓကများ):

Case #61 (The Commercialization Scandal): 

ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူအချို့သည် မိမိတို့ထံရှိ ဓာတ်တော်များကို သဒ္ဒါတရားဖြင့် ပူဇော်ခွင့်ပြုရန်ထက်၊ စီးပွားရေးဆန်သော အမြတ်ထုတ်မှုများ (Commercialization) ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်း။ ဓာတ်တော်များပေးလှူရာတွင် ငွေကြေး ဆိုင်ကယ် န၀ရတ်လက်စွပ် စသည်တို့ကိုလက်ခံရယူ အလွဲသုံးစားလုပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဝိနည်းကျင့် ဝတ်ဆိုင်ရာ ပြင်းထန်သော ဝေဖန်မှုများနှင့် ယုံကြည်မှုပြိုကွဲမှုများ ကြုံတွေ့ခဲ့ရကာ သွားတော်ထိမ်းသည့် တာ၀န်နှင့် အတွင်းရေးမှူး တာ၀န်မှ အနားပေးခဲ့ရသည့် ဖြစ်စဉ်။

Case #82 (The Disrespectful Handling): 

ဓာတ်တော်များကို ပင့်ဆောင်ပူဇော်ရာတွင် ဘာသာရေးထုံးတမ်းစဉ်လာ (Rituals) များကို လျစ်လျူရှု၍ သာမန်ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းတစ်ခုကဲ့သို့ ပေါ့ဆစွာ ကိုင်တွယ်ခြင်း၊ သန့်ရှင်းမှုမရှိသောနေရာများတွင် ထားရှိခြင်းနှင့် အထွတ်အမြတ်ထားရမည့် အစဉ်အလာ ကို ချိုးဖောက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် အများပြည်သူ၏ ကြည်ညိုမှု လျော့နည်းစေခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်။

Recurring Patterns (ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော ပုံစံများ):

အဆိုပါ အမှုအခင်းများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် (၁) ဓာတ်တော်များကို ဘုရားရှင်၏ ကိုယ်စားပွား (Uddissa/Saririka Cetiya) အဖြစ် မရှုမြင်ဘဲ "ပစ္စည်းဥစ္စာ" သက်သက်အဖြစ် ရှုမြင်လာသော လောကီဆန်သည့် သဘောထားများ (Materialistic attitude) နှင့် (၂) ဝိနည်းတော်လာ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းခြင်းဆိုင်ရာ ကျင့်ထုံးများကို စနစ်တကျ လေ့လာထားခြင်း မရှိမှု (Lack of Vinaya training) ဟူသော ပုံစံများကို ထပ်တလဲလဲ တွေ့ရှိရသည်။

Interpretation for IRCM (စံနမူနာအတွက် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်):

ဤကျရှုံးမှုပုံစံများသည် IRCM စံနမူနာတွင် "Vinaya & Ethical Dimension" သည် အခြေခံအုတ်မြစ် (Foundational pillar) အဖြစ် ပါဝင်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ သက်သေပြနေသည်။ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူတိုင်းအား (က) ဝိနည်းတော်နှင့်အညီ နေထိုင်ပြောဆို ကိုင်တွယ်တတ်စေရန် နှင့် (ခ) ဓာတ်တော်များအပေါ် ထားရှိရမည့် မြင့်မြတ်သော ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ စံနှုန်းများ (Professional Ethics for Custodians) ကို စနစ်တကျ လေ့ကျင့်ပေးရန် လိုအပ်သည်။ ဤမဏ္ဍိုင်သည် စံနမူနာ၏ ကျန်ရှိသော နည်းပညာနှင့် ဥပဒေပိုင်းဆိုင်ရာ မဏ္ဍိုင်များကို သန့်စင်မွန်မြတ်စွာ လည်ပတ်နိုင်အောင် ထိန်းကျောင်းပေးမည့် အဓိက ယန္တရားဖြစ်သည်။

4.4.4 Crisis of Faith Cases (ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းများ)

  ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ အမြင့်ဆုံးသော သဒ္ဒါတရား တည်ရာများ ဖြစ်ကြသဖြင့်၊ ၎င်းတို့နှင့် ပတ်သက်သော မည်သည့် အငြင်းပွားမှုမဆိုသည် အဖွဲ့အစည်းကိုသာမက သာသနာတော်အပေါ် ယုံကြည်မှုကိုပါ ကြီးမားစွာ ပြိုလဲစေနိုင် သည်။ အမှုအခင်း (၁၀၀) ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာကြည့်သောအခါ၊ အများပြည်သူဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှုများ (Public controversy) နှင့် သတင်းမှားများ ပျံ့နှံ့ခြင်း (Misinformation) ကို စနစ်တကျ မဖြေရှင်းနိုင်မှုသည် အဖွဲ့အစည်းများကို အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ပျက်စီးစေ ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။

Representative Cases (ကိုယ်စားပြု အမှုအခင်း သာဓကများ):

Case #85 (The Silence Strategy Failure): 

ကျောင်းတိုက်တစ်ခုရှိ ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ လူမှုကွန်ရက်စာမျက်နှာများတွင် သံသယဖြစ်ဖွယ် သတင်းများ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ပျံ့နှံ့ခဲ့ခြင်း။ ထိုအချိန်တွင် ကျောင်းတိုက်တာဝန်ရှိသူများသည် "စစ်မှန်သော အမှန်တရားသည် အချိန်တန်လျှင် ပေါ်လာလိမ့်မည်" ဟူသော ရှေးရိုးစွဲအယူအဆဖြင့် မီဒီယာများကို တရားဝင် ရှင်းလင်းချက်မပေးဘဲ နှုတ်ဆိတ်နေခဲ့ခြင်း (Strategy of silence)။ ရလဒ်အနေဖြင့် သတင်းမှားများ ပိုမိုခိုင်မာသွားပြီး၊ ကြည်ညိုသူ အများအပြား သံသယဝင်ကာ အဖွဲ့အစည်း၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ပြန်လည်ကုစား၍ မရအောင် ထိခိုက်ခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်။

Case #92 (The Scientific Gap Controversy): 

ဆိုရှယ်မီဒီယာ အင်တာဗျူးပွဲတစ်ခုတွင် ဓာတ်တော်များ၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပတ်သက်၍ အထောက်အထား ခိုင်ခိုင်မာမာ မတင်ပြနိုင်ဘဲ၊ သဒ္ဒါတရားသက်သက်ဖြင့်သာ ဟောပြောပြ သခဲ့ခြင်း။ ပညာရှင်အချို့နှင့် ပြည်သူလူထုမှ ဆိုရှည်မီဒီယာ ပလက် ဖေါင်းပေါ်တွင် Negative Respond  မေးခွန်းထုတ်လာချိန်တွင် Interview ဖြေဆိုသူများ ဘက်မှ သိပ္ပံနည်းကျ သုတေသနများနှင့် ရှင်းလင်းနိုင်စွမ်း မရှိခဲ့ပေ။ ဤသို့ အချက် အလက်အခြေပြု ဆက်သွယ်ရေး (Evidence-based communication) ပျက်ကွက်မှုကြောင့် "အတုအယောင် ဓာတ်တော်များ" ဟူသော စွပ်စွဲချက်များ ထွက်ပေါ်လာကာ အကျပ် အတည်းဆိုက်ခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်။

Recurring Patterns (ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော ပုံစံများ):

အထက်ပါ အမှုအခင်းများကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါက (၁) အကျပ်အတည်းကာလတွင် မီဒီယာနှင့် အများပြည်သူကို တုံ့ပြန်ရန် အသင့်မဖြစ်ခြင်း (Lack of proactive communication)၊ (၂) ပွင့်လင်းမြင်သာမှု (Transparency) ထက် ဖုံးကွယ်ခြင်း သို့မဟုတ် ရှောင်လွှဲခြင်းကိုသာ ဦးစားပေးခြင်း နှင့် (၃) ခေတ်သစ် သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု နည်းစနစ်များ (Information management skills) ကင်းမဲ့နေခြင်း ဟူသော ပုံစံများကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရှိရသည်။

Interpretation for IRCM (စံနမူနာအတွက် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်):

ဤကျရှုံးမှုပုံစံများသည် IRCM စံနမူနာတွင် "Modern Management & Crisis Communication Dimension" သည် အလွန်အရေးကြီးသော မဏ္ဍိုင်ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအား (က) အများပြည်သူနှင့် မီဒီယာသို့ ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ဖြေရှင်းနိုင်မည့် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ (Transparency Protocols) နှင့် (ခ) သတင်းမှားများကို အချိန်မီ တုံ့ပြန်နိုင်မည့် အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေးဗျူဟာ (Crisis Management System) တို့ကို လေ့ကျင့်ပေးရန် မဖြစ်မနေ လိုအပ်သည်။ ဤမဏ္ဍိုင်သည် ဓာတ်တော်များ၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို အများပြည်သူ၏ ရှေ့မှောက်တွင် ကာကွယ်ပေးမည့် "ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ဒိုင်းလွှား (Shield of Faith)" ပင် ဖြစ်သည်။(Refer to Table 4.2)

Table 4.2 Summary of Custodianship Failures and IRCM Pillar Mapping

4.5 Identification of Knowledge Gaps (သိရှိနားလည်မှုဆိုင်ရာ ကွာဟချက်များကို ဖော်ထုတ်ခြင်း)

  အထက်ဖော်ပြပါ အမှုအခင်းများအား အသေးစိတ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်အရ၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကျရှုံးရခြင်း၏ အခြေခံအကြောင်းရင်းသည် လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး ချင်းစီ၏ ပေါ့လျော့မှုထက်၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ သိရှိနားလည်ထားရမည့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ နယ်ပယ်များတွင် ကြီးမားသော "အသိပညာကွာဟချက်များ (Knowledge Gaps)" ရှိနေခြင်းကြောင့်ဖြစ်ကြောင်း ပေါ်လွင်ထင်ရှားလာသည်။ ဤကဏ္ဍသည် ဤသုတေသန၏ ဒုတိယမြောက် ရည်ရွယ်ချက် (Research Objective 2) ဖြစ်သော "လက်ရှိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်အတွင်းရှိ အားနည်းချက်များနှင့် ကွာဟချက်များကို ဖော်ထုတ်ရန်" ဆိုသည့်အချက်ကို တိုက်ရိုက်အဖြေပေးလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။ အမှုအခင်း (၁၀၀) မှ တွေ့ရှိချက်များအပေါ် အခြေခံ၍ အောက်ပါ "ပင်မကွာဟချက် (၄) ရပ်" ကို အတည်ပြုဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ပါသည်-

   (၁) ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် ဝိနည်းဆိုင်ရာ ကွာဟချက် (Ethical Gap):

   အမှုအခင်းအများစုတွင် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများသည် ဝိနည်းတော်လာ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို စနစ်တကျ လေ့လာထားခြင်းမရှိဘဲ၊ ရိုးရာအစဉ်အလာအရသာ ထိန်းသိမ်းနေကြကြောင်း တွေ့ရသည်။ ဤ "ဝိနည်းတော်အပေါ် နားလည်မှုလွဲမှားခြင်း (Vinaya misunderstanding)" ကြောင့် ဓာတ်တော်များကို စီးပွားရေးဆန်စွာ အသုံးချခြင်းနှင့် သာသနာ့ကျင့်ဝတ်နှင့် မညီညွတ်သော ကိုင်တွယ်မှုများ ဖြစ်ပေါ်လာရသည်။ ဤကွာဟချက်သည် ဓာတ်တော်များ၏ သန့်စင်မွန်မြတ်မှုကို ထိန်းသိမ်းရန်အတွက် အကြီးမားဆုံးသော စိန်ခေါ်မှုဖြစ်သည်။

   (၂) နည်းပညာနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ကွာဟချက် (Technical Gap):

   ဒုတိယကွာဟချက်မှာ ဓာတ်တော်များကို သိပ္ပံနည်းကျ ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းအဖြစ် ထိန်းသိမ်းရမည်ဟူသော "ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အသိပညာ ကင်းမဲ့ခြင်း (Lack of archaeology knowledge)" ပင်ဖြစ်သည်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ၏ သဘာဝကို နားမလည်ဘဲ မှားယွင်းစွာ ဆေးကြောသန့်စင်ခြင်း၊ စံချိန်မီ မှတ်တမ်းတင်စနစ် (Digital/Physical Documentation) မရှိခြင်းတို့ကြောင့် တန်ဖိုးဖြတ်မရသော သမိုင်းဝင်အထောက်အထားများ ဆုံးရှုံးနေရသည်။

   (၃) ဥပဒေရေးရာဆိုင်ရာ ကွာဟချက် (Legal Gap):

   တတိယကွာဟချက်မှာ နိုင်ငံတော်၏ တည်ဆဲဥပဒေများနှင့် မူဝါဒများကို "သိရှိနားလည်မှု လုံးဝကင်းမဲ့ခြင်း (Law ignorance)" ဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်များကို ပိုင်ဆိုင်မှုအထောက်အထား (Legal titles) မပြုလုပ်ထားခြင်းနှင့် လွှဲပြောင်းမှုဆိုင်ရာ ဥပဒေကြောင်းအရ အကာအကွယ်ရယူရန် ပျက်ကွက်ခြင်းတို့ကြောင့် အဖွဲ့အစည်းအ ချင်းချင်း သို့မဟုတ် လူပုဂ္ဂိုလ်များအကြား ဖြေရှင်းရခက်သော ဥပဒေကြောင်းဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများ ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပွားနေရသည်။

   (၄) ဆက်သွယ်ရေးနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ ကွာဟချက် (Communication Gap):

   နောက်ဆုံးကွာဟချက်မှာ အကျပ်အတည်းကာလတွင် အများပြည်သူနှင့် မီဒီယာကို မည်သို့ကိုင်တွယ်ရမည်ကို မသိရှိခြင်း (Crisis mismanagement) ဖြစ်သည်။ သတင်းမှားများ ပျံ့နှံ့လာချိန်တွင် ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ တုံ့ပြန်ရန် ပျက်ကွက်ခြင်း၊ ခိုင်မာသော သုတေသန ကျမ်းများမရှိခြင်း ခေတ်သစ်ဆက်သွယ်ရေးဗျူဟာများ မရှိခြင်းတို့ကြောင့် သာသနာတော်အပေါ် ယုံကြည်မှု (Public Faith) အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ပြိုလဲသွားရခြင်း ဖြစ်သည်။

(၅) ပညာရပ်ဆိုင်ရာ သုတေသနနှင့် အထောက်အထားအခြေပြုမှု ကွာဟချက် (Scientific & Empirical Research Gap):

အမှုအခင်းများစွာကို လေ့လာရာတွင် တွေ့ရှိရသည့် အဆိုးရွားဆုံး ကွာဟချက်တစ်ခုမှာ ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ခိုင်မာသည့် "ပညာရပ်ဆိုင်ရာ သုတေသနကျမ်းများ (Academic Research)" ပြုစုထားမှု လုံးဝမရှိခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သော အထောက်အထား အခြေခံအားနည်းမှုကြောင့် အများပြည်သူနှင့် မီဒီယာများမှတစ်ဆင့် အင်တာဗျူးဖြေကြားရာတွင် သို့မဟုတ် ဝေဖန်တိုက်ခိုက်မှု (Negative Response) များ ကြုံတွေ့ရချိန်တွင် သိပ္ပံနည်းကျ ယုတ္တိဗေဒဖြင့် ပြန်လည်တုံ့ပြန်နိုင်ခြင်း မရှိကြသည်ကို တွေ့ရသည်။

   အချုပ်အားဖြင့် ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရလျှင်၊ ဤကွာဟချက်များသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်တစ်ခုလုံး၏ အားနည်းချက်များကို ထင်ဟပ်နေသည်။ “The identified gaps are not isolated but systematically recurring across multiple cases.” (ယခု ဖော်ထုတ်ရရှိသော သိရှိနားလည်မှုဆိုင်ရာ ကွာဟချက်များသည် သီးခြားစီဖြစ်ပေါ်နေသော အမှားအယွင်းများမဟုတ်ဘဲ၊ အမှုအခင်းအမြောက်အမြားတွင် စနစ်တကျ ထပ်တလဲလဲဖြစ်ပေါ်နေသော ကွာဟချက်များသာဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။) ဤသို့ စနစ်တကျဖြစ်ပေါ်နေသော ကွာဟချက်များကို ဖြေရှင်းနိုင်ရန်အတွက် လက်ရှိကျင့်သုံးနေသော နည်းလမ်းဟောင်းများကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန် လိုအပ်နေပြီး၊ ၎င်းသည်ပင်လျှင် ဘာသာရပ်ပေါင်းစုံ ပေါင်းစပ်ထားသော IRCM စံနမူနာ (Integrated Model) ကို တည်ဆောက်ရန်အတွက် မဖြစ်မနေလိုအပ်သော အကြောင်းပြချက် (Critical Justification) ဖြစ်ပါတော့သည်။

4.6 Cross-Case Pattern Analysis (အမှုအခင်းအချင်းချင်း တိုက်ဆိုင်စစ် ဆေး ၍ ပုံစံဖော်ထုတ်ခြင်း)

  အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သော အမှုအခင်းအမျိုးအစား တစ်ခုချင်းစီအလိုက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်များ (Individual Category Analysis) ကို အခြေခံ၍၊ ဤကဏ္ဍတွင် အမှုအခင်း (၁၀၀) စလုံးကို အချင်းချင်း တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း (Cross-case synthesis) ပြုလုပ်သွားမည်ဖြစ်သည်။ ဤသို့ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ သီးခြားစီဖြစ်ပေါ်နေသော ပြဿနာများအတွင်းမှနေ၍ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ် တစ်ခုလုံးကို အဆုံးအဖြတ်ပေးနေသော "ထပ်တလဲလဲ ပုံစံများ (Recurring Patterns)" ကို ဖော်ထုတ်ရန်ဖြစ်သည်။ ဤခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုမှတစ်ဆင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု၏ ကျရှုံးမှုပုံစံနှင့် အောင်မြင်မှုပုံစံ နှစ်ရပ်ကို အောက်ပါအတိုင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့ပါသည်-

4.6.1 Recurring Failure Patterns (ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော ကျရှုံးမှုပုံစံများ)

  ကျရှုံးခဲ့သော အမှုအခင်းအမြောက်အမြား (Type A, B, C, D) ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်သောအခါ၊ ၎င်းတို့အားလုံးတွင် တူညီစွာ ဖြစ်ပေါ်နေသော ကျရှုံးမှုဇစ်မြစ် (၄) ရပ်ကို တွေ့ရှိရသည်-

   (၁) လေ့ကျင့်မှု ကင်းမဲ့ခြင်း (Lack of Training): 

ထိန်းသိမ်းသူများသည် စေတနာနှင့် သဒ္ဒါတရားရှိကြသော်လည်း၊ ဝိနည်း၊ ဥပဒေနှင့် နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ စနစ်တကျ လေ့ကျင့်သင်ကြားထားမှု မရှိခြင်းသည် ကျရှုံးမှုတိုင်း၏ အခြေခံအကြောင်းရင်း ဖြစ်နေသည်။

   (၂) စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက် (Lack of System):

 လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ရာတွင် ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက်များအပေါ်၌သာ အခြေခံနေပြီး၊ စံချိန်မီ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ (SOPs) နှင့် မူဝါဒဆိုင်ရာ စနစ်များ (Institutional Systems) မရှိခြင်းကြောင့် အကျပ်အတည်းဆိုက်ရခြင်း ဖြစ်သည်။

   (၃) လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတည်းအပေါ် မှီခိုနေရခြင်း (Individual Dependency): 

အဖွဲ့အစည်း၏ အသိပညာနှင့် လုပ်ပိုင်ခွင့်များသည် လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတည်း (ဥပမာ- ကျောင်းထိုင်ဆရာတော် သို့မဟုတ် ဂေါပကတစ်ဦး) ထံ၌သာ စုစည်းနေပြီး၊ ထိုသူမရှိတော့ပါက သို့မဟုတ် ထိုသူက အမှားကျူးလွန်ပါက တစ်ဖွဲ့အစည်းလုံး ပြိုလဲသွားရသည့် ပုံစံဖြစ်သည်။

(၄) သဒ္ဒါတရားကိုသာ ရှေ့တန်းတင်ပြီး ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အချက်အလက် (Empirical Data) ဖြင့် ချေပနိုင်စွမ်း မရှိခြင်း

ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများသည် သဒ္ဒါတရားကိုသာ ရှေ့တန်းတင်ပြီး ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အချက်အလက် (Empirical Data) ဖြင့် ချေပနိုင်စွမ်း မရှိသည့်အတွက်၊ မီဒီယာများ၏ မေးခွန်းထုတ်မှုများအောက်တွင် အကာအကွယ်မဲ့သလို ဖြစ်နေရသည်။ ဤကွာဟချက်သည် ဓာတ်တော်များကို "ရှေးရိုးစွဲ အယူသီးမှု" အဆင့်မှ "သမိုင်းဝင် အထောက်အထားအခြေပြု ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်" အဆင့်သို့ မြှင့်တင်ရန် ပျက်ကွက် နေခြင်းကို ညွှန်းဆိုနေသည်။

   ဤတွေ့ရှိချက်နှင့် ပတ်သက်၍ အထူးအလေးပေး တင်ပြလိုသည်မှာ “Pattern repetition across independent cases indicates structural deficiencies.” (လွတ်လပ်သော အမှုအခင်းအမြောက်အမြားတွင် ပုံစံတူဖြစ်ရပ်များ ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေခြင်းသည် တစ်ဦးတစ်ယောက်၏ အမှားထက် စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အားနည်းချက်များ (Structural Deficiencies) ရှိနေကြောင်းကို တိကျစွာ ညွှန်းဆိုနေခြင်း ဖြစ်ပါသည်။)

4.6.2 Recurring Success Patterns (ထပ်တလဲလဲ တွေ့ရှိရသော အောင်မြင်မှုပုံစံများ)

  ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့်၊ အကျပ်အတည်းများကို အောင်မြင်စွာ ကျော်လွှားနိုင်ခဲ့သော အမှုအခင်းများ (Type E) ကို လေ့လာကြည့်သောအခါ၊ ၎င်းတို့တွင် တူညီသော အားသာချက် (၃) ရပ်ကို အမြဲတမ်း တွေ့ရှိရသည်-

   (၁) အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ထိန်းချုပ်မှု (Institutional Control): 

ဆုံးဖြတ်ချက်များကို လူတစ်ဦးတည်းက မချဘဲ၊ ခိုင်မာသော အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ကော်မတီ သို့မဟုတ် စနစ်ဖြင့် စုပေါင်းထိန်းချုပ်ခြင်း။

   (၂) ရှင်းလင်းသော လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ (Clear Procedures): 

ပိုင်ဆိုင်မှု၊ ရွှေ့ပြောင်းမှုနှင့် ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်တိုင်းတွင် ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားသော ရှင်းလင်းသည့် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ (Transparent Protocols) ရှိနေခြင်း။

   (၃) လေ့ကျင့်ထားသော ထိန်းသိမ်းသူများ (Trained Custodians): 

ထိန်းသိမ်းသူများသည် ဝိနည်းကိုလည်းနားလည်၊ တည်ဆဲဥပဒေနှင့် နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာများကိုလည်း အခြေခံသိရှိထားသောကြောင့် ပြဿနာမပေါ်မီ ကြိုတင်ကာကွယ်နိုင်ခြင်း။

(၄) သုတေသနကျမ်းများခိုင်မာမူရှိအောင် ရေးသားပြုစုနိုင်သူများ

သွားတော်ထိမ်းသိမ်းသူများ ဦးဆောင်သူများသည် ပညာရပ်နယ်ပယ် သုတေသနနယ်ပယ်တွင် Professional ဖြစ်သဖြင့် သုတေသနတွေ့ရှိချက်များအား အများပြည်သူတို့ သိရှိနိုင်ရန် ရေးသားထုတ်၀ေ ဖြန့်၀ေနိုင်သဖြင့် ယုံကြည်စိတ်ချရမူရှိခြင်း

   အချုပ်အားဖြင့် ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရလျှင်၊ ဤ Cross-case Analysis သည် ဤသုတေသန၏ ကျိုးကြောင်းဆင်ခြင်မှုအတွက် အလွန်အရေးကြီးသော အချိုးအကွေ့တစ်ခုဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကျရှုံးမှုပုံစံများသည် "ဘာကို ဖြေရှင်းရမည်နည်း (What to fix)" ကို လမ်းညွှန်ပေးပြီး၊ အောင်မြင်မှုပုံစံများသည် "စံနမူနာတွင် မည်သည့်အချက်များ ပါဝင်ရမည်နည်း (What to include in the model)" ဆိုသည်ကို လက်တွေ့အထောက်အထားများဖြင့် သက်သေပြလိုက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤတွေ့ရှိချက်များကို အခြေခံ၍ လာမည့်ကဏ္ဍတွင် Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) ကို အပြီးသတ် တည်ဆောက်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။(Refer to Table 4.3)

Table 4.3 Comparative Pattern Analysis: Failed vs. Successful Custodianship

4.7 Model Construction Process (စံနမူနာ တည်ဆောက်မှု လုပ်ငန်းစဉ်)

  ဤကဏ္ဍသည် ဤသုတေသန၏ အနက်ရှိုင်းဆုံးသော အချိုးအကွေ့ဖြစ်ပြီး၊ အမှုအခင်း (၁၀၀) မှ တွေ့ရှိချက်များကို Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) ၏ အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ်သို့ မည်သို့ စနစ်တကျ အသွင်ပြောင်းလဲခဲ့သည် (How findings were translated into model components) ဆိုသည်ကို ရှင်းလင်းတင်ပြမည်ဖြစ်သည်။

4.7.1 From Data to Model (အချက်အလက်မှသည် စံနမူနာဆီသို့)

စံနမူနာ တည်ဆောက်မှု လုပ်ငန်းစဉ်ကို အဆင့်ဆင့်သော ယုတ္တိဗေဒဖြင့် ဖော်ဆောင်ထားပါသည်။ အမှုအခင်းများတွင် တွေ့ရှိရသည့် "ကျရှုံးမှုပုံစံများ (Failure Patterns)" သည် စံနမူနာတွင် ပါဝင်ရမည့် "စွမ်းရည်ကဏ္ဍများ (Required Competencies)" ကို သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ အသွင်ပြောင်းလဲမှု ယန္တရားမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပါသည်-

• Case Observation (အမှုအခင်းများ): ဓာတ်တော်များ ပျက်စီးခြင်း၊ ပိုင်ဆိုင်မှု လုယက်ခံရခြင်း၊ သတင်းမှား တိုက်ခိုက်ခံရခြင်း။

• Pattern Interpretation (ပုံစံဖော်ထုတ်ခြင်း): နည်းပညာမသိမှု၊ ဥပဒေနားမလည်မှု၊ ဆက်သွယ်ရေး အားနည်းမှု။

• Model Abstraction (စံနမူနာအဖြစ် ပုံဖော်ခြင်း): အဆိုပါ အားနည်းချက်တစ်ခုစီကို ပိတ်ဆို့နိုင်မည့် မဏ္ဍိုင် (၄) ရပ် (Vinaya, Archaeology, Law, Management) ကို IRCM ၏ အခြေခံဒြပ်စင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း။

4.7.2 Derivation Logic (စံနမူနာ ထွက်ပေါ်လာမှု ယုတ္တိဗေဒ)

IRCM စံနမူနာရှိ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုချင်းစီသည် သီအိုရီအရ စိတ်ကူးယဉ်ထား ခြင်း မဟုတ်ဘဲ မြေပြင်ဒေတာများမှ တိုက်ရိုက် ဆင်းသက်လာခြင်း (Empirically derived) ဖြစ်သည်။

 Vinaya Pillar: ဓာတ်တော်များကို စီးပွားဖြစ် အသုံးချသည့် Ethical violations များကြောင့် ထည့်သွင်းရခြင်း ဖြစ်သည်။

 Archaeology Pillar: စနစ်တကျ မကိုင်တွယ်ဘဲ ဓာတ်တော်များ ပျက်စီးရသည့် Technical failures များကြောင့် ထည့်သွင်းရခြင်း ဖြစ်သည်။

 Law Pillar: တရားဝင် စာရွက်စာတမ်းမရှိဘဲ ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားရသည့် Legal conflicts များကြောင့် ထည့်သွင်းရခြင်း ဖြစ်သည်။

 Management & Research Pillar: မီဒီယာများ၏ အမေးကို အထောက်အထားဖြင့် မဖြေနိုင်သည့် Communication & Research gaps များကြောင့် ထည့်သွင်းရခြင်း ဖြစ်သည်။

 “Each component of the model is directly derived from empirical deficiencies observed in the case dataset.” (စံနမူနာတွင် ပါဝင်သော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုချင်းစီသည် အမှုအခင်း အချက်အလက်စုများတွင် တွေ့ရှိခဲ့ရသော လက်တွေ့ကျသည့် အားနည်း ချက်များကို တိုက်ရိုက် တုံ့ပြန်ဖြေရှင်းရန်အတွက် ဖော်ထုတ်ထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။)

4.8 Model Construction Process (စံနမူနာ တည်ဆောက်မှု လုပ်ငန်းစဉ်)

  ဤကဏ္ဍသည် ဤသုတေသန၏ အနက်ရှိုင်းဆုံးသော အချိုးအကွေ့ (The most critical juncture) ဖြစ်သည်။ ဤနေရာတွင် Hswagata ၏ မြေပြင်အမှုအခင်း (၁၀၀) မှ ရရှိလာသော အချက်အလက်များသည် သီးခြားစီဖြစ်နေသော သာဓကများအဖြစ်မှနေ၍ စနစ်ကျသော "ပေါင်းစပ်ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု စံနမူနာ (Integrated Relic Custodianship Model - IRCM)" အဖြစ်သို့ မည်သို့ စနစ်တကျ အသွင်ပြောင်းသွားသည်ကို ရှင်းလင်းတင်ပြမည်ဖြစ်သည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်သည် သီအိုရီအရ မှန်းဆချက်များ (Deductive assumptions) အပေါ် အခြေခံထားခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ မြေပြင်အခြေအနေများက တောင်းဆိုနေသော လိုအပ်ချက်များ (Empirical demands) အပေါ်တွင်သာ အခြေခံ၍ တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

4.8.1 From Data to Model: The Transformation Mechanism (အချက်အလက်မှသည် စံနမူနာဆီသို့ အသွင်ပြောင်းလဲမှု ယန္တရား)

  အချက်အလက်များကို စံနမူနာအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲရာတွင် အဆင့် (၅) ဆင့်ပါဝင်သော သိပ္ပံနည်းကျ စစ်ထုတ်မှုယန္တရား [Case → Code → Theme → Pattern → Model] ကို အောက်ပါအတိုင်း အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့ပါသည်-

၁။ Case (မြေပြင်အမှုအခင်းများ): အစပိုင်းတွင် ဓာတ်တော်များ ပျောက်ဆုံးခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်း သို့မဟုတ် အငြင်းပွားခြင်းဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးလှသော မြေပြင်ဖြစ်ရပ်များကို စုစည်းခဲ့သည်။

၂။ Code (သင်္ကေတ သတ်မှတ်ခြင်း): ထိုဖြစ်ရပ်များမှနေ၍ ကျရှုံးမှု၏ ဇစ်မြစ်များကို MGT (စီမံခန့်ခွဲမှု)၊ LEG (ဥပဒေ)၊ ETH (ကိုယ်ကျင့်တရား) နှင့် COM (ဆက်သွယ်ရေး) ဟူ၍ အခြေခံသင်္ကေတများ တပ်ခဲ့သည်။

၃။ Theme (ပင်မအကြောင်းအရာများ): ထပ်တူကျသော ကုဒ်များကို စုစည်း၍ "နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ ကွာဟချက်" သို့မဟုတ် "ဥပဒေကြောင်းဆိုင်ရာ လစ်ဟာမှု" ဟူသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ပင်မအကြောင်းအရာများအဖြစ် အုပ်စုဖွဲ့ခဲ့သည်။

၄။ Pattern (ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော ပုံစံများ): အမှုအခင်းအမြောက်အမြားတွင် တူညီသော အမှားများ (ဥပဒေနားမလည်ခြင်း၊ သုတေသနအခြေပြု ချေပနိုင်စွမ်းမရှိခြင်း) ကို "စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပုံစံများ (Structural Patterns)" အဖြစ် အတည်ပြုခဲ့သည်။

၅။ Model (စံနမူနာ၏ အစိတ်အပိုင်းများ): နောက်ဆုံးအဆင့်တွင် ထိုပုံစံများကို ပြောင်းပြန်လှန်၍ (Reverse Mapping)၊ အနာဂတ်တွင် ထိုအမှားများ မဖြစ်ပွားစေရန် ကာကွယ်ပေးမည့် IRCM ၏ မဏ္ဍိုင်လေးရပ် (Dimensions) အဖြစ်သို့ အပြီးသတ် ပုံဖော်ခဲ့သည်။

4.8.2 Derivation Logic: Why Interdisciplinary Pillars are Mandatory? (စံနမူနာ၏ မဏ္ဍိုင်များ ထွက်ပေါ်လာမှု ယုတ္တိဗေဒ)

  IRCM စံနမူနာတွင် ပါဝင်သော မဏ္ဍိုင်လေးရပ်စလုံးသည် အမှုအခင်း (၁၀၀) ၏ အနှစ်ချုပ်မှ ထွက်ပေါ်လာသော "မဖြစ်မနေလိုအပ်ချက် (Operational Imperatives)" များ ဖြစ်ကြသည်။ “Each component of the model is directly derived from empirical deficiencies observed in the case dataset.” (စံနမူနာတွင် ပါဝင်သော အစိတ်အပိုင်း တစ်ခုချင်းစီသည် အမှုအခင်း အချက်အလက်စုများတွင် တွေ့ရှိခဲ့ရသော လက်တွေ့ကျ သည့် အားနည်းချက်များကို တိုက်ရိုက် တုံ့ပြန်ဖြေရှင်းရန်အတွက် ဖော်ထုတ်ထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။) ယင်းတို့ကို အောက်ပါ ယုတ္တိဗေဒများဖြင့် တည်ဆောက်ထားပါသည်-

• Why Vinaya Discipline is needed? အမှုအခင်းများတွင် ဓာတ်တော်များကို စီးပွားရေးဆန်စွာ အသုံးချခြင်းနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ ဖောက်ဖျက်မှု (Ethical misconduct) များကြောင့် ယုံကြည်မှု ပြိုကွဲရခြင်းကို တွေ့ရှိခဲ့ရသဖြင့်၊ စံနမူနာတွင် "ဝိနည်းနှင့် ကျင့်ဝတ်မဏ္ဍိုင်" ကို အခြေခံအုတ်မြစ်အဖြစ် ထည့်သွင်းရခြင်း ဖြစ်သည်။

• Why Archaeological Knowledge is needed? ဓာတ်တော်များကို မှားယွင်းစွာ ဆေးကြောခြင်းနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ ထိန်းသိမ်းရန် ပျက်ကွက်ခြင်း (Technical failures) တို့ကြောင့် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ပျက်စီးရခြင်းကို တွေ့ရှိခဲ့ရသဖြင့် "ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် နည်းပညာမဏ္ဍိုင်" ကို ထည့်သွင်းရခြင်း ဖြစ်သည်။

• Why Legal Awareness is needed? တရားဝင် ပိုင်ဆိုင်မှု စာရွက်စာတမ်းများ (Legal deeds) မရှိဘဲ ပိုင်ဆိုင်မှု လုယက်ခံရခြင်းနှင့် တရားရင်ဆိုင်ရခြင်း (Legal conflicts) များကြောင့် "ဥပဒေရေးရာ မဏ္ဍိုင်" ကို ထည့်သွင်းရခြင်း ဖြစ်သည်။

• Why Management & Research are needed? မီဒီယာများနှင့် အများပြည်သူ၏ မေးခွန်းထုတ်မှု၊ ဝေဖန်တိုက်ခိုက်မှု (Negative Responses) များကို ခိုင်မာသော သုတေသန အထောက်အထားများဖြင့် ပြန်လည်မချေပနိုင်ဘဲ အဖွဲ့အစည်းများ ဂုဏ်သိက္ခာကျဆင်းရခြင်း (Communication & Research Gaps) ကြောင့် "စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် သုတေသနမဏ္ဍိုင်" ကို ထည့်သွင်းရခြင်း ဖြစ်သည်။

အချုပ်အားဖြင့် ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရလျှင်၊ ဤ Model Construction Process သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု၏ "အတိတ်က အနာဂတ် (Lessons of the past)" ကို "အနာဂတ်အတွက် စံနမူနာ (Model for the future)" အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤစံနမူနာသည် မြေပြင်မှ ကျရှုံးခဲ့ရသော အမှုအခင်း (၁၀၀) ၏ သွေး၊ ချွေးနှင့် သင်ခန်းစာများအပေါ်တွင် အခိုင်အမာ တည်ဆောက်ထားသဖြင့်၊ ၎င်းသည် သာမန် သီအိုရီတစ်ခုထက် ပိုမိုခိုင်မာသော "လက်တွေ့အသုံးချစနစ် (Actionable System)" တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ အခိုင်အမာ တင်ပြအပ်ပါသည်။(See Figure 4.3)

Figure 4.3 Reverse Mapping: Deriving IRCM Pillars from Case Deficiencies

4.9 Integrated Relic Custodianship Model (IRCM)

  အမှုအခင်း (၁၀၀) မှ တွေ့ရှိချက်များကို အခြေခံ၍ တည်ဆောက်ထားသော Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်း သူများအတွက် ဘက်စုံစွမ်းရည်မြှင့်တင်ပေးမည့် ခေတ်သစ်မူဘောင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤစံနမူနာသည် တစ်ဖက်စွန်းကျသော ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်များ (ဥပဒေသက်သက် သို့မဟုတ် သဒ္ဒါတရားသက်သက်) မှနေ၍ ဘာသာရပ်ပေါင်းစုံ ပေါင်းစပ်ထားသော သိပ္ပံနည်းကျ စီမံခန့်ခွဲမှုစနစ်သို့ ကူးပြောင်းပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

4.9.1 Model Components (စံနမူနာ၏ အစိတ်အပိုင်းများ)

  IRCM စံနမူနာတွင် အပြန်အလှန် ကျားကန်ပေးထားသော မဏ္ဍိုင်ကြီး (၄) ရပ် ပါဝင်ပါသည်-

၁။ Vinaya Discipline (ဝိနည်းနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရား မဏ္ဍိုင်): 

ဤသည်မှာ စံနမူနာ၏ အခြေခံအုတ်မြစ် (Core Foundation) ဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်များကို စီးပွားရေးဆန်စွာ အသုံးချခြင်းမှ ကာကွယ်ရန်နှင့် ထိန်းသိမ်းသူများ၏ ကိုယ်ကျင့်တရားကို ဝိနည်းတော်နှင့်အညီ စံသတ်မှတ်ရန် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဓာတ်တော်များ၏ သန့်စင်မွန်မြတ်မှု (Sacred Integrity) ကို ကာကွယ်ပေးသည်။

၂။ Archaeological Knowledge (ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် နည်းပညာမဏ္ဍိုင်): 

ဓာတ်တော်များကို ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းအဖြစ် သိပ္ပံနည်းကျ ကိုင်တွယ်ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ အစိုဓာတ်နှင့် အပူချိန် ထိန်းညှိခြင်းနှင့် စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း (Documentation) တို့ ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် ဓာတ်တော်များ၏ ရုပ်ဝတ္ထုကြံ့ခိုင်မှု (Physical Longevity) ကို အာမခံချက်ပေးသည်။

၃။ Legal Awareness (ဥပဒေရေးရာနှင့် လိုက်နာမှုမဏ္ဍိုင်): 

တည်ဆဲဥပဒေများကို နားလည်စေခြင်း၊ ပိုင်ဆိုင်မှုနှင့် လွှဲပြောင်းမှုဆိုင်ရာ တရားဝင်စာချုပ်များ (Deeds of transfer) ပြုလုပ်တတ်စေခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် အဖွဲ့အစည်းကို ဥပဒေကြောင်းအရ အကာအကွယ်ပေးသည့် (Legal Protection) ဒိုင်းလွှားဖြစ်သည်။

၄။ Management, Research & Communication (စီမံခန့်ခွဲမှု၊ သုတေသနနှင့် ဆက်သွယ်ရေးမဏ္ဍိုင်): 

ဤမဏ္ဍိုင်တွင် အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေးဗျူဟာများအပြင်၊ အရှင်ဘုရား လမ်းညွှန်ထားသည့်အတိုင်း "ပညာရပ်ဆိုင်ရာ သုတေသနပြုစုမှု (Academic Research Capacity)" ကို အဓိက အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် ထည့်သွင်းထားသည်။ ဤသည်မှာ မီဒီယာများနှင့် အများပြည်သူ၏ ဝေဖန်တိုက်ခိုက်မှု (Negative Responses) များကို သဒ္ဒါတရားသက်သက်ဖြင့် မဟုတ်ဘဲ ခိုင်မာသော သုတေသန အထောက်အထားများဖြင့် (Evidence-based Response) တိကျစွာ ချေပနိုင်ရန် ဖြစ်သည်။

4.9.2 Functional Integration (လုပ်ငန်းဆောင်တာများ ပေါင်းစပ်လည်ပတ်ပုံ)

  IRCM ၏ ထူးခြားချက်မှာ အထက်ပါ မဏ္ဍိုင်လေးရပ်သည် သီးခြားစီ အလုပ်လုပ်နေခြင်း မဟုတ်ဘဲ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အပြန်အလှန် အမှီပြုနေခြင်း (Synergistic Interaction) ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့်-

Vinaya + Law: 

ဝိနည်းတော်အရ လှူဒါန်းမှုကို ဥပဒေကြောင်းအရ စာချုပ်ဖြင့် အတည်ပြုခြင်းဖြင့် ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားမှုကို အမြစ်ပြတ်စေသည်။

Archaeology + Research: 

ဓာတ်တော်များကို သိပ္ပံနည်းကျ စစ်ဆေးမှု (Archaeology) နှင့် သုတေသနပြုစုမှု (Research) ပေါင်းစပ်လိုက်ခြင်းဖြင့် မီဒီယာများ၏ "ဓာတ်တော်အတု/အစစ်" အငြင်းပွားမှုကို ခိုင်မာသော အချက်အလက်ဖြင့် ဖြေရှင်းပေးနိုင်သည်။
ဤသို့ ပေါင်းစပ်လည်ပတ်ခြင်းဖြင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်သည် အားနည်းချက်မရှိသော (Seamless and Robust) အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ယန္တရားတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။

4.9.3 System Outcome (စနစ်၏ ရလဒ်များ)

  IRCM စံနမူနာကို ကျင့်သုံးခြင်းဖြင့် အောက်ပါ အဓိကရလဒ်နှစ်ရပ်ကို ရရှိစေမည်ဖြစ်သည်-

၁။ Competent Custodians (စွမ်းရည်ပြည့်ဝသော ထိန်းသိမ်းသူများ): 

ဝိနည်းကိုလည်း လေးစား၊ ဥပဒေကိုလည်း နားလည်၊ နည်းပညာလည်း ကျွမ်းကျင်ပြီး သုတေသန အထောက်အထားဖြင့် တုံ့ပြန်နိုင်စွမ်းရှိသော ဘက်စုံစွမ်းရည်ပြည့်ဝသည့် လူသားအရင်းအမြစ်များ ပေါ်ထွက်လာခြင်း။

၂။ Sustainable Management (ရေရှည်တည်တံ့သော စီမံခန့်ခွဲမှုစနစ်):

 ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတစ်ယောက်အပေါ် မှီခိုနေခြင်းမှ ကင်းဝေးပြီး၊ မည်သည့်အကျပ် အတည်းကိုမဆို စနစ်တကျ ကြိုတင်ကာကွယ်နိုင်သော ရေရှည်တည်တံ့သည့် ဓာတ်တော် ထိန်းသိမ်းမှု အဖွဲ့အစည်းများ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း။

  အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဤ IRCM စံနမူနာသည် မြေပြင်အမှုအခင်းများမှ သင်ခန်းစာယူ၍ တည်ဆောက်ထားသည့် "လက်တွေ့အသုံးချနိုင်သော အဖြေ (Actionable Solution)" ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဓာတ်တော်များကို ရိုးရာအစဉ်အလာအရ ထိန်းသိမ်းခြင်း မှသည် သိပ္ပံနည်းကျ ပေါင်းစပ်ထိန်းသိမ်းခြင်းသို့ ကူးပြောင်းပေးလိုက်သည့် ကြီးမားသော ခြေလှမ်းတစ်ရပ် ဖြစ်ပါတော့သည်။(See Figure 4.4)

Figure 4.4 The Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) Architecture

4.10 Training Framework Development (လေ့ကျင့်ရေးမူဘောင် ဖော်ထုတ်ခြင်း)

  IRCM စံနမူနာသည် သီအိုရီအဆင့်၌သာ ရှိနေသည်မဟုတ်ဘဲ၊ ၎င်းကို လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်ရန်အတွက် စံချိန်မီ "လေ့ကျင့်ရေးမူဘောင် (Training Framework)" တစ်ခုအဖြစ် ပြောင်းလဲတည်ဆောက်ရန် လိုအပ်သည်။ ဤကဏ္ဍသည် အမှုအခင်း (၁၀၀) မှ တွေ့ရှိရသော အသိပညာကွာဟချက်များကို ပိတ်ဆို့ရန်အတွက် တိုက်ရိုက်ဒီဇိုင်း ထုတ်ထားသော (Direct output of the model) စနစ်တကျ သင်ယူမှုလမ်းကြောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။

4.10.1 Training Structure (လေ့ကျင့်ရေး တည်ဆောက်ပုံ အဆင့်ဆင့်)

ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ၏ စွမ်းရည်ကို အခြေခံမှသည် ဗျူဟာမြောက် အဆင့်အထိ မြှင့်တင်ပေးနိုင်ရန်အတွက် ဤလေ့ကျင့်ရေးမူဘောင်ကို အဆင့် (၃) ဆင့် (Three-tier structure) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပါသည်-

၁။ Basic Level (အခြေခံအဆင့် - Foundational Competency): 

ဤအဆင့်သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူတိုင်း မဖြစ်မနေ သိရှိရမည့် အခြေခံ ဗဟုသုတများကို အဓိကထားသည်။ နေ့စဉ်ကိုင်တွယ်မှုဆိုင်ရာ ဝိနည်းကျင့်ဝတ်များနှင့် အခြေခံရုပ်ဝတ္ထုထိန်းသိမ်းခြင်းဆိုင်ရာ စံနှုန်းများ ပါဝင်သည်။ ၎င်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ "မသိနားမလည်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော အမှားများကို တားဆီးရန်" ဖြစ်သည်။

၂။ Intermediate Level (အလယ်အလတ်အဆင့် - Procedural Competency):

 ဤအဆင့်တွင် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်မှုများကို အဓိကထားသည်။ စံချိန်မီ မှတ်တမ်းတင်စနစ်များ (Documentation) နှင့် ဥပဒေကြောင်းအရ လိုက်နာဆောင်ရွက်ရမည့် ကိစ္စရပ်များကို လေ့ကျင့်ပေးသည်။ ၎င်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ "အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စံနှုန်းများ (SOPs) ကို တိကျစွာ အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန်" ဖြစ်သည်။

၃။ Advanced Level (အဆင့်မြင့်အဆင့် - Strategic Competency):

 ဤအဆင့်သည် အုပ်ချုပ်မှုနှင့် ဦးဆောင်မှုပိုင်းဆိုင်ရာ စွမ်းရည်များကို အဓိကထားသည်။ အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေးဗျူဟာများ၊ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ သုတေသနပြုစုမှုနှင့် မီဒီယာများကို အထောက်အထားဖြင့် တုံ့ပြန်နိုင်စွမ်းတို့ ပါဝင်သည်။ ၎င်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ "အကျပ်အတည်းများကို ဗျူဟာမြောက် စီမံခန့်ခွဲနိုင်ရန်" ဖြစ်သည်။

4.10.2 Curriculum Mapping (သင်ရိုးညွှန်းတမ်း ချိတ်ဆက်ပုံဖော်ခြင်း)

  IRCM ၏ မဏ္ဍိုင်လေးရပ်ကို အခြေခံ၍ လေ့ကျင့်ရေးသင်ရိုးများကို အောက်ပါအတိုင်း ပညာရပ်နယ်ပယ်အလိုက် ချိတ်ဆက်ပုံဖော် (Mapping) ထားပါသည်

Table 4.4 IRCM Training Curriculum Matrix

ပညာရပ်နယ်ပယ် (Domain)	လေ့ကျင့်ရေးသင်ရိုး (Training Modules)	အဓိကအကြောင်းအရာ (Focus Area)
Vinaya (ဝိနည်းတော်)	Ethical Custodianship Standards	ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်သော ဝိနည်းကျင့်ဝတ်နှင့် ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ စံနှုန်းများ
Archaeology (ရှေးဟောင်းသုတေသန)	Scientific Preservation & Documentation	ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ သိပ္ပံနည်းကျ ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း
Law (ဥပဒေရေးရာ)	Regulatory Compliance & Deeds	တည်ဆဲဥပဒေများကို လိုက်နာခြင်းနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုဆိုင်ရာ တရားဝင်စာချုပ်စာတမ်းများ ပြုစုခြင်း
Management & Research (စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် သုတေသန)	Crisis Communication & Evidence-based Response	အကျပ်အတည်းကာလ ဆက်သွယ်ရေးနှင့် သုတေသနအထောက်အထားဖြင့် မီဒီယာကို တုံ့ပြန်ခြင်း

  

အချုပ်အားဖြင့် ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရလျှင်၊ ဤ Curriculum Mapping သည် အခန်း (၄.၅) တွင် ဖော်ထုတ်ခဲ့သော Knowledge Gaps လေးခုကို တိုက်ရိုက် ကုစားပေးမည့် "ပညာရေးဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းချက် (Pedagogical Solution)" ဖြစ်သည်။ ဤသင်ရိုးညွှန်းတမ်းသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းခြင်းကို ရိုးရာအစဉ်အလာအတိုင်း နားလည်မှုသက်သက်မှသည် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်မှု (Certified Professional Competency) အဖြစ်သို့ အဆင့်မြှင့်တင်ပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤလေ့ကျင့်ရေး မူဘောင်သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအား အကျပ်အတည်းများကြားတွင် မိမိကိုယ်မိမိ ယုံကြည်မှုရှိရှိ ကာကွယ်နိုင်စေရုံသာမက၊ သာသနာတော်အတွက် ရေရှည် တည်တံ့သော လူသားအရင်းအမြစ်များကို မွေးထုတ်ပေးနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

4.11 Governance and Policy Implications (အုပ်ချုပ်မှုနှင့် မူဝါဒဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ)

  ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအား လေ့ကျင့်ပေးရုံမျှဖြင့် စနစ်တစ်ခုလုံး အောင်မြင်ရန် မလုံလောက်ပေ။ အမှုအခင်း (၁၀၀) ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်အရ ကျရှုံးမှုအများစုသည် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်မှုယန္တရား အားနည်းခြင်း (Weak Governance) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် IRCM စံနမူနာ၏ အဓိကရလဒ်တစ်ခုဖြစ်သော အုပ်ချုပ်မှုနှင့် မူဝါဒဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများကို အောက်ပါ အတိုင်း အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ မူဘောင်နှင့် မူဝါဒယန္တရားဟူသော ကဏ္ဍနှစ်ရပ်ဖြင့် တင်ပြအပ်ပါသည်။

4.11.1 Institutional Framework (အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ မူဘောင်)

  ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ် ခိုင်မာစေရန်အတွက် ပထမဦးစွာ အောက်ပါ အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန် လိုအပ်သည်-

၁။ Authority and Decision-Making (လုပ်ပိုင်ခွင့်နှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်မှု): 

အမှုအခင်းများတွင် တွေ့ရှိရသည့် "လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတည်းအပေါ် မှီခိုနေရခြင်း (Individual Dependency)" ကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် လုပ်ပိုင်ခွင့်များကို အတိအကျ သတ်မှတ်ထားသော ဗဟိုထိန်းချုပ်မှုစနစ် (Clear Authority Structure) လိုအပ်သည်။ ဓာတ်တော်ပိုင်ဆိုင်မှု၊ ရွှေ့ပြောင်းမှုနှင့် ပြပွဲပြုလုပ်မှုများအတွက် မည်သူက ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့် ရှိသည်ကို ဝိနည်းနှင့် ဥပဒေကြောင်းအရ အတိအကျ ပြဋ္ဌာန်းထားရမည်။

၂။ Oversight and Monitoring (ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲမှုနှင့် စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးမှု): 

ထိန်းသိမ်းသူများ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များကို ဘာသာရပ်ဆိုင်ရာ ပညာရှင်များ (ဥပဒေ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန၊ ဝိနည်း) ပါဝင်သော ကော်မတီဖြင့် ကြီးကြပ်စစ်ဆေးခြင်း (Multidisciplinary Oversight) ကို ကျင့်သုံးရမည်။ ဤသို့ စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးခြင်းသည် ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအရ အမှားကျူးလွန်မှုများကို စနစ်ကနေ ကြိုတင်ဟန့်တားပေးသည့် "စစ်ဆေးမှုနှင့် ဟန်ချက်ညီမှု (Checks and Balances)" ယန္တရားပင် ဖြစ်သည်။

4.11.2 Policy Mechanisms (မူဝါဒဆိုင်ရာ ယန္တရားများ)

  အဖွဲ့အစည်း၏ အုပ်ချုပ်မှုယန္တရား လည်ပတ်နိုင်ရန်အတွက် အောက်ပါ မူဝါဒဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းစဉ်များကို လက်တွေ့ကျင့်သုံးရမည် ဖြစ်သည်-

၁။ Standard Operating Procedures - SOPs (စံချိန်မီ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ):

 အောင်မြင်သော အမှုအခင်းများ (Type E) မှ သင်ခန်းစာယူ၍ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းခြင်းဆိုင်ရာ SOP များကို ရေးဆွဲရမည်။ ဥပမာ- ဓာတ်တော်များ ပင့်ဆောင်ရာတွင် လိုက်နာရမည့် ဥပဒေကြောင်းဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးလုပ်နည်း၊ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ထိန်းသိမ်းခြင်းဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများနှင့် သတင်းမှားများကို တုံ့ပြန်ရန် ဆက်သွယ်ရေး လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ ပါဝင်သည်။ ဤ SOP များသည် ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် လက်စွဲဥပဒေ (Operational Manual) ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။

၂။ Accountability and Responsibility (တာဝန်ယူမှုနှင့် တာဝန်ခံမှု): 

မူဝါဒယန္တရားတွင် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူတိုင်း၏ တာဝန်ယူမှု နယ်ပယ်ကို အတိအကျ သတ်မှတ်ရမည်။ အမှားအယွင်း တစ်စုံတစ်ရာ ဖြစ်ပေါ်လာပါက ဝိနည်းအရသော်လည်းကောင်း၊ ဥပဒေအရသော်လည်းကောင်း မည်သို့ တာဝန်ခံရ မည်ဟူသော အချက် (Accountability Mechanism) ကို ထည့်သွင်းပြဋ္ဌာန်း ရမည်။ ဤယန္တရားသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအား ပေါ့လျော့မှုမရှိစေရန် ထိန်းကျောင်း ပေးမည့် စံနှုန်းတစ်ခုဖြစ်သည်။

  အချုပ်အားဖြင့် ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရလျှင်၊ ဤ Governance and Policy Implications သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုနယ်ပယ်ကို "အစဉ်အလာအရ ထိန်းသိမ်းခြင်း (Traditional Custodianship)" မှသည် "အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ထိန်းသိမ်းခြင်း (Institutional Custodianship)" သို့ ကူးပြောင်းပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်မှုမူဘောင်နှင့် မူဝါဒယန္တရားများ ရှိနေခြင်းသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအား စနစ်တစ်ခု၏ အကာအကွယ်အောက်တွင် ဘေးကင်းစွာ လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်နိုင်စေပြီး၊ အနာဂတ်တွင် ကြုံတွေ့လာနိုင်သည့် မည်သည့်အကျပ်အတည်းကိုမဆို တည်တည်ငြိမ်ငြိမ် ဖြင့် ရင်ဆိုင်နိုင်စွမ်းရှိသော "ခိုင်မာသော အဖွဲ့အစည်း (Robust Institution)" များ ဖြစ်ပေါ်လာစေမည် ဖြစ်ပါသည်။

4.12 Crisis Prevention Mechanism (အကျပ်အတည်း ကြိုတင်ကာကွယ် ရေး ယန္တရား)

  ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် ဘာသာရေးအရ အလွန်အကဲဆတ်သောကြောင့် အကျပ်အတည်းတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာပါက အဖွဲ့အစည်း၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ကုစားရန် အလွန်ခက်ခဲသည်။ ထို့ကြောင့် IRCM စံနမူနာတွင် အကျပ်အတည်းဖြစ်မှ ဖြေရှင်းခြင်း (Reactive) ထက် အကျပ်အတည်း မဖြစ်ပွားမီ ကြိုတင်ကာကွယ်ခြင်း (Preemptive Prevention) ကို အဓိကထားသည်။ ဤယန္တရားသည် အခန်း (၄.၄.၄) ပါ အမှုအခင်းများ (Case #85 နှင့် #92) တွင် တွေ့ရှိခဲ့ရသော "နှုတ်ဆိတ်နေခြင်း (Silence)" နှင့် "အထောက်အထားမဲ့ခြင်း (Lack of Evidence)" ဟူသည့် ကျရှုံးမှုများကို တိုက်ရိုက်တုံ့ ပြန်ရန် ဒီဇိုင်းထုတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

4.12.1 Standard Communication Protocol (စံချိန်မီ ဆက်သွယ်ရေး လုပ်ထုံးလုပ်နည်း)

  အကျပ်အတည်းကာလတွင် မည်သူက၊ မည်သို့၊ မည်သည့်အချိန်တွင် ပြောဆိုမည်ဟူသော "ဆက်သွယ်ရေး လုပ်ထုံးလုပ်နည်း (Communication Protocol)" သည် ပထမဆုံးသော ကာကွယ်ရေးလိုင်းဖြစ်သည်။ ဤပရိုတိုကောတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်-

Designated Spokesperson: 

အမှုအခင်းများတွင် တွေ့ရသည့်အတိုင်း လူအများအပြားက တစ်မျိုးစီ ဖြေကြားခြင်းကို ရှောင်လွှဲရန်၊ တရားဝင် ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ (Spokesperson) ကို သတ်မှတ်ခြင်း။

Standardized Messaging: 

သတင်းမှားများ ပျံ့နှံ့လာချိန်တွင် ဝိနည်း၊ ဥပဒေနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ပေါင်းစပ်၍ တရားဝင် ထုတ်ပြန်ချက် (Official Statement) ထုတ်ပြန်သည့် လုပ်ငန်းစဉ်။ ဤသို့ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် Case #85 တွင် တွေ့ရသော "နှုတ်ဆိတ်နေခြင်း" ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သည့် ဆိုးကျိုးများကို ကာကွယ်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။

4.12.2 Transparency and Information Disclosure (ပွင့်လင်းမြင်သာမှုနှင့် သတင်းထုတ်ပြန်မှု)

  သံသယများသည် သတင်းအချက်အလက် လေဟာနယ် (Information Vacuum) အတွင်း၌ အားကောင်းလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် IRCM စံနမူနာသည် "ထိန်းချုပ်ပွင့်လင်း မြင်သာမှု (Controlled Transparency)" ကို ကျင့်သုံးရန် အကြံပြုပါသည်-

Public Access to Provenance Data:

 ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ အငြင်းပွားမှု မဖြစ်ပွားမီ၊ ၎င်းတို့၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများကို အများပြည်သူ သိရှိနိုင်စေရန် ပုံမှန်ထုတ်ပြခြင်း (Proactive Disclosure)။

Media Engagement Strategy:

 မီဒီယာများနှင့် ပုံမှန်ထိတွေ့ဆက်ဆံပြီး၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု လုပ်ငန်းစဉ်များကို ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်မှ ရှင်းလင်းပြသခြင်း။ ဤသည်မှာ သံသယများ မကြီးထွားမီ ကြိုတင်ကာကွယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

4.12.3 Rapid Response and Verification System (မြန်ဆန်သော တုံ့ပြန်မှုနှင့် အတည်ပြုရေးစနစ်)

  အကျပ်အတည်းတစ်ခု စတင်သည်နှင့်တပြိုင်နက် IRCM ၏ အမြန်တုံ့ပြန်မှုစနစ် (Response System) က စတင်လည်ပတ်မည် ဖြစ်သည်-

Fact-Checking Unit: 

လူမှုကွန်ရက်နှင့် မီဒီယာများပေါ်ရှိ သတင်းမှားများကို စောင့်ကြည့်ပြီး၊ ၎င်းတို့ကို ခိုင်မာသော သုတေသနအထောက်အထားများဖြင့် ချက်ချင်းချေပခြင်း။ ဤသည်မှာ အရှင်ဘုရား လမ်းညွှန်ထားသည့် "Negative Response များကို အချက်အလက်ဖြင့် ပြန်လည်ချေပနိုင်စွမ်း" ကို လက်တွေ့အသုံးချခြင်း ဖြစ်သည်။

Interdisciplinary Committee: 

ပြဿနာပေါ်ပေါက်ပါက ဝိနည်း၊ ဥပဒေနှင့် နည်းပညာပညာရှင်များ ချက်ချင်း စုပေါင်းတိုင်ပင်၍ ဘက်စုံပြည့်စုံသော အဖြေကို ထုတ်ပြန်ခြင်း။ ဤစနစ်သည် Case #92 တွင် တွေ့ရသော "သိပ္ပံနည်းကျ ရှင်းလင်းနိုင်စွမ်းမရှိမှု" ကို အပြည့်အဝ ပိတ်ဆို့ပေး မည်ဖြစ်သည်။

အချုပ်အားဖြင့် ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရလျှင်၊ ဤ Crisis Prevention Mechanism သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုနယ်ပယ်အတွက် "အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ကိုယ်ခံအားစနစ် (Institutional Immunity)" ပင် ဖြစ်သည်။ ဤယန္တရားရှိခြင်းကြောင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများသည် အကျပ်အတည်းများရှေ့တွင် အကာအကွယ်မဲ့နေ တော့မည် မဟုတ်ဘဲ၊ စနစ်ကျသော ပရိုတိုကော၊ ပွင့်လင်းမြင်သာမှုနှင့် သုတေသနအခြေပြု တုံ့ပြန်မှုများဖြင့် သာသနာတော်အပေါ် ယုံကြည်မှုကို ခိုင်မာစွာ ကာကွယ်နိုင်မည် ဖြစ်ပါတော့သည်။

4.13 Model Validation (စံနမူနာအား အတည်ပြုစစ်ဆေးခြင်း)

သုတေသနတစ်ခုမှ ထွက်ပေါ်လာသော စံနမူနာသည် လက်တွေ့အသုံးချနိုင်စွမ်းရှိမရှိကို အတည်ပြုရန်အတွက် ခိုင်မာသော စစ်ဆေးမှုများ (Validation processes) လိုအပ်သည်။ ဤသုတေသနမှ ဖော်ထုတ်လိုက်သော Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) သည် သုတေသီ၏ ကိုယ်ပိုင်အမြင် သက်သက်မဟုတ်ဘဲ သိပ္ပံနည်းကျ ခိုင်မာမှုရှိကြောင်း သက်သေပြရန်အတွက် အောက်ပါအတိုင်း လက်တွေ့အထောက်အထားဆိုင်ရာ အတည်ပြုချက် (Empirical Validation) နှင့် ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ အတည်ပြုချက် (Logical Validation) ဟူသော ဝင်ရိုးနှစ်ခုဖြင့် စနစ်တကျ အတည်ပြုစစ်ဆေးခဲ့ပါသည်။

4.13.1 Empirical Validation: Pattern Repetition (လက်တွေ့အထောက်အထားအရ အတည်ပြုခြင်း)

  IRCM စံနမူနာ၏ ပထမဆုံးသော ခိုင်မာမှုမှာ မြေပြင်အမှုအခင်း (၁၀၀) မှ ထွက်ပေါ်လာသော "ပုံစံများ ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်မှု (Pattern Repetition)" ပေါ်တွင် အခြေခံထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသုတေသနတွင် အမှုအခင်းတစ်ခု၌သာ ဖြစ်ပွားသော ပြဿနာများကို မော်ဒယ်၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် မယူဆဘဲ၊ မတူညီသော အခြေအနေများအောက်တွင် အကြိမ်ကြိမ် ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပွားနေသော ကျရှုံးမှုပုံစံများ (Recurring Failure Patterns) ကိုသာ အခြေခံ၍ မော်ဒယ်ကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ အလားတူပင် အောင်မြင်သော အမှုအခင်းများတွင် ထပ်တလဲလဲတွေ့ရှိရသည့် အောင်မြင်မှုပုံစံများကို စံနမူနာ၏ အဓိကလုပ်ငန်းစဉ်များအဖြစ် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့ အမှီအခိုကင်းသော အမှုအခင်းအမြောက်အမြားမှ တူညီသောရလဒ်များ ထွက်ပေါ်လာခြင်း (Empirical Consistency) သည် IRCM စံနမူနာသည် လက်တွေ့ မြေပြင်တွင် အမှန်တကယ် အလုပ်လုပ်နိုင်ကြောင်း သက်သေပြနေသည့် အခိုင်မာဆုံးသော အတည်ပြုချက်ပင် ဖြစ်သည်။

4.13.2 Logical Validation: Theoretical Alignment (ယုတ္တိဗေဒနှင့် သီအိုရီအရ အတည်ပြုခြင်း)

  ဒုတိယအတည်ပြုချက်မှာ စံနမူနာ၏ ဖွဲ့စည်းပုံသည် အခန်း (၂) တွင် တင်ပြခဲ့သော ဘာသာရပ်ဆိုင်ရာ သီအိုရီများနှင့် အပြည့်အဝ ကိုက်ညီနေခြင်း (Alignment with Theory) ပင်ဖြစ်သည်။ IRCM ၏ မဏ္ဍိုင်လေးရပ်ဖြစ်သော ဝိနည်း၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန၊ ဥပဒေနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုတို့သည် စာပေလေ့လာဆန်းစစ်ချက် (Literature Review) အရ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုအတွက် မဖြစ်မနေလိုအပ်သော ပညာရပ်နယ်ပယ်များဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ မြေပြင်အမှုအခင်းများမှ ထွက်ပေါ်လာသော လက်တွေ့လို အပ်ချက်များသည် အဆိုပါ သီအိုရီဆိုင်ရာ မဏ္ဍိုင်များနှင့် အံဝင်ခွင်ကျ ဖြစ်နေခြင်းက စံနမူနာ၏ ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ခိုင်မာမှုကို ထပ်မံအတည်ပြုပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤစံနမူနာသည် အခြေအမြစ်မရှိသော တီထွင်မှုမဟုတ်ဘဲ၊ ခိုင်မာသော သီအိုရီအုတ်မြစ်ပေါ်တွင် ရပ်တည်နေသည့် လက်တွေ့အသုံးချ မူဘောင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။

   အချုပ်အားဖြင့် ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရလျှင်၊ ဤကဲ့သို့ လက်တွေ့အထောက်အထားနှင့် သီအိုရီတို့ကို ပေါင်းစပ်အတည်ပြုခြင်းဖြင့် IRCM စံနမူနာသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍအတွက် ယုံကြည်စိတ်ချရသော စနစ်တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ “The model is validated through cross-case consistency and theoretical alignment.” (ဤစံနမူနာအား အမှုအခင်းအချင်းချင်း တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးမှုမှ ရရှိသော တစ်သမတ်တည်းဖြစ်မှုနှင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ သီအိုရီများနှင့် အံဝင်ခွင်ကျဖြစ်မှုတို့မှတစ်ဆင့် ခိုင်မာစွာ အတည်ပြုပြီးဖြစ်ပါသည်။) ဤသို့ အတည်ပြုပြီးသော စံနမူနာသည် အနာဂတ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် အမှန်တကယ် အားကိုးထိုက်သော စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု မူဘောင်တစ်ခုအဖြစ် ရပ်တည်သွားမည် ဖြစ်ပါတော့သည်။

4.14 Chapter Summary (အခန်းချုပ်)

  ဤအခန်း (၄) သည် ဤသုတေသန၏ အဓိကရလဒ်များကို ဖော်ထုတ်ရာတွင် အဆုံးအဖြတ်ပေးသည့် အခန်းဖြစ်သည်။ ဤအခန်းတွင် Hswagata ၏ မြေပြင်အမှု အခင်း (၁၀၀) မှ အချက်အလက်စိမ်းများကို သိပ္ပံနည်းကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းဖြင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုနယ်ပယ်၌ လက်ရှိရင်ဆိုင်နေရသော စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အားနည်း ချက်များကို အောင်မြင်စွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ တွေ့ရှိချက်များအရ ဓာတ်တော် ထိန်းသိမ်းသူများသည် ဝိနည်း၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန၊ ဥပဒေနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ နယ်ပယ်များတွင် ကြီးမားသော အသိပညာကွာဟချက်များ (Knowledge Gaps) ရှိနေကြောင်းနှင့် အထူးသဖြင့် မီဒီယာများ၏ ဝေဖန်မှုများကို သုတေသနအ ထောက်အထားဖြင့် ပြန်လည်ချေပနိုင်စွမ်း (Evidence-based Response) အားနည်းနေကြောင်းကို အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။

   ထိုတွေ့ရှိချက်များအပေါ် အခြေခံ၍ ဤသုတေသန၏ အဓိကရလဒ်ဖြစ်သော "ပေါင်းစပ်ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု စံနမူနာ (Integrated Relic Custodianship Model - IRCM)" ကို အပြီးသတ် တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ဤစံနမူနာသည် မြေပြင်မှ ကျရှုံးခဲ့ရသော အမှုအခင်းများ၏ သင်ခန်းစာများကို ပြောင်းပြန်လှန်၍ (Reverse Mapping)၊ အနာဂတ်တွင် ထိုအမှားများ ထပ်မံမဖြစ်ပွားစေရန် ကာကွယ်ပေးမည့် မဏ္ဍိုင်ကြီးလေးရပ်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဤစံနမူနာကို လက်တွေ့အသုံးချနိုင်ရန်အတွက် အဆင့် (၃) ဆင့်ပါဝင်သော လေ့ကျင့်ရေးမူဘောင် (Training Framework) နှင့် ခိုင်မာသော အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်မှုယန္တရား (Governance System) တို့ကိုလည်း အသေးစိတ် ဖော်ထုတ်ပြသနိုင်ခဲ့သည်။

 အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် အခန်း (၄) တွင် ဤသုတေသန၏ ရည်ရွယ်ချက်များအားလုံးကို မြေပြင်အချက်အလက်များဖြင့် ခိုင်မာစွာ အဖြေထုတ်နိုင်ခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ စံနမူနာကိုလည်း လက်တွေ့အထောက်အထားနှင့် သီအိုရီနှစ်ရပ်စလုံးဖြင့် အောင်မြင်စွာ အတည်ပြု (Validate) ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ဤသုတေသန၏ တွေ့ရှိချက်များအပေါ် အခြေခံ၍ နိဂုံးချုပ်သုံးသပ်ချက်များနှင့် အနာဂတ်အတွက် အကြံပြုချက်များကို တင်ပြမည့် နောက်ဆုံးအခန်းဖြစ်သော "အခန်း (၅) - နိဂုံးနှင့် အကြံပြုချက်များ (Conclusion and Recommendations)" သို့ ဆက်လက်ဝင်ရောက်ရန် အသင့်ဖြစ်ပြီ ဖြစ်ပါတော့သည်။

CHAPTER V

CONCLUSIONS, DISCUSSIONS AND RECOMMENDATIONS

5.1 Introduction (နိဒါန်း)

  အခန်း (၄) တွင် ဤသုတေသန၏ အဓိကကျောရိုးဖြစ်သော မြေပြင်အမှုအခင်း (၁၀၀) မှ အချက်အလက်စိမ်းများကို သိပ္ပံနည်းကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပြီး၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုနယ်ပယ်ရှိ အားနည်းချက်များကို ဖြည့်ဆည်းပေးမည့် Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) ကို အောင်မြင်စွာ တည်ဆောက် အတည်ပြုနိုင်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ဤအခန်း (၅) သည် သုတေသနကျမ်းတစ်ခုလုံး၏ နောက်ဆုံးအထွတ်အထိပ် (Culminating chapter) ဖြစ်ပြီး၊ ယခင်အခန်းများမှ ထွက်ပေါ်လာသော ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု ရလဒ်များကို အချိတ်အဆက်မိမိ ပေါင်းစပ်ကာ (Synthesis) ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကောက်ချက်ချမည့် အခန်းဖြစ်သည်။ 

   ဤအခန်းသည် ယခင်ရှာဖွေတွေ့ရှိထားမှုများကို သာမန်ပြန်လည်ရွတ်ပြသော အနှစ်ချုပ် (Generic summary) သက်သက် လုံးဝမဟုတ်ပေ။ လက်တွေ့မြေပြင်ရလဒ်များ (Empirical results) မှသည် သီအိုရီပိုင်းဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် (Theoretical meaning) သို့လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ဆင့် လက်တွေ့အသုံးချမှုနယ်ပယ် (Practical application) သို့လည်းကောင်း အချိတ်အဆက်မိမိ ကူးပြောင်းပေးမည့် ယန္တရားဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ဤအခန်း၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်ကို အတိအလင်း ပြဆိုရလျှင် “This chapter synthesizes the empirical findings derived from case analysis and presents their implications for theory, practice, and policy in relic custodianship.” (ဤအခန်းသည် အမှုအခင်းများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုမှ ရရှိလာသော လက်တွေ့တွေ့ရှိချက်များကို ပေါင်းစပ်ပြီး၊ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုနယ်ပယ်ရှိ သီအိုရီ၊ လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင်နှင့် မူဝါဒပိုင်းဆိုင်ရာများအတွက် ၎င်းတို့၏ သက်ရောက်မှုများကို အတိအကျ တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။)

   ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို အကောင်အထည်ဖော်ရန်အတွက် ဤအခန်းကို အဓိက အပိုင်း (၃) ပိုင်းဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားပါသည်။ ပထမပိုင်းတွင် သုတေသန၏ ရည်ရွယ်ချက်များအပေါ် အခြေခံ၍ အဓိကတွေ့ရှိချက်များကို အနှစ်ချုပ်မည် (Summary of Findings)။ ဒုတိယပိုင်းတွင် ထိုတွေ့ရှိချက်များကို ဤသုတေသန၏ ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မူဘောင် (အခန်း ၂) တွင် တင်ပြခဲ့သော သီအိုရီများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ဆွေးနွေးမည် (Discussions)။ တတိယပိုင်းတွင် ဤသုတေသနရလဒ်များကို လက်တွေ့အဖွဲ့အစည်းများတွင် အသုံးချရန်အတွက် မူဝါဒပိုင်းဆိုင်ရာ အကြံပြုချက်များနှင့် အနာဂတ်သုတေသနများအတွက် လမ်းညွှန်ချက်များ (Recommendations) ကို ခိုင်မာစွာ တင်ပြသွားမည်ဖြစ်သည်။(See Figure 5.1)

Figure 5.1 Research Synthesis: From Empirical Data to Theoretical Model

5.2 Summary of Key Findings (အဓိက တွေ့ရှိချက်များကို အနှစ်ချုပ်ခြင်း)

  ဤကဏ္ဍသည် အခန်း (၄) တွင် မြေပြင်အမှုအခင်း (၁၀၀) အား သိပ္ပံနည်းကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းမှ ရရှိလာသော လက်တွေ့တွေ့ရှိချက်များ (Empirical Findings) ကို စနစ်တကျ အနှစ်ချုပ် တင်ပြမည်ဖြစ်သည်။ ဤတွေ့ရှိချက်များသည် သုတေသနအစတွင် ချမှတ်ခဲ့သော သုတေသနမေးခွန်းများ (Research Questions) ကို ခိုင်မာသော အထောက်အထားများဖြင့် တိုက်ရိုက် အဖြေပေးလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ တွေ့ရှိချက်များ ကို အဓိက ကဏ္ဍကြီး (၄) ရပ်ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း အသေးစိတ် တင်ပြအပ်ပါသည်။

5.2.1 Challenges in Existing Custodianship (လက်ရှိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်တွင် ရင်ဆိုင်နေရသော စိန်ခေါ်မှုများ)

  ပထမဆုံးသော သုတေသနမေးခွန်းကို အဖြေပေးရလျှင်၊ လက်ရှိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုနယ်ပယ်၌ အလွန်ကြီးမားပြီး အမြစ်တွယ်နေသော စိန်ခေါ်မှုများကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရှိရသည်။ အမှုအခင်း (၁၀၀) ၏ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်များအရ ဤစိန်ခေါ်မှုများသည် လူတစ်ဦးတစ်ယောက်၏ မတော်တဆ အမှားအယွင်းများ မဟုတ်ဘဲ၊ စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ယိုယွင်းမှုများ (Structural failures) ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။

   (က) စီမံခန့်ခွဲမှု လွဲချော်ခြင်းများ (Mismanagement):

 အဖွဲ့အစည်းအများစုသည် ဓာတ်တော်များကို ထိန်းသိမ်းရာတွင် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှု နည်းစနစ်များကို အသုံးမပြုဘဲ ရိုးရာအစဉ်အလာကိုသာ မှီခိုနေကြသည်။ စံချိန်မီ မှတ်တမ်းတင်စနစ်များ (Inventory and Documentation) မရှိခြင်း၊ လုံခြုံရေး ယန္တရားများ အားနည်းခြင်းတို့ကြောင့် ဓာတ်တော်များ ပျောက်ဆုံးခြင်း၊ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ထိခိုက်ပျက်စီးခြင်း ဟူသော စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများကို အကြီးအကျယ် ရင်ဆိုင်နေရသည်။ 

   (ခ) ဥပဒေရေးရာ အငြင်းပွားမှုများ (Legal Disputes):

 အမှုအခင်းများစွာတွင် (ဥပမာ - Type B အမှုအခင်းများ) ဓာတ်တော်များကို တရားဝင် ပိုင်ဆိုင်မှုအထောက်အထား (Legal Title) နှင့် လွှဲပြောင်းမှုစာချုပ် (Deeds) များ စနစ်တကျ မပြုလုပ်ထားခြင်းကြောင့် ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်များ ပျံလွန်တော်မူချိန် သို့မဟုတ် အလှူရှင်များနှင့် အဖွဲ့အစည်းအကြား သဘောထားကွဲလွဲချိန်များတွင် ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော တရားရုံးရောက် အငြင်းပွားမှုများကို ရင်ဆိုင်နေရသည်။

   (ဂ) စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းထားမှု ကင်းမဲ့ခြင်း (Lack of System):

 အဆိုးရွားဆုံး စိန်ခေါ်မှုမှာ အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စနစ် (Institutional System) မရှိခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ လုပ်ငန်းစဉ်အားလုံးသည် သြဇာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတည်း (Individual Dependency) အပေါ်တွင်သာ မူတည်နေပြီး၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်မရှိတော့ပါက စနစ်တစ်ခုလုံး ပြိုလဲသွားသည့် အခြေအနေကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤတွေ့ရှိချက်များသည် လက်ရှိစနစ်၏ ဆွေးမြည့်နေမှုကို လက်တွေ့အမှုအခင်း အထောက်အထားများ (Case-based findings) ဖြင့် ခိုင်မာစွာ ဖော်ထုတ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။(Refer to Table 5.1)

Table 5.1 Summary of Systemic Challenges in Relic Custodianship

5.2.2 Knowledge and Training Gaps (သိရှိနားလည်မှုနှင့် လေ့ကျင့်သင်ကြားမှုဆိုင်ရာ ကွာဟချက်များ)

  ဒုတိယမြောက် သုတေသနမေးခွန်းကို အဖြေပေးရာတွင်၊ အထက်ပါ စိန်ခေါ်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေသော အခြေခံဇစ်မြစ်မှာ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများထံတွင် လိုအပ်နေသည့် "အသိပညာနှင့် လေ့ကျင့်သင်ကြားမှု ကွာဟချက်များ (Knowledge and Training Gaps)" ကြောင့်ဖြစ်ကြောင်း အခန်း (၄.၅) ၏ Gap Analysis က အတိအလင်း သက်သေပြနေသည်။

   (က) ဝိနည်းတော် နားလည်မှု လွဲမှားခြင်း (Vinaya Misunderstanding):

 ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူ အများစုသည် သဒ္ဒါတရား ရှိကြသော်လည်း၊ ဝိနည်းတော်ကို အခြေခံသော ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ စံနှုန်းများကို စနစ်တကျ လေ့လာထားခြင်း မရှိပေ။ ဤကွာဟချက်ကြောင့် ဓာတ်တော်များကို အလှူငွေကောက်ခံရန် သို့မဟုတ် စီးပွားရေးအမြတ်အစွန်းအတွက် အသုံးပြုခြင်း (Commercialization) ကဲ့သို့သော ဝိနည်းနှင့် မလျော်ညီသည့် အပြုအမူများ ပေါ်ပေါက်လာရသည်။

   (ခ) ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အသိပညာ ကင်းမဲ့ခြင်း (Lack of Archaeological Knowledge):

 ဓာတ်တော်များကို သိပ္ပံနည်းကျ ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းတစ်ခုအဖြစ် နားလည်ထားမှု မရှိခြင်းဖြစ်သည်။ သမိုင်းတန်ဖိုးကို နားမလည်ဘဲ ခေတ်သစ် ဓာတုဆေးရည်များဖြင့် ဆေးကြောခြင်း၊ ရာသီဥတုဒဏ်ကို မကာကွယ်နိုင်သော နေရာများတွင် ထားရှိခြင်းတို့ကြောင့် တန်ဖိုးမဖြတ်နိုင်သော ဓာတ်တော်များ ပျက်စီးဆုံးရှုံးရမှုများ ရှိနေသည်။

   (ဂ) ဥပဒေရေးရာ နားမလည်မှု (Legal Ignorance):

 နိုင်ငံတော်၏ တည်ဆဲဥပဒေများနှင့် နိုင်ငံတကာ ရှေးဟောင်းပစ္စည်း ထိန်းသိမ်းရေးဥပဒေများကို သိရှိနားလည်မှု လုံးဝကင်းမဲ့နေသည်။ ဤကွာဟချက်ကြောင့် ဓာတ်တော်များကို ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း၊ နိုင်ငံတကာသို့ ပင့်ဆောင်ရာတွင် ဥပဒေနှင့် ငြိစွန်းခြင်းစသည့် ပြဿနာများကို ကြုံတွေ့ရသည်။

   (ဃ) ဆက်သွယ်ရေးနှင့် သုတေသန ပျက်ကွက်မှု (Communication Failure): 

အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှု ပြိုကွဲစေသော အမှုအခင်းများတွင် (Crisis of faith) သတင်းမှားများ ပျံ့နှံ့လာချိန်၌ ထိန်းသိမ်းသူများသည် မီဒီယာများကို ခိုင်မာသော သုတေသန အထောက်အထားဖြင့် (Evidence-based response) ပြန်လည်မချေပနိုင်ဘဲ နှုတ်ဆိတ်နေခဲ့ခြင်း သို့မဟုတ် ရှောင်လွှဲခဲ့ခြင်းဟူသော ကြီးမားသည့် ဆက်သွယ်ရေးဗျူဟာ ကွာဟချက်များကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။

5.2.3 Need for Interdisciplinary Integration (ဘာသာရပ်ပေါင်းစုံ ပေါင်းစပ်ရန် လိုအပ်ချက်)

  တတိယမြောက် တွေ့ရှိချက်မှာ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုနယ်ပယ်တွင် ဘာသာရပ်တစ်ခုတည်းကိုသာ အသုံးပြုသော ချဉ်းကပ်မှု (Single-discipline approach) သည် လုံးဝ အလုပ်မဖြစ်တော့ကြောင်း အမှုအခင်းအချင်းချင်း တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးမှု (Cross-case pattern analysis) များအရ အခိုင်အမာ တွေ့ရှိရခြင်းဖြစ်သည်။ 

   ဥပမာအားဖြင့် - ထိန်းသိမ်းသူတစ်ဦးသည် ဝိနည်းတော်ကို ကျွမ်းကျင်စွာ လိုက်နာသော်လည်း ဥပဒေကို နားမလည်ပါက ပိုင်ဆိုင်မှုအငြင်းပွားခြင်းမှ ကင်းလွတ်မည် မဟုတ်ပေ။ ထို့အတူ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာကို ကျွမ်းကျင်သော်လည်း ဆက်သွယ်ရေးဗျူဟာ မရှိပါက မီဒီယာ၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို ကာကွယ်နိုင်မည် မဟုတ်ပေ။ အမှုအခင်းများတွင် ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော ကျရှုံးမှုပုံစံများ (Repeated Patterns of Failure) က သက်သေပြနေသည်မှာ လက်ရှိပြဿနာများသည် ရှုပ်ထွေးလွန်းသဖြင့် မည်သည့် ပညာရပ်တစ်ခုတည်းကမျှ တစ်ဦးတည်း ဖြေရှင်းနိုင်စွမ်း မရှိတော့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဝိနည်း၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန၊ ဥပဒေနှင့် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှုဟူသော ပညာရပ်များကို အပြန်အလှန် ကျားကန်ပေးထားသည့် "ပေါင်းစပ်ချဉ်းကပ်မှု ယန္တရား (Integrated Approach)" သည် မဖြစ်မနေ လိုအပ်နေပြီဖြစ်ကြောင်း ဤသုတေသနက ထင်ရှားစွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။

5.2.4 Emergence of IRCM Model (ပေါင်းစပ်ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု စံနမူနာ ပေါ်ထွက်လာခြင်း)

  အထက်ပါ တွေ့ရှိချက်များနှင့် ကွာဟချက်များအားလုံးကို ကုစားရန်အတွက် ဤသုတေသန၏ အဓိကရလဒ် (Key Output) ဖြစ်သော Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) ကို အောင်မြင်စွာ ဖော်ထုတ်တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ဤစံနမူနာသည် အပိုင်း (၃) ပိုင်းဖြင့် အချိတ်အဆက်မိမိ ထွက်ပေါ်လာသည်-

   (၁) Integrated Custodianship Model (ပေါင်းစပ်စံနမူနာ): 

တွေ့ရှိခဲ့ရသော ကွာဟချက်များကို ပိတ်ဆို့ရန်အတွက် ဝိနည်း၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန၊ ဥပဒေနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု (သုတေသန) ဟူသော မဏ္ဍိုင် (၄) ရပ်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော ခေတ်သစ်စံနမူနာဖြစ်သည်။

   (၂) Training Framework (လေ့ကျင့်ရေးမူဘောင်): 

အဆိုပါ စံနမူနာကို လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်ရန်အတွက် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအား အခြေခံ၊ အလယ်အလတ်နှင့် အဆင့်မြင့်ဟူ၍ စွမ်းရည်မြှင့်တင်ပေးမည့် အဆင့် (၃) ဆင့်ပါဝင်သော တိကျသည့် သင်ရိုးညွှန်းတမ်း (Curriculum Mapping) ဖြစ်သည်။

   (၃) Governance System (အုပ်ချုပ်မှုယန္တရား): 

လေ့ကျင့်ထားသော ထိန်းသိမ်းသူများ စနစ်တကျ လုပ်ငန်းခွင်ဝင်နိုင်ရန်အတွက် စံချိန်မီ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ (SOPs)၊ တာဝန်ခံမှု ယန္တရားများနှင့် အကျပ်အတည်း ကြိုတင်ကာကွယ်ရေး ယန္တရားများ ပါဝင်သော အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်မှုစနစ် ဖြစ်သည်။

   အချုပ်အားဖြင့် ဆန်းစစ်ရလျှင် ဤတွေ့ရှိချက်များသည် သီအိုရီသက်သက်ဖြင့် တွေးတောထားခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ လက်တွေ့မြေပြင်မှ ကျရှုံးမှုနှင့် အောင်မြင်မှု သာဓကများအပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်အခြေခံထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသန၏ တွေ့ရှိချက်များအပေါ် အောက်ပါအတိုင်း အတိအလင်း ကောက်ချက်ချအပ်ပါသည်။ “The findings collectively demonstrate the necessity of a structured and interdisciplinary custodianship system.” (ဤသုတေသန၏ တွေ့ရှိချက်များအားလုံးကို ပေါင်းစပ်လိုက်သောအခါ၊ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ရေရှည်တည်တံ့စွာ ကာကွယ်နိုင်ရန်အတွက် စနစ်ကျ၍ ဘာသာရပ်ပေါင်းစုံ ပေါင်းစပ်ထားသော ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်တစ်ရပ် မဖြစ်မနေ လိုအပ်နေပြီဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေပါသည်။)

5.3 Discussion of Research Results (သုတေသနရလဒ်များအား ဆွေးနွေးသုံးသပ်ခြင်း)

  အထက်ပါကဏ္ဍတွင် ဤသုတေသန၏ အဓိကတွေ့ရှိချက်များကို အနှစ်ချုပ် တင်ပြခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ သုတေသနတစ်ခု၏ အောင်မြင်မှုသည် တွေ့ရှိချက်များကို ဖော်ပြရုံသက်သက်ဖြင့် မပြီးမြောက်ပေ။ ထိုတွေ့ရှိချက်များသည် မည်သည့် အဓိပ္ပာယ်ကို ဆောင်ကြသနည်း (What do these findings mean?)၊ ယခင်ရှိနှင့်ပြီးသော သီအိုရီများနှင့် မည်သို့ ဆက်စပ်နေသနည်း (How do they relate to existing theories?) နှင့် လက်တွေ့နယ်ပယ်ကို မည်သို့ ပြောင်းလဲပစ်နိုင်သနည်း ဟူသော အချက်များကို လေးနက်စွာ ဆွေးနွေးသုံးသပ်ရန် လိုအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤကဏ္ဍသည် အခန်း (၄) ၏ လက်တွေ့မြေပြင်ရလဒ်များ (Empirical findings) နှင့် အခန်း (၂) ၏ သီအိုရီပိုင်းဆိုင်ရာ စာပေလေ့လာချက်များ (Literature Review) တို့ကို ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင် နှိုင်းယှဉ်ဆွေးနွေးမည့် အပိုင်းဖြစ်သည်။

5.3.1 Custodianship as a Systemic Problem (ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုအား စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာတစ်ရပ်အဖြစ် သုံးသပ်ခြင်း)

  ဤသုတေသန၏ အနက်ရှိုင်းဆုံးသော ရှာဖွေတွေ့ရှိချက်တစ်ခုမှာ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုနယ်ပယ်တွင် ဖြစ်ပွားနေသော ကျရှုံးမှုများကို ရှုမြင်သုံးသပ်သည့် "အမြင် (Perspective)" ကို လုံးဝပြောင်းလဲပစ်လိုက်ခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ အစဉ်အလာအားဖြင့် ဓာတ်တော်များ ပျောက်ဆုံးခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်း သို့မဟုတ် အငြင်းပွားခြင်းများ ဖြစ်ပေါ်လာပါက၊ တာဝန်ရှိသူ လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတစ်ယောက်၏ ကိုယ်ကျင့်တရားပျက်ယွင်းမှု သို့မဟုတ် ပေါ့ဆမှု (Individual negligence) အဖြစ်သာ အပြစ်တင်လေ့ရှိကြသည်။

   သို့ရာတွင် အခန်း (၄) မှ အမှုအခင်း (၁၀၀) ကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးသောအခါ (Cross-case pattern analysis)၊ ဤအမြင်သည် လုံးဝမှားယွင်းနေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ မတူညီသော နေရာဒေသ၊ မတူညီသော အဖွဲ့အစည်းများနှင့် မတူညီသော ပုဂ္ဂိုလ်များအောက်တွင် တူညီသော ကျရှုံးမှုပုံစံများ (Recurring failure patterns) ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေခြင်းသည် လူပုဂ္ဂိုလ်၏ အမှားမဟုတ်ဘဲ "ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ယိုယွင်းမှု (Structural and Systemic Failures)" သာဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာစွာ ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းထားသော လုပ်ထုံးလုပ်နည်း (SOPs) မရှိခြင်း၊ ပိုင်ဆိုင်မှု သတ်မှတ်ချက် မရှင်းလင်းခြင်းနှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ကြီးကြပ်မှု (Institutional oversight) ကင်းမဲ့ခြင်းတို့သည် လူပုဂ္ဂိုလ်များကို အမှားကျူးလွန်ရန် တွန်းပို့နေသော စနစ်ဆိုးများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနက ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကျရှုံးရခြင်းသည် (Failures = Structural, not individual) စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာတစ်ရပ်ဖြစ်ကြောင်းကို ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှု သီအိုရီများနှင့် ချိတ်ဆက်၍ အခိုင်အမာ ဆွေးနွေးတင်ပြအပ်ပါသည်။ ဤရှုထောင့်အပြောင်းအလဲသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးအတွက် အရေးအကြီးဆုံးသော သီအိုရီပိုင်းဆိုင်ရာ အချိုးအကွေ့တစ်ခု ဖြစ်သည်။

5.3.2 Role of Knowledge Deficiency (အသိပညာပိုင်းဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက်၏ အခန်းကဏ္ဍ)

  ဒုတိယမြောက် ဆွေးနွေးချက်မှာ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ၏ "အသိပညာ ကွာဟချက် (Knowledge Deficiency)" နှင့် ပတ်သက်သည်။ ဤတွေ့ရှိချက်ကို အခန်း (၂) တွင် တင်ပြခဲ့သော စာပေလေ့လာချက်များနှင့် ပြန်လည်ချိတ်ဆက် (Link to Chapter 2) သုံးသပ်ရန် လိုအပ်သည်။ 

   မြန်မာ့လူဘောင်နှင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ အစဉ်အလာအရ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူတစ်ဦးအတွက် "ဝိနည်းတော် (Vinaya)" နှင့် "သဒ္ဒါတရား (Faith)" ရှိလျှင် လုံလောက်ပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ သို့ရာတွင် ဤသုတေသန၏ လက်တွေ့ရလဒ်များက "ဝိနည်းတော်သည် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သော အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်သော်လည်း၊ ၂၁ ရာစု၏ ရှုပ်ထွေးသော စိန်ခေါ်မှုများကို ရင်ဆိုင်ရန်အတွက်မူ ဝိနည်းသက်သက်ဖြင့် လုံးဝ မလုံလောက်တော့ပေ (Vinaya alone is insufficient)" ဟူသော အချက်ကို ထင်ရှားစွာ သက်သေပြလိုက်သည်။

   ယနေ့ခေတ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုသည် ဘာသာရေးသက်သက်မဟုတ်ဘဲ ခေတ်သစ်သိပ္ပံနှင့် ဥပဒေရေးရာများ လွှမ်းမိုးနေသော ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ရပ်တည်နေရသည်။ ဓာတ်တော်များကို သိပ္ပံနည်းကျ ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းအဖြစ် ကာကွယ်ရန် "ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ (Archaeological knowledge)" လိုအပ်လာသည်။ နိုင်ငံတကာနှင့် ပြည်တွင်းဥပဒေများ၏ စည်းမျဉ်းများအောက်တွင် အကာအကွယ်ရယူရန် "ဥပဒေရေးရာ နားလည်မှု (Legal awareness)" လိုအပ်လာသည်။ ဤသို့သော "ခေတ်သစ် အသိပညာများ ကင်းမဲ့နေခြင်း (Modern knowledge missing)" သည် သဒ္ဒါတရား မည်မျှပင်ကြီးမားစေကာမူ အဖွဲ့အစည်းကို ဥပဒေကြောင်းအရ၊ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းအရ ပြိုလဲစေနိုင်ကြောင်း အမှုအခင်းများစွာက သက်သေပြနေသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ၏ အခန်းကဏ္ဍကို "ရိုးရာယုံကြည်မှု ထိန်းသိမ်းသူ (Traditional Custodian)" အဆင့်မှ "ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်သူ (Professional Custodian)" အဆင့်သို့ မဖြစ်မနေ ကူးပြောင်းရမည် ဖြစ်ကြောင်း ဆွေးနွေးသုံးသပ်အပ်ပါသည်။

5.3.3 Crisis as Communication Failure (အကျပ်အတည်းများအား ဆက်သွယ်ရေး ပျက်ကွက်မှုအဖြစ် သုံးသပ်ခြင်း)

  တတိယမြောက် ဆွေးနွေးချက်သည် ဤသုတေသနမှ ထွက်ပေါ်လာသော အားအကောင်းဆုံးနှင့် အနက်ရှိုင်းဆုံးသော ဉာဏ်ပညာအမြင် (Strong insight) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်၍ အများပြည်သူအကြား ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းများ (Crisis of faith) ဖြစ်ပေါ်လာချိန်တွင်၊ ထိုအကျပ်အတည်းများ၏ သဘောသဘာဝကို အခန်း (၄.၄.၄) မှ အချက်အလက်များအရ သေချာစွာ ပြန်လည်သုံးသပ်ကြည့်ရန် လိုအပ်သည်။

   လူအများက ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှုကို သံသယဝင်ကြခြင်း၊ ဝေဖန်တိုက်ခိုက်ကြခြင်းများသည် ဓာတ်တော်များက "အတုအယောင်" ဖြစ်နေ၍ သို့မဟုတ် ခိုင်မာသော "အထောက်အထား (Evidence)" မရှိ၍ မဟုတ်ပေ။ အစစ်အမှန် ဓာတ်တော်များ ဖြစ်နေပါလျက်နှင့် အဖွဲ့အစည်းသည် ထိုအမှန်တရားကို မီဒီယာများနှင့် အများပြည်သူ သိရှိနားလည်အောင် ခိုင်မာသော သုတေသန အထောက်အထားများဖြင့် ရှင်းလင်းတင်ပြနိုင်စွမ်း မရှိခြင်းကြောင့်သာ ဖြစ်သည်။ တနည်းအားဖြင့်ဆိုသော် "အကျပ်အတည်း ဆိုသည်မှာ အထောက်အထား ကင်းမဲ့ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ သတင်းအချက်အလက်များကို စနစ်တကျ စီမံခန့်ခွဲနိုင်စွမ်း မရှိခြင်းသာ ဖြစ်သည် (Crisis ≠ Lack of evidence; Crisis = Mismanagement of information)" ဟူသော ကောက်ချက်ပင်ဖြစ်သည်။ 

   ယနေ့ခေတ် လူမှုကွန်ရက် မီဒီယာခေတ်တွင် ရှေးရိုးစွဲ "နှုတ်ဆိတ်နေခြင်း (Silence strategy)" သည် သတင်းမှားများကို ဝန်ခံလိုက်ခြင်းကဲ့သို့ သက်ရောက်မှုရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများသည် ယုံကြည်မှုကို ကာကွယ်ရန်အတွက် "ခေတ်သစ် အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေးဗျူဟာ (Crisis Communication Strategy)" နှင့် အထောက်အထားအခြေပြု တုံ့ပြန်မှု (Evidence-based response) များကို မရှိမဖြစ် တပ်ဆင်ထားရမည် ဖြစ်ကြောင်း ဤသုတေသနက အလေးအနက် ဆွေးနွေးတင်ပြပါသည်။

5.3.4 Justification of Integrated Model (ပေါင်းစပ်စံနမူနာ၏ ခိုင်မာမှုကို ထောက်ခံတင်ပြခြင်း - VERY IMPORTANT)

  နောက်ဆုံးနှင့် အရေးအကြီးဆုံးသော ဆွေးနွေးချက်မှာ ဤသုတေသန၏ ပင်မရလဒ်ဖြစ်သော Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) ကို မည်သည့်အတွက်ကြောင့် လက်ခံကျင့်သုံးသင့်သနည်း ဟူသော အချက်ကို ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ယုတ္တိဗေဒဖြင့် ခိုင်မာစွာ ထောက်ခံတင်ပြခြင်း (Justification) ဖြစ်သည်။ 

   ပညာရပ်နယ်ပယ်များတွင် အသစ်ရေးဆွဲလိုက်သော စံနမူနာ (Models) အများစုသည် လက်တွေ့မြေပြင်နှင့် ကင်းကွာပြီး၊ သုတေသီ၏ စားပွဲတင် စိတ်ကူးယဉ် သီအိုရီများ (Theoretical assumptions/ Deductive models) အပေါ်တွင်သာ အခြေခံလေ့ရှိကြသည်။ ထိုသို့သော မော်ဒယ်များသည် လက်တွေ့အသုံးချရာတွင် လုံးဝ အလုပ်မဖြစ်ကြပေ။ သို့ရာတွင် ဤသုတေသနမှ ဖော်ထုတ်ထားသော IRCM စံနမူနာသည် ထိုသို့သော သီအိုရီသက်သက်ဖြင့် တွေးတောထားခြင်း လုံးဝမဟုတ်ပေ။ 

   IRCM ၏ မဏ္ဍိုင်လေးရပ်ဖြစ်သော (ဝိနည်း၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန၊ ဥပဒေနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု) တို့သည် အခန်း (၄) တွင် တွေ့ရှိခဲ့ရသော အမှုအခင်း (၁၀၀) ၏ ကျရှုံးမှုပုံစံများ၊ အငြင်းပွားမှုများနှင့် ယုံကြည်မှု ပြိုကွဲရခြင်းများ ဟူသော "လက်တွေ့အမှားအယွင်းများ (Empirical deficiencies)" ကို ပြောင်းပြန်လှန်၍ တိုက်ရိုက်ကုစားနိုင်ရန် ဒီဇိုင်းထုတ်ထားခြင်း (Empirically derived from patterns) ဖြစ်သည်။ ဥပဒေမသိ၍ တရားရင်ဆိုင်ရသော အမှုအခင်းများကြောင့် ဥပဒေမဏ္ဍိုင် ထွက်ပေါ်လာသည်။ မီဒီယာကို မဖြေရှင်းနိုင်၍ နာမည်ပျက်ရသော အမှုများကြောင့် ဆက်သွယ်ရေးမဏ္ဍိုင် ထွက်ပေါ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် ဤစံနမူနာသည် ပြဿနာများ၏ အသီးအပွင့်ကို လိုက်လံဖြေရှင်းသော စနစ်မဟုတ်ဘဲ၊ ပြဿနာများ၏ "ရေသောက်မြစ် ဇစ်မြစ် (Root causes)" ကို ဖြတ်တောက်မည့် စနစ်ဖြစ်သည်။

   ယင်းအချက်ကို အခိုင်အမာ အတည်ပြုရလျှင်- “The IRCM model is grounded in empirical realities and addresses the root causes identified across multiple cases.” (IRCM စံနမူနာသည် လက်တွေ့မြေပြင်၏ အရှိတရားများအပေါ်တွင် ခိုင်မာစွာ အခြေခံတည်ဆောက်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး၊ အမှုအခင်းအမြောက်အမြားတွင် တူညီစွာ တွေ့ရှိခဲ့ရသော ပြဿနာများ၏ ရေသောက်မြစ် ဇစ်မြစ်များကို တိုက်ရိုက် ဖြေရှင်းပေးနိုင်သော စံနမူနာ ဖြစ်ပါသည်။) ဤစံနမူနာသာလျှင် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်ကို ပိုမိုမြင့်မားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အဆင့်အတန်းတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးနိုင်မည့် တစ်ခုတည်းသော သော့ချက်ဖြစ်ကြောင်း အပြည့်အဝ ယုံကြည်စွာဖြင့် ဆွေးနွေးသုံးသပ်အပ်ပါသည်။

5.4 Conclusion (နိဂုံးချုပ်)

  ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့အတွက် အထွတ်အမြတ်ထားရာ ယုံကြည်မှု၏ အမြင့်ဆုံး သင်္ကေတများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤကဲ့သို့ တန်ဖိုးမဖြတ်နိုင်သော သာသနာ့အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရာတွင် ခေတ်အဆက်ဆက် သဒ္ဒါတရားကိုသာ အခြေခံခဲ့ကြသော်လည်း၊ ယနေ့ခေတ်ကဲ့သို့ ရှုပ်ထွေးလှသော နည်းပညာ၊ ဥပဒေနှင့် သတင်းအချက်အလက်ခေတ်ကြီးတွင် သဒ္ဒါတရားသက်သက်ဖြင့် ကာကွယ်ရန် လုံးဝ မဖြစ်နိုင်တော့ကြောင်းကို ဤသုတေသနက မြေပြင်အမှုအခင်း (၁၀၀) ၏ အထောက်အထားများဖြင့် ခိုင်မာစွာ ဖော်ထုတ်သက်သေပြနိုင်ခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။

   ဤသုတေသန၏ အနက်ရှိုင်းဆုံးသော ကောက်ချက်မှာ "ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု (Custodianship) ဆိုသည်မှာ သာမန်ဂုဏ်ပုဒ်တစ်ခု၊ ရိုးရာအမွေဆက်ခံမှုတစ်ခု မဟုတ်ဘဲ၊ ကြီးမားလေးနက်သော တာဝန်ယူမှု၊ တာဝန်ခံမှုစနစ် (Responsibility System) တစ်ခုဖြစ်သည်" ဟူသော အချက်ပင်ဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်များကို ဝိနည်းတော်နှင့်အညီ သန့်စင်စွာ ထိန်းသိမ်းရန်၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာဖြင့် ရုပ်ဝတ္ထုမပျက်စီးအောင် ကာကွယ်ရန်၊ ဥပဒေကြောင်းအရ ပိုင်ဆိုင်မှု ခိုင်မာစေရန်နှင့် မီဒီယာများ၏ ဝေဖန်တိုက်ခိုက်မှုများကို သုတေသနအထောက်အထားဖြင့် ဖြေရှင်းရန်မှာ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ၏ ရှောင်လွှဲ၍မရသော တာဝန်များ (Responsibilities) ဖြစ်လာသည်။ ထိုသို့သော ခိုင်မာသည့် စနစ်တစ်ခု လည်ပတ်နိုင်ရန်အတွက် စေတနာသက်သက်ဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ "စနစ်တကျ လေ့ကျင့်သင်ကြားမှု (System requires training)" မဖြစ်မနေ လိုအပ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနမှ ဖော်ထုတ်လိုက်သော Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် အဆိုပါ တာဝန်များကို အောင်မြင်စွာ ထမ်းဆောင်နိုင်စေမည့် စွမ်းရည်မြှင့်တင်ရေး ယန္တရား (Capacity Building Engine) ပင်ဖြစ်သည်။

   အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဤသုတေသနကျမ်းသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု သမိုင်းကြောင်းတွင် အရေးပါသော အချိုးအကွေ့တစ်ခုကို ဖန်တီးပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အနာဂတ်တွင် သာသနာတော်၏ အမွေအနှစ်များကို ရေရှည်တည်တံ့စွာ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်နိုင်ရန်အတွက် ဤသုတေသန၏ နောက်ဆုံးအဆုံးသတ် ကောက်ချက် (Final Argument) ကို အောက်ပါအတိုင်း အလေးအနက် ပြဋ္ဌာန်းအပ်ပါသည်-

   “Effective relic custodianship requires a transition from traditional, individual-based practices to a structured, knowledge-driven system.”

   (ထိရောက်ပြီး အောင်မြင်သော ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဖြစ်စေရန်အတွက်၊ ရိုးရာအစဉ်အလာနှင့် လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတစ်ယောက်အပေါ်တွင်သာ အခြေခံသော အလေ့အကျင့်များမှသည်၊ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ ခိုင်မာပြီး အသိပညာကို အခြေခံသော စနစ်တစ်ရပ်ဆီသို့ မဖြစ်မနေ ကူးပြောင်းကြရမည် ဖြစ်ပါသည်။)

   ဤ IRCM စံနမူနာနှင့် လေ့ကျင့်ရေးမူဘောင်များသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအား ခေတ်သစ် အသိပညာများဖြင့် လက်နက်တပ်ဆင်ပေးကာ၊ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ကမ္ဘာတည်သရွေ့ အန္တရာယ်ကင်းရှင်းစွာဖြင့် အများပြည်သူတို့ ဖူးမြော်ကြည်ညိုနိုင်ရန် အခိုင်မာဆုံးသော "ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ဒိုင်းလွှားကြီး (Shield of Faith)" အဖြစ် ထာဝရ ရပ်တည်ကာကွယ်သွားနိုင်မည်ဟု အပြည့်အဝ ယုံကြည်လျက် ဤသုတေသနကျမ်းကို နိဂုံးချုပ်အပ်ပါသည်။

5.5 Practical Recommendations (လက်တွေ့အသုံးချနိုင်သော အကြံပြုချက်များ)

  ဤသုတေသနမှ ဖော်ထုတ်ရရှိသော တွေ့ရှိချက်များနှင့် Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) စံနမူနာသည် စာရွက်ပေါ်ရှိ သီအိုရီသက်သက်အဖြစ် ကျန်ရစ်ခဲ့ရန် မဟုတ်ဘဲ၊ လက်တွေ့မြေပြင်ရှိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ယန္တရားတစ်ခုလုံးကို အဆင့်မြှင့်တင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသန၏ ရလဒ်များအပေါ် အခြေခံ၍ သက်ဆိုင်ရာ ကဏ္ဍအသီးသီးရှိ အကျိုးဆက်စပ်သူများ (Stakeholders) အတွက် လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်ရမည့် မူဝါဒနှင့် လုပ်ငန်းစဉ်ဆိုင်ရာ အကြံပြုချက်များကို အောက်ပါအတိုင်း ခွဲခြားတင်ပြအပ်ပါသည်။

5.5.1 For Religious Institutions (ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများအတွက် အကြံပြုချက်များ)

  ပြတိုက်များ၊ ဂေါပကအဖွဲ့များနှင့် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ အပါအဝင် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို လက်ဝယ်ထိန်းသိမ်းထားသော အဖွဲ့အစည်းများအနေဖြင့် အောက်ပါလုပ်ငန်းစဉ်များကို အရေးတကြီး ပြောင်းလဲကျင့်သုံးရန် အကြံပြုအပ်ပါသည်-

   (က) ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ လေ့ကျင့်ရေးစနစ် တည်ထောင်ခြင်း (Establish Custodianship Training): 

အဖွဲ့အစည်းများအနေဖြင့် လူသစ်များအား တာဝန်လွှဲပြောင်းပေးရာတွင် "အစဉ်အလာအရ သင်ကြားပေးခြင်း" ကို ရပ်တန့်ပြီး၊ ဤသုတေသနမှ ဖော်ထုတ်ထားသော IRCM ၏ အခြေခံ၊ အလယ်အလတ်၊ အဆင့်မြင့် လေ့ကျင့်ရေးမူဘောင် (Training Framework) ကို အသုံးပြု၍ တရားဝင် စွမ်းရည်မြှင့်တင်ရေး သင်တန်းများ မဖြစ်မနေ ပြုလုပ်ပေးရန် လိုအပ်သည်။ 

   (ခ) လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ စံက်သတ်မှတ်ခြင်း (Standardize Practices):

 အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ဓာတ်တော်များကို ကိုင်တွယ်ခြင်း၊ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း၊ ပင့်ဆောင်ခြင်းနှင့် အများပြည်သူအား ဖူးမြော်ခွင့်ပြုခြင်းစသည့် ကိစ္စရပ်တိုင်းအတွက် ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဆုံးဖြတ်ချက်များကို ဖယ်ရှားပြီး၊ "စံချိန်မီ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ (Standard Operating Procedures - SOPs)" ကို ရေးဆွဲပြဋ္ဌာန်း ကျင့်သုံးရမည်။ ဤသို့ စံသတ်မှတ်ခြင်းသည် အဖွဲ့အစည်းကို ပုဂ္ဂိုလ်ရေး အမှားအယွင်းများမှ ကာကွယ်ပေးမည့် အခိုင်မာဆုံး ယန္တရားဖြစ်သည်။

5.5.2 For Government and Policy Makers (အစိုးရနှင့် မူဝါဒချမှတ်သူများအတွက် အကြံပြုချက်များ)

  နိုင်ငံတော်အဆင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အာဏာပိုင်များနှင့် ဥပဒေပြုသူများအနေဖြင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်ကို ဥပဒေကြောင်းအရ ပံ့ပိုးပေးရန် အောက်ပါတို့ကို အကြံပြုအပ်ပါသည်-

   (က) ဥပဒေရေးရာ မူဘောင်များ ခိုင်မာစေခြင်း (Legal Framework Strengthening): 

ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် သာမန် ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ မဟုတ်ဘဲ ဘာသာရေးအရ အလွန်အကဲဆတ်သော အမွေအနှစ်များ ဖြစ်သောကြောင့်၊ ၎င်းတို့၏ တရားဝင် ပိုင်ဆိုင်မှု၊ လွှဲပြောင်းမှုနှင့် ပြည်ပသို့ ပင့်ဆောင်မှုဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များအတွက် လက်ရှိတည်ဆဲဥပဒေများရှိ လစ်ဟာချက်များကို ပြန်လည်သုံးသပ်ပြီး ခိုင်မာတိကျသော ဥပဒေမူဘောင်များ (Specific Legal Frameworks) အသစ်ရေးဆွဲ ပြဋ္ဌာန်းပေးရန် လိုအပ်သည်။

   (ခ) အမွေအနှစ် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရေး မူဝါဒ (Heritage Protection Policy): 

စစ်မှန်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သော ဓာတ်တော်မွေတော်များကို နိုင်ငံတော်အဆင့် သမိုင်းဝင် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များ (National Cultural Heritage) အဖြစ် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြု မှတ်ပုံတင်သည့်စနစ် ထူထောင်ကာ၊ ၎င်းတို့ လုံခြုံရေးအတွက် နိုင်ငံတော်က အထူးကာကွယ်စောင့်ရှောက်ပေးမည့် မူဝါဒများ ချမှတ်ရန် အကြံပြုအပ်ပါသည်။

5.5.3 For Relic Custodians (ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူ လူပုဂ္ဂိုလ်များအတွက် အကြံပြုချက်များ)

  လက်တွေ့မြေပြင်တွင် ဓာတ်တော်များကို ကိုယ်တွယ်စောင့်ရှောက်နေရသော ပုဂ္ဂိုလ်များအနေဖြင့် မိမိတို့၏ အခန်းကဏ္ဍကို ခေတ်နှင့်အညီ အဆင့်မြှင့်တင်ရန် အောက်ပါတို့ကို အကြံပြုအပ်ပါသည်-

   (က) စဉ်ဆက်မပြတ် လေ့ကျင့်သင်ကြားခြင်း (Continuous Training):

 ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူ တစ်ဦးဖြစ်လာခြင်းသည် သင်ယူမှုပြီးဆုံးသွားခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ စဉ်ဆက်မပြတ် သင်ယူရမည့် လုပ်ငန်းစဉ် (Lifelong learning process) ဖြစ်ကြောင်း ခံယူရမည်။ ခေတ်သစ် အကျပ်အတည်းများကို ရင်ဆိုင်နိုင်ရန် စွမ်းရည်များကို အမြဲမပြတ် မွမ်းမံနေရမည်။

   (ခ) ဘာသာရပ်ပေါင်းစုံ လေ့လာဆည်းပူးခြင်း (Interdisciplinary Learning): 

သဒ္ဒါတရားနှင့် ဝိနည်းတော်ကိုသာ သိရှိရုံဖြင့် မလုံလောက်တော့ဘဲ၊ IRCM စံနမူနာပါ ရှေးဟောင်းသုတေသန အခြေခံများ၊ ဥပဒေရေးရာ သိမှတ်ဖွယ်ရာများနှင့် ခေတ်သစ်ဆက်သွယ်ရေး/မီဒီယာ ကိုင်တွယ်မှု ပညာရပ်များကိုပါ အမြင်ကျယ်ကျယ်ဖြင့် မဖြစ်မနေ လေ့လာဆည်းပူးထားကြရန် အလေးအနက် အကြံပြုအပ်ပါသည်။

5.5.4 For the Academic Sector (ပညာရေးနှင့် သုတေသနနယ်ပယ်အတွက် အကြံပြုချက်များ)

  တက္ကသိုလ်များ၊ နိုင်ငံတော် ပရိယတ္တိသာသနာ့တက္ကသိုလ်များနှင့် ပညာရှင်များအနေဖြင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုနယ်ပယ်ကို ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကျောထောက် နောက်ခံပြုပေးရန် အောက်ပါတို့ကို အကြံပြုအပ်ပါသည်-

   (က) သင်ရိုးညွှန်းတမ်းများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စေခြင်း (Curriculum Development): 

ဤသုတေသနမှ ဖော်ထုတ်ထားသော IRCM စံနမူနာကို အခြေခံ၍ သာသနာရေးဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ်များနှင့် သမိုင်း/ရှေးဟောင်းသုတေသန ဌာနများတွင် "ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ပညာရပ် (Relic Custodianship Studies)" ကို သီးခြားဘာသာရပ်တစ်ခု သို့မဟုတ် ဒီပလိုမာ သင်ရိုးညွှန်းတမ်းများအဖြစ် တရားဝင် ထည့်သွင်းသင်ကြားပေးရန် အကြံပြုပါသည်။

   (ခ) သုတေသနနယ်ပယ် ချဲ့ထွင်ခြင်း (Research Expansion): 

အများပြည်သူအကြား သံသယများနှင့် သတင်းမှားများကို ချေပနိုင်ရန်အတွက် ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ပတ်သက်သော သိပ္ပံနည်းကျ ဓာတ်ခွဲစမ်းသပ်မှုများ (Metallurgical and Material analysis)၊ သမိုင်းကြောင်း ဆင်းသက်လာမှုများအပေါ် အထောက်အထားအခြေပြု သုတေသနပြုလုပ်မှုများကို ယခုထက် ပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံ လုပ်ဆောင်သွားကြရန် အကြံပြုအပ်ပါသည်။ ဤသုတေသနများမှ ထွက်ပေါ်လာမည့် အချက်အလက်များသည် ဓာတ်တော်မွေတော်များ၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ကာကွယ်ပေးမည့် အခိုင်မာဆုံးသော အထောက်အထားများပင် ဖြစ်ပါသည်။

5.6 Proposed Training and Certification System (အဆိုပြုထားသော လေ့ကျင့်ရေးနှင့် အသိအမှတ်ပြု လက်မှတ်ချီးမြှင့်ခြင်း စနစ်)

  Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) စံနမူနာသည် မူဝါဒအဆင့်တွင် မည်မျှပင် ခိုင်မာစေကာမူ၊ ယင်းကို လက်တွေ့မြေပြင်တွင် အသက်သွင်းမည့် လူသားအရင်းအမြစ်များ (Human Resources) မရှိပါက အောင်မြင်နိုင်မည် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤကဏ္ဍတွင် အခန်း (၄) မှ ဖော်ထုတ်တည်ဆောက်ခဲ့သော စံနမူနာ၏ တိုက်ရိုက်ရလဒ် (Direct output from Chapter 4 model) အဖြစ် "လေ့ကျင့်ရေးနှင့် အသိအမှတ်ပြု လက်မှတ်ချီးမြှင့်ခြင်း စနစ်" ကို အဆိုပြု တင်ပြအပ်ပါသည်။

   ဤအဆိုပြုချက်၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ အခန်း (၄.၅) တွင် အမှုအခင်း (၁၀၀) ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာမှ တိကျစွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သော "အသိပညာပိုင်းဆိုင်ရာ ကွာဟချက်များ (Knowledge Gaps Identified)" ကို တိုက်ရိုက် ပိတ်ဆို့ကုစားရန်ပင် ဖြစ်သည်။ ဝိနည်းတော်ကို နားလည်မှုလွဲမှားခြင်း (Ethical gap)၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ ကင်းမဲ့ခြင်း (Technical gap)၊ ဥပဒေရေးရာ နားမလည်ခြင်း (Legal gap) နှင့် ဆက်သွယ်ရေး ပျက်ကွက်ခြင်း (Communication gap) ဟူသော ထိုကွာဟချက်များကို ဖြည့်ဆည်းပေးနိုင်မည့် လေ့ကျင့်ရေးစနစ်ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားပါသည်။

5.6.1 Structure of Training Program (လေ့ကျင့်ရေး အစီအစဉ်၏ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ)

  ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအား ၎င်းတို့၏ လုပ်ငန်းတာဝန် အတိမ်အနက်အပေါ် မူတည်၍ အောက်ပါအတိုင်း အဆင့် (၃) ဆင့်ခွဲခြားကာ စနစ်တကျ လေ့ကျင့်သင်ကြားပေးရန် အဆိုပြုပါသည်-

   (၁) Basic Level (အခြေခံအဆင့် -သာမန်ထိန်းသိမ်းသူများနှင့် လုပ်အားပေးများအတွက်): 

ဤအဆင့်တွင် ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်သော ဝိနည်းကျင့်ဝတ်များ၊ မှန်ကန်သော ပူဇော်မှုထုံးတမ်းများနှင့် အခြေခံ ရုပ်ဝတ္ထုကိုင်တွယ်မှုများကို အဓိက သင်ကြားပေးရမည်။ ရည်ရွယ်ချက်မှာ မသိနားမလည်မှုကြောင့် ဓာတ်တော်များအပေါ် ရိုသေမှုကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် မှားယွင်းစွာ ကိုင်တွယ်မိခြင်းများ (Ethical and basic technical gaps) ကို အခြေခံအဆင့်မှစ၍ ကြိုတင်ကာကွယ်ရန် ဖြစ်သည်။

   (၂) Intermediate Level (အလယ်အလတ်အဆင့် - စီမံခန့်ခွဲသူများနှင့် ဂေါပကအဖွဲ့ဝင်များအတွက်):

   ဤအဆင့်တွင် လုပ်ငန်းခွင်ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်မှုများကို မြှင့်တင်ပေးမည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသန စံနှုန်းများနှင့်အညီ ဓာတ်တော်များကို စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း (Inventory and Documentation)၊ တည်ဆဲဥပဒေများနှင့်အညီ ပိုင်ဆိုင်မှု၊ လွှဲပြောင်းမှုဆိုင်ရာ စာချုပ်စာတမ်းများ ပြုစုခြင်းတို့ကို သင်ကြားပေးရမည်။ ရည်ရွယ်ချက်မှာ စီမံခန့်ခွဲမှု လွဲချော်ခြင်းနှင့် ဥပဒေရေးရာ အငြင်းပွားမှုများ (Technical and Legal gaps) ကို အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးလုပ်နည်း (SOPs) များဖြင့် ဖြေရှင်းနိုင်စေရန် ဖြစ်သည်။

   (၃) Advanced Level (အဆင့်မြင့်အဆင့် - အဖွဲ့အစည်းခေါင်းဆောင်များနှင့် ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူများအတွက်):

   ဤအဆင့်သည် ဗျူဟာမြောက် ဦးဆောင်မှု (Strategic Leadership) ကို အဓိကထားသည်။ အကျပ်အတည်းကာလ ဆက်သွယ်ရေးဗျူဟာများ (Crisis communication strategies)၊ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ သုတေသန ပြုစုခြင်းနှင့် မီဒီယာများကို အထောက်အထားအခြေပြု (Evidence-based) ဖြေရှင်းတုံ့ပြန်ခြင်းတို့ကို သင်ကြားပေးမည်။ ရည်ရွယ်ချက်မှာ ယုံကြည်မှု ပြိုကွဲစေသော အကျပ်အတည်းများ (Communication gaps) ကို သိပ္ပံနည်းကျ ယုတ္တိဗေဒဖြင့် အောင်မြင်စွာ ကာကွယ်နိုင်ရန် ဖြစ်သည်။

5.6.2 Certification System (အသိအမှတ်ပြု လက်မှတ်ချီးမြှင့်ခြင်း စနစ်)

  လေ့ကျင့်သင်ကြားမှု ပြီးမြောက်သွားသူများအတွက် သာမန်သင်တန်းဆင်း လက်မှတ်မျိုးမဟုတ်ဘဲ၊ နိုင်ငံတော်အဆင့် သို့မဟုတ် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အာဏာပိုင်အဖွဲ့အစည်းများမှ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုသော "Certified Relic Custodian - CRC (အသိအမှတ်ပြု ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူ)" ဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်/လက်မှတ် ချီးမြှင့်သည့်စနစ်ကို မဖြစ်မနေ ထူထောင်ရန် အဆိုပြုအပ်ပါသည်။ 

 ဤ CRC လက်မှတ်ချီးမြှင့်ခြင်းစနစ်သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်း မှုနယ်ပယ်အတွက် ကြီးမားသော အလှည့်အပြောင်းတစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော်-

   (က) ၎င်းသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ၏ အဆင့်အတန်းကို "ရိုးရာလုပ်အားပေး" အဆင့်မှ ခိုင်မာသော "ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်သူ (Certified Professional)" အဆင့်သို့ အလိုအလျောက် မြှင့်တင်ပေးလိုက်မည် ဖြစ်သည်။

   (ခ) ဤ CRC လက်မှတ်ရရှိထားသူများကိုသာ နိုင်ငံတော်အဆင့် ဓာတ်တော်ပြပွဲများ၊ ပင့်ဆောင်မှုများနှင့် ကြီးကြပ်မှုများတွင် တရားဝင် ကိုင်တွယ်ခွင့်ပြုမည့် မူဝါဒကို ကျင့်သုံးခြင်းဖြင့်၊ ဓာတ်တော်များ၏ လုံခြုံရေးနှင့် သန့်စင်မွန်မြတ်မှုကို အမြင့်ဆုံးသော စံနှုန်းဖြင့် အာမခံချက် ပေးနိုင်မည် ဖြစ်သည်။

   အချုပ်အားဖြင့် ဆွေးနွေးရလျှင် ဤလေ့ကျင့်ရေးနှင့် CRC အသိအမှတ်ပြုစနစ်သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုနယ်ပယ်တွင် ရှိနေသော အသိပညာကွာဟချက် အားလုံးကို အပြည့်အဝ ပိတ်ဆို့ပေးမည့် "အရည်အသွေး ထိန်းချုပ်ရေး ယန္တရား (Quality Control Mechanism)" ပင်ဖြစ်သည်။ ဤစနစ်ကို အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းဖြင့် ဝိနည်း၊ ဥပဒေ၊ နည်းပညာနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုစွမ်းရည်များ ပြည့်ဝသော ခေတ်သစ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူ (Modern Certified Custodians) မျိုးဆက်သစ်များကို အောင်မြင်စွာ မွေးထုတ်ပေးနိုင်မည် ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာစွာ အကြံပြု တင်ပြအပ်ပါသည်။

5.7 Policy and Institutional Implications (မူဝါဒနှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ)

  ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအား လေ့ကျင့်သင်ကြားပေးခြင်း (Training) နှင့် အသိအမှတ်ပြုခြင်း (Certification) များသည် လူသားအရင်းအမြစ်ကို အဆင့်မြှင့်တင် ပေးခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ၎င်းတို့ ရှင်သန်လည်ပတ်ရမည့် ပတ်ဝန်းကျင်ယန္တရား မခိုင်မာပါက ရေရှည်တည်တံ့နိုင်မည် မဟုတ်ပေ။ အမှုအခင်းများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်အရ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကျရှုံးရခြင်းသည် လူပုဂ္ဂိုလ်များ၏ အမှားသက်သက်မဟုတ်ဘဲ "အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ ယိုယွင်းမှု (Institutional Structural Failure)" ကြောင့် ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစွာ တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသန၏ တွေ့ရှိချက်များသည် အောက်ပါ မူဝါဒနှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကို မဖြစ်မနေ လုပ်ဆောင်ရန် အရေးတကြီး တောင်းဆိုနေပါသည်။

   ဤနေရာတွင် အထူးအလေးအနက် ပြဋ္ဌာန်းလိုသည်မှာ “Policy intervention is essential to translate theoretical models into operational systems.” (မူဝါဒပိုင်းဆိုင်ရာ ဝင်ရောက်ဟန့်တား ထိန်းကျောင်းမှုသည် သီအိုရီပိုင်းဆိုင်ရာ စံနမူနာများကို လက်တွေ့လည်ပတ်နိုင်သော စနစ်များအဖြစ်သို့ အသွင်ပြောင်းရန်အတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်ပါသည်။) ဤအမြင်ကို အခြေခံ၍ အောက်ပါ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု နှစ်ရပ်ကို အဆိုပြု တင်ပြအပ်ပါသည်-

5.7.1 Governance Reform (အုပ်ချုပ်မှုယန္တရား ပြုပြင်ပြောင်းလဲခြင်း)

  ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ထိန်းသိမ်းရာတွင် ရှေးရိုးစွဲ "ပုဂ္ဂလဓိဋ္ဌာန် အုပ်ချုပ်မှု (Individual-based Governance)" မှသည် ခေတ်သစ် "အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်မှု (Institutional Governance)" သို့ အသွင်ကူးပြောင်းရန် လိုအပ်သည်။ ဤပြောင်းလဲမှုတွင် အောက်ပါ ယန္တရားနှစ်ရပ် ပါဝင်ရမည်-

   (က) Institutional Oversight (အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲမှု):

 လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာကို လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတည်း (ဥပမာ - ကျောင်းထိုင်ဆရာတော် သို့မဟုတ် ဂေါပကလူကြီး) ထံတွင်သာ စုပြုံထားခြင်းကို အဆုံးသတ်ရမည်။ ထို့အစား ဝိနည်း၊ ဥပဒေနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင်များ ပါဝင်သော "ဘာသာရပ်ပေါင်းစုံ ကြီးကြပ်ရေးဘုတ်အဖွဲ့ (Multidisciplinary Oversight Board)" ဖြင့် စုပေါင်းဆုံးဖြတ်သော ယန္တရားကို တည်ဆောက်ရမည်။ ဤစနစ်သည် တစ်ဦးတစ်ယောက်၏ မတော်တဆ အမှားများကို စနစ်ဖြင့် ကြိုတင်ဟန့်တားပေးသည့် Check and Balance (အပြန်အလှန် ထိန်းကျောင်းခြင်း) ယန္တရားပင် ဖြစ်သည်။

   (ခ) Accountability System (တာဝန်ခံမှု စနစ်): 

အဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူ အဆင့်ဆင့်၏ တာဝန်နှင့် လုပ်ပိုင်ခွင့် (Roles and Responsibilities) ကို စံချိန်မီ လုပ်ထုံးလုပ်နည်း (SOPs) များဖြင့် အတိအကျ ပြဋ္ဌာန်းထားရမည်။ အကယ်၍ ဓာတ်တော်များ ပျောက်ဆုံးခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်း သို့မဟုတ် အများပြည်သူယုံကြည်မှု ထိခိုက်ခြင်းစသည့် အကျပ်အတည်းများ ပေါ်ပေါက်လာပါက၊ မည်သူက မည်သည့်အတိုင်းအတာအထိ တာဝန်ခံ ဖြေရှင်းရမည်ဟူသော "တာဝန်ခံမှု ယန္တရား (Accountability Mechanism)" ကို မူဝါဒအဖြစ် အတိအလင်း သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားရန် လိုအပ်သည်။

5.7.2 Legal Integration (ဥပဒေရေးရာ ပေါင်းစပ်အသက်သွင်းခြင်း)

  ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်အား ဝိနည်းသက်သက်ဖြင့်သာမက နိုင်ငံတော်၏ တည်ဆဲဥပဒေများနှင့်ပါ တရားဝင် ချိတ်ဆက်ပေါင်းစပ်ရန် (Legal Integration) လိုအပ်သည်။ ဤပေါင်းစပ်မှုတွင် အောက်ပါ ယန္တရားနှစ်ရပ် ပါဝင်ရမည်-

   (က) Compliance Mechanisms (လိုက်နာကျင့်သုံးမှု ယန္တရားများ):

 ဓာတ်တော်များကို လက်ဝယ်ထားရှိသော အဖွဲ့အစည်းများသည် နိုင်ငံတော်၏ ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ် ကာကွယ်ရေးဥပဒေများ၊ ယဉ်ကျေးမှုပစ္စည်း ထိန်းသိမ်းရေး မူဝါဒများနှင့် ကိုက်ညီမှု ရှိ/မရှိ ပုံမှန် စစ်ဆေးခံရမည့် ယန္တရား (Legal Compliance Audit) တစ်ခုကို ဖန်တီးရမည်။ အထူးသဖြင့် ဓာတ်တော်များကို ပြည်ပသို့ ပင့်ဆောင်ခြင်း သို့မဟုတ် ပြပွဲများ ကျင်းပခြင်းတို့တွင် ဥပဒေနှင့်အညီ တရားဝင် ခွင့်ပြုချက်များ ရယူခြင်းကို မဖြစ်မနေ လုပ်ဆောင်ရမည့် မူဝါဒအဖြစ် သတ်မှတ်ရမည်။

   (ခ) Protection System (အကာအကွယ်ပေးရေး စနစ်): 

ဥပဒေသည် အရေးယူရန်သက်သက် မဟုတ်ဘဲ အကာအကွယ်ပေးရန်လည်း ဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်များကို ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်း (Ownership disputes) မှ ကာကွယ်ရန်အတွက် တရားဝင် "ပိုင်ဆိုင်မှု လွှဲပြောင်းခြင်းဆိုင်ရာ စာချုပ်စာတမ်းများ (Deeds of transfer)" နှင့် "ရတနာပုံစံ ယုံကြည်အပ်နှံမှုစနစ်များ (Trust Mechanisms)" ကို ဥပဒေရေးရာ အကာအကွယ်ပေးရေး စနစ်အဖြစ် အသက်သွင်းရမည်။ ဤစနစ်ရှိခြင်းအားဖြင့် ဓာတ်တော်များကို စီးပွားရေးဆန်စွာ အလွဲသုံးစားလုပ်ခြင်းနှင့် တရားမဝင် ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားခြင်းတို့မှ ဥပဒေကြောင်းအရ ထိရောက်စွာ တားဆီးကာကွယ်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။

   အချုပ်အားဖြင့် ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရလျှင် ဤ Governance Reform နှင့် Legal Integration တို့သည် IRCM စံနမူနာ၏ အသက်ရှူပေါက်များ (Breathing Mechanisms) ပင်ဖြစ်သည်။ ဤမူဝါဒနှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကိုသာ အောင်မြင်စွာ အကောင်အထည်ဖော်နိုင်မည်ဆိုပါက၊ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်သည် အစဉ်အလာ ယုံကြည်မှုသက်သက်မှသည် ခေတ်သစ် အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်၏ အမြင့်မားဆုံးသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အဆင့်အတန်း (Highest Institutional Standard) သို့ ရောက်ရှိသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ ကောက်ချက်ချ တင်ပြအပ်ပါသည်။

5.8 Crisis Management Implications (အကျပ်အတည်း စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ)

  ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ အမြင့်ဆုံးသော ယုံကြည်မှု သင်္ကေတများဖြစ်ရာ၊ ၎င်းတို့နှင့် ပတ်သက်၍ အများပြည်သူအကြား သံသယဖြစ်ဖွယ် သတင်းမှားများ (Misinformation) ပျံ့နှံ့လာပါက အဖွဲ့အစည်း၏ ဂုဏ်သိက္ခာကိုသာမက သာသနာတော်အပေါ် ယုံကြည်မှုကိုပါ ကြီးမားစွာ ပြိုလဲစေနိုင်သည်။ အခန်း (၄.၄.၄) တွင် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခဲ့သော "ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းများ (Crisis of faith cases)" အရ၊ ကျရှုံးရခြင်း၏ အဓိကအကြောင်းရင်းမှာ အထောက် အထား မရှိခြင်းကြောင့်မဟုတ်ဘဲ "အကျပ်အတည်းကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းမည့် ဗျူဟာ ကင်းမဲ့ခြင်း (Lack of Crisis Management Strategy)" ကြောင့်ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။

   ထို့ကြောင့် အနာဂတ်တွင် ထိုသို့သော အကျပ်အတည်းများကို အရှိန်အဟုန်ဖြင့် တားဆီးကာကွယ်နိုင်ရန်အတွက် အောက်ပါ အကျပ်အတည်း စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ ယန္တရားသုံးရပ်ကို အဖွဲ့အစည်းတိုင်း မဖြစ်မနေ ထည့်သွင်းတည်ဆောက်ရန် အလေးအနက် အကြံပြုအပ်ပါသည်။

5.8.1 Establishment of Communication Protocol (စံချိန်မီ ဆက်သွယ်ရေး လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ ပြဋ္ဌာန်းခြင်း)

  အကျပ်အတည်းကာလတွင် အဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ လူအများအပြားက သဘောထားအမျိုးမျိုးဖြင့် ဖြေကြားခြင်းသည် သံသယများကို ပိုမိုကြီးထွားစေသည်။ ထို့ကြောင့် အဖွဲ့အစည်းတိုင်းသည် "တရားဝင် ဆက်သွယ်ရေး လုပ်ထုံးလုပ်နည်း (Standard Communication Protocol)" တစ်ရပ်ကို ကြိုတင်ရေးဆွဲထားရမည်။

   (က) တရားဝင် ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ခန့်အပ်ခြင်း (Designated Spokesperson): 

အဖွဲ့အစည်း၏ သတင်းထုတ်ပြန်ချက်များကို ဝိနည်း၊ ဥပဒေနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ပေါင်းစပ်နားလည်ထားသော တရားဝင် ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ (Spokesperson) တစ်ဦးတည်းကသာ မီဒီယာများသို့ ဖြေကြားခွင့်ပြုသည့် စနစ်ကို ကျင့်သုံးရမည်။

   (ခ) နှုတ်ဆိတ်နေခြင်း ဗျူဟာကို စွန့်လွှတ်ခြင်း (Abandoning the Silence Strategy): 

အခန်း (၄) မှ Case #85 တွင် တွေ့ရသည့်အတိုင်း အကျပ်အတည်းဖြစ်ချိန်တွင် နှုတ်ဆိတ်နေခြင်းသည် အဆိုးရွားဆုံးသော အမှားဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သတင်းမှား ပျံ့နှံ့လာသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ၂၄ နာရီအတွင်း တရားဝင် ရှင်းလင်းချက် (Official Statement) ကို လျင်မြန်စွာ ထုတ်ပြန်နိုင်မည့် ယန္တရားကို တည်ဆောက်ထားရမည်။

5.8.2 Implementation of Transparency System (ပွင့်လင်းမြင်သာမှု စနစ်ကို အကောင်အထည်ဖော်ခြင်း)

  အများပြည်သူ၏ သံသယများကို ကာကွယ်ရန် အကောင်းဆုံးသော ဒိုင်းလွှားမှာ "ပွင့်လင်းမြင်သာမှု (Transparency)" ပင်ဖြစ်သည်။ ဖုံးကွယ်ထားခြင်းသည် အကျပ် အတည်းကို ဖိတ်ခေါ်ခြင်းဖြစ်သည်။

   (က) ကြိုတင် သတင်းအချက်အလက် ထုတ်ပြန်ခြင်း (Proactive Disclosure): 

ပြဿနာပေါ်ပေါက်လာမှ ရှင်းလင်းခြင်းမျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ ဓာတ်တော်များ၏ သမိုင်းကြောင်း (Provenance)၊ တရားဝင် ပိုင်ဆိုင်မှု အထောက်အထားများနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ ထိန်းသိမ်းထားမှု မှတ်တမ်းများကို အများပြည်သူ အလွယ်တကူ လေ့လာနိုင်ရန် ပုံမှန်ထုတ်ပြန်ပြသထားသော စနစ် (Public access system) ကို တည်ဆောက်ရမည်။

   (ခ) အချက်အလက်အခြေပြု ရှင်းလင်းခြင်း (Evidence-based Transparency): 

ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ အများပြည်သူကို ရှင်းလင်းရာတွင် သဒ္ဒါတရားကိုသာ ရှေ့တန်းမတင်ဘဲ၊ ခိုင်မာသော သုတေသနအထောက်အထားများ (Research-based evidence) ဖြင့် ပွင့်လင်းစွာ တင်ပြသည့် ယဉ်ကျေးမှုကို ထူထောင်ရမည်။

5.8.3 Formation of a Rapid Crisis Response Unit (အမြန်တုံ့ပြန်ရေး အထူးအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း)

  အကျပ်အတည်းတစ်ခု စတင်သည်နှင့် ချက်ချင်းအသက်ဝင် လည်ပတ်မည့် "အကျပ်အတည်း တုံ့ပြန်ရေး အထူးအဖွဲ့ (Crisis Response Unit - CRU)" ကို ဖွဲ့စည်းထားရန် အထူးလိုအပ်ပါသည်။ 

   (က) ဘာသာရပ်ပေါင်းစုံ ပါဝင်သော အဖွဲ့ (Interdisciplinary Team): 

ဤအဖွဲ့တွင် သာမန်စီမံခန့်ခွဲသူများသာမကဘဲ ဝိနည်းဓိုရ်များ၊ ဥပဒေပညာရှင်များ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်များနှင့် သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲသူများ (IT & Media Experts) စုပေါင်းပါဝင်ရမည်။

   (ခ) မြန်ဆန်သော ချေပမှု ယန္တရား (Fact-Checking and Rebuttal Mechanism): 

လူမှုကွန်ရက်ပေါ်တွင် ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်၍ အနုတ်လက္ခဏာဆောင်သော တိုက်ခိုက်မှုများ (Negative Responses) ပေါ်ပေါက်လာပါက၊ ဤ CRU အဖွဲ့သည် အချက်အလက်များကို ချက်ချင်းစစ်ဆေးပြီး (Fact-checking)၊ သုတေသန အထောက်အ ထားများဖြင့် သိပ္ပံနည်းကျ၊ ယုတ္တိဗေဒကျကျ ချက်ချင်း ချေပရှင်းလင်းသည့် ယန္တရားကို လည်ပတ်ရမည်။

   အချုပ်အားဖြင့် ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရလျှင်၊ ဤ Crisis Management Implications သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုနယ်ပယ်အတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော အသက်ကယ်အင်္ကျီ (Life-jacket) ပင်ဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ် သတင်းအချက်အလက် စစ်ပွဲကာလအတွင်း ဓာတ်တော်များ၏ သန့်စင်မွန်မြတ်မှုကို ကာကွယ်ရန်မှာ သဒ္ဒါတရားသက်သက်ဖြင့် မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ ခိုင်မာသော ဆက်သွယ်ရေး လုပ်ထုံးလုပ်နည်း၊ ပွင့်လင်းမြင်သာသော စနစ်နှင့် ကျွမ်းကျင်သော တုံ့ပြန်ရေးအဖွဲ့များ ရှိခြင်းဖြင့်သာ မည်သို့သော အကျပ်အတည်းကိုမဆို အောင်မြင်စွာ ရင်ဆိုင်ကျော်လွှားနိုင်မည် ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာစွာ အကြံပြု တင်ပြအပ်ပါသည်။

5.9 Limitations of the Study (သုတေသန၏ ကန့်သတ်ချက်များ)

  သုတေသနတိုင်းတွင် ရှောင်လွှဲ၍မရသော နယ်ပယ်နှင့် နည်းစနစ်ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များ (Methodological constraints) ရှိစမြဲဖြစ်သည်။ ဤကန့်သတ်ချက် များကို ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ဝန်ခံခြင်းသည် သုတေသန၏ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရိုးသားမှုနှင့် သမာသမတ်ကျမှုကို ပိုမိုမြင့်မားစေသည်။ ဤသုတေသနတွင်လည်း နောက်ထပ် လေ့လာမည့် သုတေသီများ သတိပြုနိုင်ရန်အတွက် အောက်ပါ အဓိက ကန့်သတ်ချက် (၃) ရပ် ရှိကြောင်း တင်ပြအပ်ပါသည်-

   (၁) ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှုအပေါ် အခြေခံရခြင်း၏ ကန့်သတ်ချက် (Case-Based Limitation):

   ဤသုတေသနသည် Hswagata ၏ မြေပြင်အမှုအခင်း (၁၀၀) ကိုသာ အဓိက အခြေခံထားသည်။ ထိုအမှုအခင်းများသည် ပြဿနာများ၏ ဇစ်မြစ်ကို အလွန်နက်ရှိုင်းစွာ ဖော်ထုတ်ပေးနိုင်သော်လည်း၊ ၎င်းတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဥပဒေရေးရာ ပတ်ဝန်းကျင် (Specific socio-legal context) ၌သာ အကျုံးဝင်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနမှ ထွက်ပေါ်လာသော IRCM စံနမူနာကို အခြားသော ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုများ သို့မဟုတ် နိုင်ငံတကာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းမှုများတွင် တိုက်ရိုက် အသုံးချမည်ဆိုပါက (Generalizability) ထိုဒေသ၏ အခြေအနေနှင့် ကိုက်ညီမည့် ပြုပြင်မွမ်းမံမှုများ (Contextual adaptations) ကို မဖြစ်မနေ လုပ်ဆောင်ရမည် ဖြစ်သည်။

   (၂) အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ ချဉ်းကပ်မှု၏ ကန့်သတ်ချက် (Qualitative Approach Limitation):

   ဤသုတေသနသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ကျရှုံးရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများကို သိပ္ပံနည်းကျ ယုတ္တိဗေဒဖြင့် ရှင်းပြရန်အတွက် Thematic analysis နှင့် Pattern extraction ကဲ့သို့သော အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ နည်းစနစ် (Qualitative Approach) များကိုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံးရှိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအကြား ဥပဒေပိုင်းဆိုင်ရာ နားလည်မှုရာခိုင်နှုန်း မည်မျှရှိသည် စသည့် ကိန်းဂဏန်း အတိအကျဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သော အရေအတွက်ပိုင်းဆိုင်ရာ စာရင်းအင်းအချက်အလက်များ (Quantitative statistical data) ကိုမူ ဤသုတေသနက ပံ့ပိုးပေးနိုင်စွမ်း မရှိပေ။

   (၃) လက်တွေ့စမ်းသပ်မှု မပြုလုပ်နိုင်သော ကန့်သတ်ချက် (Non-Experimental Limitation):

   ဤသုတေသန၏ အဓိကရလဒ်ဖြစ်သော IRCM စံနမူနာနှင့် လေ့ကျင့်ရေးမူဘောင်ကို မြေပြင်အချက်အလက်များမှတစ်ဆင့် အခိုင်အမာ တည်ဆောက် ထားသော်လည်း၊ ၎င်းကို အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုတွင် လက်တွေ့ အကောင်အထည်ဖော်၍ သင်တန်းပေးခြင်း၊ မတိုင်မီနှင့် အပြီး (Pre-test and Post-test) ရလဒ်များကို တိုင်းတာနှိုင်းယှဉ်ပြသသည့် "လက်တွေ့စမ်းသပ်မှု ဒီဇိုင်း (Experimental Validation)" ကို အချိန်နှင့် အရင်းအမြစ် ကန့်သတ်ချက်များကြောင့် ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့ခြင်း မရှိပေ။ 

   ဤအချက်နှင့် ပတ်သက်၍ ဤသုတေသန၏ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ရပ်တည်ချက်ကို တိကျစွာ ပြဆိုရလျှင် “The study prioritizes model development over empirical implementation.” (ဤသုတေသနသည် စံနမူနာကို မြေပြင်တွင် လက်တွေ့ အကောင်အထည်ဖော် စမ်းသပ်ခြင်းထက်၊ လိုအပ်နေသော စံနမူနာတစ်ရပ်ကို ခိုင်မာသော သီအိုရီနှင့် အချက်အလက်များဖြင့် အခိုင်အမာ တည်ဆောက်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်ကိုသာ အဓိက ဦးစားပေးထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။)

   အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဤကန့်သတ်ချက်များသည် ဤသုတေသန၏ ခိုင်မာမှုကို လျော့ကျစေခြင်း မရှိဘဲ၊ အနာဂတ် သုတေသီများအတွက် ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ရမည့် သုတေသန ကွက်လပ်များကို ရှင်းလင်းစွာ မီးမောင်းထိုးပြနေခြင်းသာ ဖြစ်ပါသည်။

5.10 Recommendations for Future Research (အနာဂတ်သုတေသနအတွက် လမ်းညွှန်ချက်များ)

  ဤသုတေသနသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုနယ်ပယ်အတွက် Integrated Relic Custodianship Model (IRCM) ဟူသော ခိုင်မာသည့် စံနမူနာတစ်ရပ်ကို အောင်မြင်စွာ တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ ပညာရပ်နယ်ပယ်တစ်ခု၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုသည် သုတေသနတစ်ခုတည်းဖြင့် ပြီးပြည့်စုံသွားလေ့မရှိပေ။ အခန်း (၅.၉) ပါ ကန့်သတ်ချက်မျ ားကို ကျော်လွှားရန်နှင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်ကို ပိုမိုပြည့်စုံစေရန်အတွက် လာမည့်အနာဂတ် သုတေသီများအနေဖြင့် အောက်ပါ သုတေသနနယ်ပယ် (၃) ရပ်ကို ဆက်လက် အကောင်အထည်ဖော်ရန် အလေးအနက် တိုက်တွန်းလမ်းညွှန်အပ်ပါသည်-

5.10.1 Empirical Model Testing (စံနမူနာအား လက်တွေ့မြေပြင်တွင် စမ်းသပ်သုတေသနပြုခြင်း)

  ဤသုတေသနသည် စံနမူနာကို ဖော်ထုတ်တည်ဆောက်ခြင်း (Model Development) ကိုသာ အဓိက ဦးစားပေးခဲ့သဖြင့်၊ အနာဂတ်သုတေသနများအနေဖြင့် ဤ IRCM စံနမူနာနှင့် လေ့ကျင့်ရေးမူဘောင်ကို လက်တွေ့မြေပြင်တွင် အသုံးချစမ်းသပ်သည့် သုတေသနများ (Experimental or Action Research) ကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင် သင့်ပါသည်။

   (က) အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စမ်းသပ်ခြင်း: 

ရွေးချယ်ထားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ သို့မဟုတ် ဂေါပကအဖွဲ့များတွင် ဤစံနမူနာကို လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်စေပြီး၊ သင်တန်းမပေးမီနှင့် ပေးပြီး (Pre-test and Post-test) အခြေအနေများကို အရေအတွက်ပိုင်းဆိုင်ရာ စာရင်းအင်းနည်း ပညာ (Quantitative analysis) ဖြင့် တိုင်းတာစစ်ဆေးသင့်ပါသည်။

   (ခ) အကျိုးသက်ရောက်မှု တိုင်းတာခြင်း: 

ဤစံနမူနာကို ကျင့်သုံးခြင်းဖြင့် အငြင်းပွားမှုများနှင့် အကျပ်အတည်းများ မည်မျှအထိ လျော့ကျသွားသည်ကို ရေရှည်စောင့်ကြည့်လေ့လာသည့် သုတေသနများ (Longitudinal studies) ပြုလုပ်ရန် လိုအပ်ပါသည်။

5.10.2 Cross-Cultural Custodianship (ယဉ်ကျေးမှုဖြတ်ကျော် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ သုတေသန)

  ဤသုတေသနသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ အသိုင်းအဝိုင်း၏ အမှုအခင်းများအပေါ်တွင်သာ အခြေခံထားသည်။ သို့ရာတွင် ဓာတ်တော်မွေတော်များ သည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ အမွေအနှစ်ဖြစ်သောကြောင့် ယဉ်ကျေးမှု ဖြတ်ကျော် လေ့လာမှုများ (Cross-cultural studies) ကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင် သင့်ပါသည်။

   (က) နိုင်ငံတကာ နှိုင်းယှဉ်သုတေသန: 

သီရိလင်္ကာ၊ ထိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယား စသည့် အခြားသော ထေရဝါဒနိုင်ငံများ၊ သို့မဟုတ် မဟာယနနိုင်ငံများရှိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု စနစ်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်း (Comparative Analysis) ပြုလုပ်သင့်ပါသည်။

   (ခ) မော်ဒယ်၏ အလိုက်သင့်ပြောင်းလဲနိုင်စွမ်း: 

IRCM စံနမူနာကို အခြားသော ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပတ်ဝန်းကျင်များတွင် အသုံးချနိုင်ရန် မည်သို့ ပြုပြင်မွမ်းမံရမည်နည်း (Contextual adaptation) ဆိုသည်ကို ဆက်လက်သုတေသနပြုသင့်ပါသည်။

5.10.3 Digital Preservation and Technological Integration (ဒစ်ဂျစ်တယ်နည်းပညာဖြင့် ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် နည်းပညာပေါင်းစပ်ခြင်း)

  အနာဂတ်သုတေသနများအတွက် အလားအလာအကောင်းဆုံး နယ်ပယ်တစ်ခုမှာ ခေတ်သစ် ဒစ်ဂျစ်တယ်နည်းပညာများကို ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်အတွင်းသို့ ပေါင်းစပ် ထည့်သွင်းခြင်းပင် ဖြစ်သည်။

   (က) ခေတ်သစ် မှတ်တမ်းတင်စနစ်များ: 

ဓာတ်တော်များကို 3D Scanning နည်းပညာများဖြင့် ဒီဂျစ်တယ်ပုံရိပ်ဖော် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း (Digital Twin/ 3D Documentation) နှင့် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ လုံခြုံရေးအတွက် Blockchain နည်းပညာကို အသုံးပြု၍ ပိုင်ဆိုင်မှုမှတ်တမ်းများ ခိုင်မာစေခြင်း စသည်တို့ကို သုတေသနပြုသင့်ပါသည်။

   (ခ) ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းချုပ်မှု ယန္တရား: 

ဓာတ်တော်များ ထိန်းသိမ်းထားရာ နေရာ၏ အစိုဓာတ်၊ အပူချိန်နှင့် လုံခြုံရေးတို့ကို IoT (Internet of Things) နည်းပညာများဖြင့် စောင့်ကြည့်ထိန်းချုပ်သည့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အသုံးချသုတေသနများကို ဆက်လက် တိုးချဲ့လုပ်ဆောင် သင့်ပါသည်။

   အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဤအနာဂတ် သုတေသနလမ်းညွှန်ချက်များသည် ဤ သုတေသနမှ စတင်ခဲ့သော IRCM စံနမူနာကို ပိုမိုခိုင်မာ၊ ကျယ်ပြန့်ပြီး ခေတ်မီသော ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ဂေဟစနစ် (Global Relic Custodianship Ecosystem) တစ်ခုအဖြစ်သို့ အဆင့်မြှင့်တင်ပေးနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

5.11 Final Concluding Remarks (နောက်ဆုံးပိတ် နိဂုံးစကား)

  ဤသုတေသနကျမ်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု သမိုင်းကြောင်းတွင် အရေးပါသော မှတ်တိုင်တစ်ခုအဖြစ် ရပ်တည်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ မြေပြင်အမှုအခင်း (၁၀၀) မှစတင်ခဲ့သော လေ့လာမှုခရီးစဉ်သည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုနယ်ပယ်၌ ဖုံးကွယ်နေသော စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ယိုယွင်းမှုများကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ရုံသာမက၊ ထိုအားနည်းချက်များကို ကုစားပေးမည့် "ပေါင်းစပ်ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု စံနမူနာ (IRCM)" ကိုပါ အောင်မြင်စွာ တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ 

   ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် အတိတ်ကာလ၏ သမိုင်းဝင် အကြွင်းအကျန်များ မဟုတ်ဘဲ၊ ပစ္စုပ္ပန်နှင့် အနာဂတ် လူသားများအတွက် ငြိမ်းချမ်းရေး နှင့် သဒ္ဒါတရားကို ပေးစွမ်းနိုင်သော ရှင်သန်နေသည့် ကိုးကွယ်ရာအမွေအနှစ်များ ဖြစ်ကြသည်။ သို့ရာတွင် ယနေ့ခေတ်၏ ရှုပ်ထွေးသော စိန်ခေါ်မှုများ၊ သတင်းအချက် အလက် စစ်ပွဲများနှင့် တရားဥပဒေရေးရာ ပတ်ဝန်းကျင်များအောက်တွင် ထိုအမွေအနှစ်မျ ားကို ကာကွယ်ရန်အတွက် "ရိုးရာယုံကြည်မှု" သက်သက်ဖြင့် မလုံလောက်တော့ကြောင်း ဤသုတေသနက ရှင်းလင်းစွာ သက်သေပြခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်း သူများအနေဖြင့် ဝိနည်းတော်ကို လေးစားလိုက်နာခြင်း၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာဖြင့် ရုပ်ဝတ္ထုကို ကာကွယ်ခြင်း၊ ဥပဒေရေးရာအရ အကာအကွယ်ရယူခြင်းနှင့် အများပြည်သူအား ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ဆက်သွယ်ပေးခြင်း ဟူသော ခေတ်သစ်တာဝန်မျ ားကို မဖြစ်မနေ ထမ်းဆောင်ကြရမည် ဖြစ်သည်။

   သို့ဖြစ်ပါ၍ ဤသုတေသနကျမ်းကြီး၏ နောက်ဆုံးအဆုံးသတ်ကို အောက်ပါ ဒဿနပိုင်းဆိုင်ရာ ကောက်ချက်ချမှုဖြင့် အလေးအနက် မှတ်တမ်းတင် နိဂုံးချုပ် အပ်ပါသည်-

   “The preservation of relics is not merely an act of devotion, but a disciplined practice requiring knowledge, responsibility, and institutional support.”

(ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်းသည် သဒ္ဒါတရား သက်သက်ဖြင့် ပြုလုပ်သော ပူဇော်မှုတစ်ခုမျှသာ မဟုတ်ဘဲ၊ ခိုင်မာသော အသိပညာ၊ တာဝန်ယူမှု၊ တာဝန်ခံမှုများနှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ပံ့ပိုးကူညီမှုများ မဖြစ်မနေ လိုအပ်သည့် စည်းကမ်းပြည့်ဝသော လက်တွေ့လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ရပ် ဖြစ်ပါသည်။)

ကျမ်းပြီးဆုတောင်း၊ ဝန်ခံကန်တော့လွှာ နှင့် မဟာအမျှဝေစာ

၁။ ကျမ်းပြီးဆုတောင်း 

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်မြတ်ကြီးနှင့်တကွ၊ ကိုးကွယ်ဆည်းကပ် ရာဖြစ်သော ဓာတ်တော်မွေတော်အစစ်အမှန်များသည် ကမ္ဘာတည်သရွေ့ အဓွန့်ရှည်စွာ တည်တံ့ခိုင်မြဲပါစေသတည်း။ ဤသုတေသနကျမ်းကို ပြုစုရခြင်းသည် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး တစ်ယောက်၊ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုခု၏ ဂုဏ်ပကာသနအတွက် မဟုတ်ဘဲ၊ အနာဂတ်ကာလ တွင် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ကြမည့် သူများအတွက် ဝိနည်းသိက္ခာ၊ ဥပဒေရေးရာနှင့် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်များ ပေါင်းစပ်ပါဝင်သော လုံခြုံစိတ်ချရသည့် စံနမူနာစနစ်တစ်ခုကို ချန်ရစ်ပေးနိုင်ရန် ရည်ရွယ်ပါသည်။ ဤဓမ္မဒါန၊ ဝိဇ္ဇာဒါန ဓမ္မပူဇာကောင်းမှုကြောင့် ဗုဒ္ဓ၏အမွေအနှစ် များကို စောင့်ရှောက်ရာတွင် အသိဉာဏ်ပညာ လင်းလက်တောက်ပပြီး ငြိမ်းချမ်း သော သာသနာ့အကျိုးကို ဆတက်ထမ်းပိုး သယ်ပိုးနိုင်သူများ ဖြစ်ကြပါစေသတည်း။

၂။ ဝန်ခံကန်တော့လွှာ (နှင့် သုတေသီ၏ မှတ်တမ်း)

ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက် အလုပ်အကြွေးပြုသည့် လုပ်ငန်းစဥ်များ တွင် အခက်အခဲနှင့် စိန်ခေါ်မှုများစွာကို ကျော်ဖြတ်ခဲ့ရပါသည်။ အထူးသဖြင့် လွန်ခဲ့သောကာလများက သတင်းမီဒီယာများမှတစ်ဆင့် လူပုဂ္ဂိုလ်အချို့နှင့် ရဟန်းတော် တစ်ပါး(ယခုလူပြန်တော်) တို့ လူတွေ့အင်တာဗျူး ဗီဒီယို အမေးအဖြေတို့ဖြင့် ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ အင်တာဗျူးကိစ္စရပ်များကြောင့် ပြည်သူလူထုအကြား ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith) ဂယက်ရိုက်ခတ်မှုများ ကြီးမားစွာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ဖူးပါသည်။ ထို့ပြင် အဆိုပါ စာတွင် ဖေါ်ပြပါရှိသည့် အမည်နာမပိုင်ရှင်များသည် သုတေသီထံသို့လာရောက်ကာ  နိုင်ငံတကာအမြင့်ဆုံးအဖွဲ့အစည်း (အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၊ နန်းတွင်းအာဏာပိုင်) မှ ၄င်းတို့ထံ ပေးပို့သည်ဟုဆိုကာ အဆိုပါ မဟုတ်မမှန် ဖန်တီးထား သော စာရွက်စာတမ်းတုများဖြင့် လာရောက်ဆက်သွယ်မှုပေးအပ်မူများ ကြုံခဲ့ရဖူးပါသည်။

ထို့ကြောင့် သုတေသီ၏ အဖွဲ့အစည်းHswagata Buddha Relics Preservation Museum အနေဖြင့် တရားဝင်ဆက်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်း (Official Diplomatic Channel) ကိုသာ အသုံးပြု၍ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ နန်းတော်သို့ တိုက်ရိုက်ဆက်သွယ်ကာ၊ ဆက်သွယ်မှုမှတ်တမ်းများ Sciencetific Research သုတေသနပြုချက်များ ကို လူပုဂ္ဂိုလ်အမည် ဖြင့်မဟုတ်ဘဲ အဖွဲ့အစည်းအမည်နာမဖြင့်သာ သတ်မှတ်ထားရှိပေးရန် အသိပေး အကြောင်းကြားခဲ့ပါသည်။

ထိုသို့ တရားဝင်ဆက်သွယ်ရာတွင် အင်္ဂလန်ဘုရင်မင်းမြတ်၏ နန်းတက်ပွဲတော် (Coronation) အတွက် ဂုဏ်ယူဝမ်းမြောက်ကြောင်း သဝဏ်လွှာပါးခြင်း၊Science သုတေသနကိစ္စရပ်များအတွက် ဘုရင်ကြီး၏ အထောက်အပံ့ဖြစ်စေမှု များအပေါ် ကျေးဇူးတင်ရှိပါကြောင်းနှင့် Victoria and Albert Museum (V&A) ၏ သုတေသနပြုမှုများ၊ စာအုပ်စာတမ်း ထုတ်ဝေမှုများအတွက် အထူးကျေးဇူးတင်ရှိကြောင်း စသည်တို့ကိုပါ ထည့်သွင်းဆက်သွယ်ခဲ့ပါသည်။ ထိုနည်းတူစွာ အဆိုပါ စာရွက်စာတမ်းတုများ ဖန်တီးပြုလုပ်သူသည် မိမိတို့ အဖွဲ့အစည်းနှင့် မည်သို့မျှ ပတ်သက်ဆက်နွှယ်မှု(Removel) မရှိကြောင်းကိုလည်း နန်းတွင်းသို့ တရားဝင် အသိပေး အကြောင်းကြားစာများ ထုတ်ဆင့်ခဲ့ရပါသည်။

ထိုသို့ ဆက်သွယ်ပြီးနောက်၊ ဘုရင်မင်းမြတ်၏ အမိန့်တော်အရ နန်းတွင်းတာဝန်ရှိ ကိုယ်ရေးအရာရှိ (Private Secretary) ထံမှ မိမိတို့၏ "Hswagata" ဓာတ်တော်တိုက် လိပ်စာသို့ စာတိုက်မှတဆင့် အကြောင်းပြန်စာများပေးပို့ပြန်ကြားမူဖြစ်စဥ်ဖြစ်ရပ်များ Communication များရှိခဲ့ပါသည်။ သို့သော် အဆိုပါ ပြန်ကြားစာများသည် ဥပဒေရေးရာအရ "Private and Confidential" (ပုဂ္ဂလိကနှင့် လျှို့ဝှက်အဆင့်) သတ်မှတ်ချက်ဖြင့် ပေးပို့လာခြင်း တစ်ဦးတစ်ယောက်ကို ပြန်ကြားသည့်စာမဟုတ်ဘဲ Hswagata Buddha Relics Preservation Museum Bold and Underline တားကာပေးပို့ဆက်သွယ်လာခြင်းဖြစ်ရာ၊ သုတေသီတစ်ဦးအနေဖြင့် လည်းကောင်း၊ ရဟန်းတစ်ပါး၏ ဝိနည်းသိက္ခာအရလည်းကောင်း လျှို့၀ှက်စာများအား လိုက်နာရသည့် Protocoal Standard  များအရ အများပြည်သူသို့ ဖြန့်ဝေပြသရန် အခွင့်မရှိခဲ့ပါ။ ထို့ကြောင့် ပြည်သူလူထုအကြား ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith) ဂယက်ရိုက်ခတ်မှုများ နှင့် စိန်ခေါ်မှုများစွာကြားတွင် မလွှဲမရှောင်သာ နှုတ်ဆိတ်နေခဲ့ရ သည့် အခက်အခဲများစွာ ရှိခဲ့ပါသည်။ယခုအခါတွင်မူ ထို အစိုးရ Diplomatic လျှို့ဝှက်စာများပါ အချက်အလက်များကို မပေါက်ကြားစေဘဲ၊ ပညာရှင်ဆန်သော သုတေသနနည်းစနစ် (Research Methodologies) များကို အသုံးပြု၍ "အနာဂတ် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများ သင်ခန်းစာယူနိုင်မည့် ဖြစ်စဉ်အမှန်နှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုစနစ်များ" ကိုသာ စစ်ထုတ်ကာ ဤကျမ်းတွင် ထည့်သွင်းအသိပေး အပ်ပါသည်။ (ယင်းဖြစ်စဉ်များ၏ အသေးစိတ် သမိုင်းကြောင်းနှင့် လေ့လာတွေ့ရှိချက်များကို သုတေသီ ရေးသားထုတ်ဝေခဲ့သော Custodians of the Buddha's Sacred Relics Vol.1: Discover the Legacy of Sacred Treasures (English Edition) တွင်လည်း  မှတ်တမ်းတင် ရေးသားထားပြီး ဖြစ်ပါသည်။)

သို့ပါသော်လည်း ဘုရားသားတော် ရဟန်းတစ်ပါး (Bhikkhu) နှင့် သုတေသနပညာရှင် (Academic Scholar) တစ်ဦး၏ တာဝန်ဝတ္တရားအရ၊ ဤကဲ့သို့သော ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith) ကို ရေငုံနှုတ်ပိတ် နေလိုက်မည်ဆိုပါက သတင်းအချက်အလက် အမှားများသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ အမှန်တရားအဖြစ် အမြစ်တွယ်သွားမည့် အန္တရာယ်ရှိနေပါသည်။ သို့ဖြစ်ရာ သာသနာတော် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ရေး (Sāsanavisuddhi) နှင့် ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲရေး (Ciraṭṭhitikatthaṃ) ကို ရှေးရှုလျက်၊ ပညာရှင်ကျင့်ဝတ် (Academic Ethics) နှင့် ဝိနည်းသိက္ခာ မူဘောင်အတွင်းမှ အတတ်နိုင်ဆုံး ကြိုးပမ်းကာ ဤသုတေသနကျမ်းများကို ပြုစုထုတ်ဝေရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ရဟန်းရှင်လူ ပြည်သူအပေါင်းတို့အနေဖြင့် ယနေ့ခေတ်တွင် ကြုံတွေ့နေရသော ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ ပြဿနာများကို တစ်ဖက်သတ်အမြင်ဖြင့် မဟုတ်ဘဲ၊ ဘက်စုံလွှမ်းခြုံနိုင်သော အသိဉာဏ်ပညာ (Holistic and All-Inclusive Understanding) ဖြင့် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ချဉ်းကပ်နိုင်ရန် အထူးလိုအပ်လှပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ပတ်သက်သော သမိုင်းဖြစ်စဉ် အမှန်တရားများ (Yathābhūtaṃ) ကို နှောင်းခေတ် အနာဂတ် မြန်မာပြည်သူပြည်သားများ အလင်းပွင့် မြင်သာစေရန် ရည်ရွယ်၍ အောက်ပါ သုတေသနကျမ်း (၅) စောင်ကို ကွင်းဆက်အဖြစ် စီစဉ်ရေးသားခဲ့ပြီး ဖြစ်ပါသည်-

၁။ ဗုဒ္ဓဓာတ်တော်များ၏ အရေအတွက်နှင့် သမိုင်းပြုစုမှု ပြဿနာ — အသောကမင်းကြီးမှ ကနိသျှမင်းကြီးအထိ သာသနာရေး၊ နိုင်ငံရေးနှင့် ဂိုဏ်းကွဲသမိုင်း၏ သက်ရောက်မှုများကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာချက်။

၂။ အများပြည်သူ ယုံကြည်မှုနှင့် သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲခြင်း — ရှာဖွေတွေ့ရှိချက်အသစ်များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းများ (Crisis of Faith) ကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းခြင်း။

၃။ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်မြတ်များ — ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများနှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအား အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းမှု ရှုထောင့်မှ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ လေ့လာချက်။

၄။ ဗုဒ္ဓဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှု — ဝိနည်းသိက္ခာ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၊ ဥပဒေနှင့် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှု ပညာရပ်များကို ပေါင်းစပ်ထားသော စံနမူနာ။

၅။ Custodians of the Buddha's Sacred Relics Vol.1 — Discover the Legacy of Sacred Treasures (English Edition).

ယခုဖော်ပြပါ သုတေသနကျမ်း (၅) စောင်သည် တစ်အုပ်နှင့်တစ်အုပ် အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်နေသော (Interconnected) ဉာဏ်ပညာကွင်းဆက်များ ဖြစ်ကြပါသည်။ ရဟန်းရှင်လူအပေါင်းတို့အနေဖြင့် ဤကျမ်း (၅) စောင်စလုံးကို အစအဆုံး စိတ်ရှည်စွာဖြင့် လေ့လာဖတ်ရှု သုံးသပ်မှသာလျှင်၊ ကွယ်ဝှက်နေသော ဖြစ်စဉ်ဖြစ်ရပ် အမှန်တရားများကို ပိုင်းခြားသိမြင်နိုင်မည် ဖြစ်ပြီး၊ ယနေ့ခေတ် သာသနာတော်တွင် ရင်ဆိုင်နေရသော ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith) ကြီးကို ပညာမျက်စိ (Paññācakkhu) ဖြင့် အောင်မြင်စွာ ကျော်လွှားနိုင်ကြမည် ဖြစ်ပါကြောင်း လေးနက်စွာ မှတ်တမ်းတင်အပ်ပါသည်။

ဤသုတေသနကျမ်းတွင် ဖော်ပြထားသော အချက်အလက်များသည် မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်ကိုမျှ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအရ တိုက်ခိုက်ရန် သို့မဟုတ် ပြစ်တင်ဝေဖန်ရန် ရည်ရွယ်ခြင်းမရှိဘဲ၊ သာသနာတော် အဓွန့်ရှည်ရေးအတွက် စနစ်တစ်ခု တည်ဆောက်ရန် သာ ရည်ရွယ်ပါသည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ကျမ်းပြုစုရာတွင် စာလုံးပေါင်းသတ်ပုံ၊ ဝါကျဖွဲ့ထုံးနှင့် သုတေသနအမြင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ချွတ်ယွင်းချက်၊ လိုအပ်ချက်များ တစ်စုံတစ်ရာ ပါဝင်ခဲ့ပါက ကျမ်းပြုသူ သုတေသီ၏ အားနည်းချက်သာဖြစ်ပါကြောင်း ရိုသေစွာ ဝန်ခံကန်တော့ အပ်ပါသည်။

၃။ Special Disclaimer & Ethical Warning

ဤသုတေသနကျမ်းတွင် ဖော်ပြထားသော အချက်အလက်များသည် မည်သူတစ်ဦး တစ်ယောက်ကိုမျှ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအရ တိုက်ခိုက်ရန် သို့မဟုတ် ပြစ်တင် ဝေဖန်ရန် ရည်ရွယ်ခြင်းမရှိဘဲ၊ သာသနာတော် အဓွန့်ရှည်ရေးအတွက် စနစ်တစ်ခု တည်ဆောက်ရန်သာ ရည်ရွယ်ပါသည်။

ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနကျမ်း (၅) စောင်ပါ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များ၊ ရေးသားချက်များနှင့် မှတ်တမ်းများကို အကြောင်းပြု၍ ပြည်တွင်းပြည်ပရှိ မည်သည့် တရားစီရင်ရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ဥပဒေရေးရာ အငြင်းပွားမှု (Adhikaraṇa - အဓိကရုဏ်း) များတွင်မဆို တရားဝင် သက်သေခံအထောက်အထား (Legal Evidence) အဖြစ် ထည့်သွင်းအသုံးပြုခြင်း အလျဉ်းမရှိစေရ။ ထို့အပြင် ဤကျမ်းစာများပါ အချက်အလက်များကို အကိုးအကားပြု၍ဖြစ်စေ၊ ရည်ညွှန်း၍ဖြစ်စေ၊ အခြားမည်သည့် နည်းလမ်းနှင့်မဆို တိုက်ရိုက်သော်လည်းကောင်း၊ သွယ်ဝိုက်၍သော်လည်းကောင်း အသုံးပြုကာ— မည်သည့် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်စုံတစ်ဦးကိုမျှ စစ်ဆေးမေးမြန်းခြင်း (Anuyoga - အနုယောဂပြုခြင်း)၊ အပြစ်ရှာဖော်ထုတ်ခြင်း (Upavāda) နှင့် တရားစွဲဆို အရေးယူခြင်းများကို လုံးဝ (လုံးဝ) မပြုလုပ်ကြပါရန် လေးနက်စွာ တားမြစ်အပ်ပါသည်။

ဤသုတေသန၏ အဓိကရည်မှန်းချက်မှာ အနာဂတ်အတွက် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ မူဘောင်တည်ဆောက်ရန်သာ ဖြစ်ပြီး၊ အတိတ်ကာလက ဖြစ်စဉ်များအပေါ် အခြေခံ၍ လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတစ်ယောက်၏ ကာယ (Kāya - ကိုယ်)၊ စိတ္တ (Citta - စိတ်)၊ အနာဂတ် (Bhavissa) နှင့် ဘဝရှင်သန်ရပ်တည်မှု (Jīvita) တို့ကို ထိခိုက်နစ်နာစေမည့် မည်သည့် ဆိုးကျိုးသက်ရောက်မှု (Vipāka - ဝိပါက / Consequences) ကိုမျှ မဖြစ်ပေါ်စေလိုပါ။

သို့ဖြစ်ပါ၍ သတ္တဝါအပေါင်းတို့အပေါ် ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်မှုကင်းခြင်း (Ahiṃsā - အဟိံသာ) နှင့် လွှမ်းခြုံအပ်သော မေတ္တာတရား (Mettā) ကိုသာ ရှေးရှုလျက်၊ ဤကျမ်းစာများကြောင့် မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ ဘဝနှင့် အနာဂတ် ထိခိုက်နာကျင်မှု မရှိစေရန် အထူးရည်သန်ကာ ဤဥပဒေရေးရာနှင့် ကျင့်ဝတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အထူးတားမြစ်ချက် (Visesa-nisedha) ကို ကြိုတင်ထုတ်ပြန် မှတ်တမ်းတင်အပ်ပါသည်။

၄။ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ လေးနက်ခက်ခဲနေခြင်း။

ဤသုတေသနကျမ်းကို ပြုစုရာတွင် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ သုတေသနပုံစံ (Academic Research Format) ဖြင့် မဖြစ်မနေ တင်ပြရန် လိုအပ်ခဲ့ပါသည်။ အကြောင်းမူကား၊ ယနေ့ခေတ် သာသနာတော်တွင် ရင်ဆိုင်နေရသော ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းများ ကို ဖြေရှင်းရာ၌ သာမန်အယူအဆသက်သက်ဖြင့် မလုံလောက်တော့ဘဲ၊ ရဟန်းပညာရှိ၊ လူပညာရှိများနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ နိုင်ငံတော်တာဝန်ရှိသူများက တရားဝင် အသိအမှတ်ပြု လက်ခံနိုင်မည့် ခိုင်လုံသော အထောက်အထား (Empirical Evidence) များ လိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်ပါသည်။

ထို့ကြောင့် ကျမ်းစာ၏ အရေးအသားနှင့် ဖွဲ့စည်းပုံသည် သာမန်စာအုပ် စာပေများကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ လေးနက်ခက်ခဲနေမည် (Academic Heaviness) ဖြစ်ပါသည်။ သို့ရာတွင် ဤကျမ်းကြီးကို ရဟန်းရှင်လူ အလွှာအသီးသီးမှ ပုဂ္ဂိုလ်များ အားလုံး ဘက်စုံလွှမ်းခြုံ နားလည်နိုင်စေရန် (All-Inclusive Understanding) ရည်ရွယ်၍ အောက်ပါအတိုင်း အခန်းကဏ္ဍများကို စနစ်တကျ ခွဲခြားတည်ဆောက် ထားပါသည်-

• အခန်း (၁)၊ (၂) နှင့် (၄): ဤအခန်းများသည် သာမန် ရဟန်းရှင်လူ ပြည်သူများအတွက် အဓိက ရည်ရွယ်ပါသည်။ ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ပတ်သက်သော နောက်ခံသမိုင်း၊ စာပေအထောက်အထားများနှင့် မိမိတို့၏ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များကို အများပြည်သူ နားလည်သဘောပေါက်လွယ်စေရန် (Public Accessibility) ပြုစုထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

• အခန်း (၃) (သုတေသန နည်းစနစ် - Research Methodology): ဤအခန်းသည် ပညာရှင်အဆင့် (Academic Level) များအတွက် သီးသန့် ရည်ရွယ်ပါသည်။ မိမိတင်ပြထားသော အချက်အလက်များသည် မှန်းဆရေးသားထားခြင်း လုံးဝမဟုတ်ဘဲ၊ ခိုင်မာသော သုတေသနမူဘောင် (Research Framework) ဖြင့် မည်မျှစနစ်တကျ လေ့လာထားကြောင်းနှင့် အစမ်းသပ်ခံနိုင်မှု (Validity and Reliability) ရှိမရှိကို ပညာရှင်များဘက်မှ စစ်ဆေးအတည်ပြုနိုင်ရန် ရေးသားထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

• အခန်း (၅) (အကြံပြုချက်များ - Recommendations): ဤအခန်းသည် သာသနာရေးဆိုင်ရာ မူဝါဒချမှတ်သူများ (Policy Makers)၊ သာသနာ့ဦးဆောင် ဆရာတော်ကြီးများ (Saṅgha Leaders)၊ ဥပဒေပြုပညာရှင်များနှင့် နိုင်ငံတော် အုပ်ချုပ်ရေး တာဝန်ရှိသူများအတွက် အထူးသက်ဆိုင်ပါသည်။ သုတေသနတွေ့ရှိချက်များကို လက်တွေ့မြေပြင်တွင် မည်သို့ အကောင်အထည် ဖော်ရမည် (Implementation) ကို တိကျစွာ အကြံပြုထားသော အခန်းဖြစ်ပါသည်။

ဤကဲ့သို့ အလွှာစုံ၊ အဆင့်စုံမှ နားလည်သဘောပေါက်စေရန် (All-Inclusive Level) ရည်ရွယ်၍ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စံချိန်စံညွှန်းများနှင့်အညီ ပြည့်စုံစွာ ပြုစုရခြင်းဖြစ်ပါသော ကြောင့်၊ ကျမ်းစာ၏ သဘာဝအရ ဖတ်ရှုရာတွင် ဝေါဟာရနှင့် ဖွဲ့ထုံးများ လေးနက် ခက်ခဲမှုများ ရှိနေခြင်းအပေါ် စာဖတ်သူ ရဟန်းရှင်လူအပေါင်းတို့မှ သည်းခံနားလည် ပေးပါရန်နှင့်၊ မိမိနှင့် သက်ဆိုင်ရာ ကဏ္ဍအလိုက် အကျိုးရှိစွာ လေ့လာထုတ်နုတ် အသုံးပြုပေးပါရန် ရိုသေလေးမြတ်စွာ ပန်ကြားအပ်ပါသည်။

၅။ မဟာအမျှဝေစာ 

ဤသုတေသနကျမ်းကြီးကို ပြုစုရခြင်းကြောင့် ရရှိလာသော ဓမ္မဒါန၊ ဝိဇ္ဇာဒါန ကုသိုလ်ကောင်းမှု အစုစုတို့ကို—

• အနန္တကျေးဇူးရှင် မိဘနှစ်ပါး၊ သင်ဆရာ၊ မြင်ဆရာ၊ ကြားဆရာ အပေါင်းတို့အား လည်းကောင်း၊

• ဓာတ်တော်မွေတော်အသီးသီးကို အစဉ်အဆက်စောင့်ရှောက်ခဲ့ကြသော ဘိုးဘွားဘီဘင် အဆက်ဆက်နှင့် သာသနာ့ဝန်ဆောင် ရဟန်းရှင်လူအပေါင်းတို့အား လည်းကောင်း၊

• ဗုဒ္ဓ၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို အစောင့်အရှောက်တာဝန်ယူထားကြသော သမ္မာဒေဝ နတ်မြတ်နတ်ကောင်း နတ်အပေါင်းတို့အား လည်းကောင်း၊

• ဤကျမ်းဖြစ်မြောက်ရေးအတွက် အဘက်ဘက်မှ ကူညီပံ့ပိုးပေးခဲ့ကြသော ပညာရှင်များ၊ မိတ်ဆွေများနှင့် ၃၁-ဘုံကျင်လည်ကြကုန်သော ဝေနေယျသတ္တဝါအပေါင်းတို့အား လည်းကောင်း အမျှ.. အမျှ.. အမျှ ပေးဝေငှပါ၏။

အားလုံးသော သတ္တဝါအပေါင်းတို့သည် ဤဓမ္မဒါနကုသိုလ်အဖို့ဘာဂကို ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ သာဓုခေါ်ဆိုနိုင်ကြပြီးလျှင်၊ ဘေးရန်ခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းကြလျက်၊ ကောင်းကျိုးလိုရာဆန္ဒများ ပြည့်ဝကာ ငြိမ်းချမ်းချမ်းသာကြပါစေသတည်း။

သာဓု... သာဓု... သာဓု...

(သုတေသီ) 

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahāpālaka 

Founder and Custodian of the Relics, 

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

Books by the Author (ကျမ်းပြုဆရာတော်၏ အခြားသော ဓမ္မဒါနကျမ်းစာများ)

1. The 75 Sekhiyas 5th Part Kabala

2. The 75 Sekhiya Rules of the Pā timokkha

3. Custodians of the Buddha's Sacred Relics Vol-1

4. The Relic Wars: Faith, Deception, and the Fight for Truth

5. The 2 Aniyata Rules of the P ā timokkha

6. Teacher Manual Hand Book Introduction

7. The 92 Pa cittiyas sahadhammika

8. The 92 Pa cittiyas 5th part Acelaka

9. The 92 Pa cittiyas Sur p na: MONASTIKA

10. Other Faults (Out of Pā timokkha) Third Part

11. The 7 Adhikaranasamatha Methods: Commentary

12. The 75 Sekhiyas 1st part, Parimanda

13. The 75 Sekhiya Rules of the Pā timokkha

14. The 75 Sekhiya Rules of the Pā timokkha

15. The 4 Pārā jikas the 227 Rules of Patimokkha

16. Musā va da the 1st part of The 92 Pa cittiyas

17. The 92 Pa cittiyas 3rd part Ov da: MONASTIKA

18. The 30 Nissaggiya Rules: MONASTIC DHAMMA

19. The 4 P a ţidesan ī yas: MONASTIC DHAMMA

20. Bhūtā gā ma 2nd part of the 92 Pa cittiyas

21. Paţiccasamupp da (Law of Dependent Origination)

22. The 2 Aniyata Rules of the P ā timokkha

23. The 92 Pa cittiyas 9th part Ratana: MONASTIKA

24. The 13 Samgh disesas: Monastic Dhamma

25. The 92 Pa cittiyas 4th part vasatha: MONASTIKA

26. The 92 Pa cittiyas Sapp a naka: MONASTIKA

27. The 13 Samgh disesas: (Assessment B)

28. The 92 Pa cittiyas (3rd Part - Ov da)

29. The 92 Pa cittiyas (4th Part, A vasatha)

30. The 4 P ţidesan ī yas Assessment Book

31. The 92 Pa cittiyas (8th Part - Sahad)

32. The 92 Pa cittiyas (9th Part, Ratana)

33. The 92 Pa cittiyas (5th Part, Ac)

34. The 92 Pa cittiyas (6th Part, Su)

35. The 75 Sekhiya Rules of the Pā timokkha

36. The 75 Sekhiyas 2nd Part Ujugg ā hika

37. The 13 Samgh disesas: (Assessment B)

38. The 92 Pa cittiyas (3rd Part - Ov ā da)

39. The 92 Pa cittiyas (4th Part, A vasatha)

40. The 4 P ţidesan ī yas Assessment Book

41. The 92 Pa cittiyas (8th Part - Sahad)

42. The 92 Pa cittiyas (9th Part, Ratana)

43. The 92 Pa cittiyas (5th Part, Ac)

44. The 92 Pa cittiyas (6th Part, Su)

45. The 75 Sekhiya Rules of the Pā timokkha

46. The 75 Sekhiyas 2nd Part Ujugg hika

47. Assessment Book for the 227 Rules of the Pa timokkha

48. The 75 Sekhiyas 1st Part, Parimanda

49. The 75 Sekhiyas 3rd Part, Khambhaka

50. The 30 Nissaggiya Rules (Assessment)

51. The 92 Pa cittiyas (2nd Part - Bhū ta)

52. The 75 Sekhiyas 2nd Part, Ujugg hika

53. The 92 Pa cittiyas (1st Part Mus ās)

54. The 4 Pārā jikas and the 227 Rules of the Pa timokkha

55. The 92 Pa cittiyas (8th Part, Sa)

56. Breaking the Wheel: A Practical Handbook on Dependent Origination

57. Breaking Samudaya Ñ ā ņa: Cutting Craving's Root

58. SEEING DUKKHASACCA Ñ A NA: Penetrating the Truth of Suffering

59. Realizing Nirodha Ñ ā ņa: The Cessation of Suffering

60. Walking Magga na: The Path to Liberation

61. Introduction to the Mogok Sayadaw's Cycle Diagram Vol.1

62. Introduction to the Mogok Sayadaw's Cycle Diagram Vol.2

63. Introduction to the Mogok Sayadaw's Cycle Diagram Vol.3

64. Introduction to the Mogok Sayadaw's Cycle Diagram Vol.4

65. Introduction to the Mogok Sayadaw's Cycle Diagram Vol.5

66. Introduction to the Mogok Sayadaw's Cycle Diagram Vol.6

67. Introduction to the Mogok Sayadaw's Cycle Diagram Vol.7

68. Introduction to the Mogok Sayadaw's Cycle Diagram Vol.8

69. Introduction to the Mogok Sayadaw's Cycle Diagram Vol.9

70. Anatt -lakkhaņa Sutta Real-Time Insight Meditation

71. Institutional policies for relic stewardship, safeguarding and peaceful management at HSWAGATA

72. MIND SCIENCE AND COMPASS FOR EVERYDAY LIFE VOL-8

73. MIND SCIENCE AND COMPASS FOR EVERYDAY LIFE VOL-7

74. MIND SCIENCE AND COMPASS FOR EVERYDAY LIFE VOL-6

75. MIND SCIENCE AND COMPASS FOR EVERYDAY LIFE VOL-5

76. MIND SCIENCE AND COMPASS FOR EVERYDAY LIFE VOL-4

77. MIND SCIENCE AND COMPASS FOR EVERYDAY LIFE VOL-3

78. MIND SCIENCE AND COMPASS FOR EVERYDAY LIFE VOL-2

79. MIND SCIENCE AND COMPASS FOR EVERYDAY LIFE VOL-1

80. OFFICE ADMINISTRATION & MANAGEMENT TEMPLATES Volume 3 — Templates T101–T250

81. When Data Is Hidden, Form Still Speaks: The Another Broken Tooth Relic

82. CASE STUDY REPORT: THE KAMARI STUPA (BROKEN FRONT TOOTH RELIC)

83. The Buddha Tooth Relics: Special Research on the Broken Front Tooth Relics